Issiqxona effekti

Yer atmosferasining ko‘rinadigan va infraqizil diapazonlardagi shaffofligi (yutilish va sochilish):
1. Quyosh nurlanishi (chapda) va Yer sirtining infraqizil nurlanishi (o‘ngda) intensivligi — yutilish hisobga olinmagan va hisobga olingan holatlardagi spektral intensivliklar ko‘rsatilgan
2. Atmosferada to‘lqin uzunligiga bog‘liq holda yuz beradigan umumiy yutilish va sochilish
3. Turli issiqxona gazlarining yutilish spektrlari va Reley sochilishi.

Issiqxona effekti (shuningdek oranjereya effekti yoki issiqxona ta’siri) — sayyora haroratining pastki atmosfera qatlamlarida kosmosdan kuzatiladigan effektiv haroratga, ya’ni sayyoraning issiqlik nurlanishi haroratiga nisbatan yuqori bo‘lishi.

Tadqiqotlar tarixi

Issiqxona effekti mexanizmi haqidagi g‘oya dastlab 1827-yilda Jozef Furye tomonidan «Yer shari va boshqa sayyoralar harorati haqida qaydlar» maqolasida bayon etilgan. Unda u Yer iqlimining shakllanishidagi turli mexanizmlarni o‘rgangan. Furye Yerning umumiy issiqlik muvozanatiga ta’sir ko‘rsatadigan omillarni (Quyosh nurlanishi hisobiga qizish, nurlanish orqali sovish, Yerning ichki issiqligi), shuningdek, issiqlik uzatilishi va iqlim mintaqalari haroratiga ta’sir etadigan omillarni (issiqlik o‘tkazuvchanligi, atmosfera va okean sirkulyatsiyasi) ko‘rib chiqqan.

Atmosferaning radiatsion muvozanatga ta’sirini o‘rganar ekan, Furye Oras-Benedikt de Sossyurning geliotermometr bilan o‘tkazgan tajribasini tahlil qilgan. Qurilma ichki tomoni issiqlikni saqlash uchun qoraytirilgan po‘kak bilan qoplangan qutidan iborat bo‘lib, uning bir tomoniga orasida havo bo‘shliqlari bo‘lgan uchta shisha plastinka o‘rnatilgan edi. Qurilmaning shisha tomoni to‘g‘ridan-to‘g‘ri Quyoshga qaratilganda ichki harorat 109 °C ga yetishi mumkin edi. Furye bunday «kichik issiqxona» ichidagi haroratning tashqi haroratdan yuqori bo‘lishini ikki omil: issiqlikning konveksiya orqali uzatilishi to‘silishi (shisha ichkaridagi qizigan havoning chiqib ketishi va tashqaridan salqin havo kirishiga yo‘l qo‘ymaydi) hamda shishaning ko‘rinadigan va infraqizil diapazonlarda turlicha shaffofligi bilan izohlagan.

Keyinchalik adabiyotlarda aynan ikkinchi omil issiqxona effekti deb atalgan: sirt ko‘rinadigan yorug‘likni yutib, qiziydi va issiqlik (infraqizil) nurlarini chiqaradi. Shisha ko‘rinadigan yorug‘likni o‘tkazib, issiqlik nurlanishini deyarli o‘tkazmagani sababli issiqlik to‘planadi va harorat shunchalik oshadiki, shishadan o‘tadigan issiqlik nurlari miqdori muvozanat qaror topishi uchun yetarli bo‘ladi.

Furye Yer atmosferasining optik xususiyatlari shishanikiga o‘xshash, ya’ni atmosferaning infraqizil diapazondagi shaffofligi optik diapazondagiga qaraganda pastroq, degan fikrni ilgari surgan. Biroq atmosferaning infraqizil nurlanishni yutishiga doir miqdoriy ma’lumotlar uzoq vaqt bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan.

1856-yilda amerikalik tadqiqotchi Yunis Nyuton Fut havodagi karbonat angidrid ulushi bilan havo haroratining o‘zgarish tezligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlagan tajribalari natijalarini e’lon qildi. 1859-yilda britaniyalik fizik Jon Tindal ham shunga o‘xshash xulosalarga olib kelgan tajribalari haqida maqola chop etdi.

1896-yilda shved fizik-kimyogari Svante Arrenius Yer atmosferasining issiqlik nurlanishini yutishini miqdoriy aniqlash maqsadida Semyuel Lenglining Oyning infraqizil diapazondagi bolometrik yorqinligiga oid ma’lumotlarini tahlil qildi. Arrenius Lenglining Oy ufqdan turli balandliklarda turganida olgan ma’lumotlarini (ya’ni Oy nurlanishining atmosfera orqali bosib o‘tadigan yo‘li turlicha bo‘lgan holatlarni) Oyning hisoblangan issiqlik nurlanishi spektri bilan solishtirdi. Natijada atmosferadagi suv bug‘i va karbonat angidridning infraqizil nurlanishni yutish koeffitsiyentlarini, shuningdek, karbonat angidrid konsentratsiyasi o‘zgarganida Yer harorati qanday o‘zgarishini hisoblab chiqdi. Arrenius, shuningdek, atmosferadagi karbonat angidrid konsentratsiyasining pasayishi quyidagi hodisaning yuzaga kelish sabablaridan biri bo‘lishi mumkinligini taxmin qilgan: muzlik davrlari.

Issiqxona effektini miqdoriy aniqlash

Radiusi R va sferik albedosi Abo‘lgan sayyora bir birlik vaqt ichida yutadigan Quyosh nurlanishining umumiy energiyasi quyidagiga teng:

E=πR2E0(1−A),
bu yerda E0 — Quyosh doimiysi.

Stefan — Bolsman qonuniga ko‘ra, sayyoraning muvozanat holatida chiqaradigan issiqlik nurlanishi L quyidagicha ifodalanadi. Sayyoraning radiusi Rbo‘lsa, nurlanish yuzasining maydoni 4πR2:

L=4πR2σT¯E4,
bu yerda T¯E — sayyoraning effektiv harorati.
1-jadval
Sayyora Atmosfera bosimi
sirtda, atm.
T¯E T¯S ΔT¯ T¯max T¯min ΔT
Venera 90 231 735 504 — — —
Yer 1 249 288 39 313 200 113
Oy 0 — — 0 393 113 280
Mars 0,006 210 218 8 300 147 153
  1. ↑ Температуры даны в кельвинах, T¯max — средняя максимальная температура в полдень на экваторе, T¯min — средняя минимальная температура.

Issiqxona effektining miqdoriy qiymati ΔT¯ sayyora atmosferasining sirt yaqinidagi o‘rtacha harorati T¯S bilan uning effektiv harorati T¯Eo‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi. Issiqxona effekti tarkibida gazlarbo‘lgan va bu gazlar nurlanishni infraqizil spektr sohasida yutadigan zich atmosferali sayyoralarda yaqqol namoyon bo‘ladi va atmosfera zichligiga proporsionaldir.

Issiqxona effektining tabiati

Atmosferalardagi issiqxona effekti ularning ko‘rinadigan va uzoq infraqizil diapazonlarda turlicha shaffofligi bilan bog‘liq. To‘lqin uzunligi 400—1500 nm bo‘lgan ko‘rinadigan yorug‘lik va yaqin infraqizil diapazonlarga Quyosh nurlanishi energiyasining 75 % qismi to‘g‘ri keladi. Quyosh nurlanishining bu diapazonidagi nurlarni gazlarning aksariyati yutmaydi; Reley sochilishi hamda atmosfera aerozollarida sodir bo‘ladigan sochilish bunday to‘lqin uzunligidagi nurlarning atmosferaning chuqur qatlamlariga kirib, sayyoralar sirtiga yetib borishiga to‘sqinlik qilmaydi. Quyosh nuri sayyora sirti va uning atmosferasi tomonidan (ayniqsa, yaqin ultrabinafsha va infraqizil sohalardagi nurlanish) yutilib, ularni qizdiradi. Qizigan sirt va atmosfera uzoq infraqizil diapazonda nurlanadi. Masalan, Yerning sirt harorati T¯S taxminan 300 K, 75 % issiqlik nurlanishi 7,8—28 mkmoralig‘iga to‘g‘ri keladi; Venerada esa T¯S qiymati 700 K — 3,3—12 mkm.

Bu spektr sohasida nurlanishni yutadigan ko‘p atomli gazlarni (ikki atomli gazlar diatermik, ya’ni issiqlik nurlanishi uchun shaffof) o‘z ichiga olgan atmosfera (bunday gazlar issiqxona gazlari — H2O, CO2, CH4 va boshqalar — qarang: 1-rasm) sirtidan kosmosga yo‘nalgan bunday nurlanishni ancha kuchli to‘sadi, ya’ni infraqizil diapazonda uning optik qalinligikatta bo‘ladi. Atmosferaning issiqlik nurlanishini yomon o‘tkazishi uni yaxshi issiqlik izolyatoriga aylantiradi. Natijada yutilgan Quyosh energiyasi kosmosga atmosferaning yuqori, sovuq qatlamlaridan qayta nurlantiriladi. Shu sababli effektiv harorat Yerning nurlantiruvchi jism sifatidagi ko‘rsatkichi bo‘lib, uning sirt haroratidan pastroq bo‘ladi.

Issiqxona effektining shakllanishida atmosferadagi bulutlarning , ayniqsa, mo‘tadil va qutbiy kengliklarda tunda hamda qishda tutgan o‘rni nihoyatda katta, lekin hali yetarlicha o‘rganilmagan.

Issiqxona effektining sayyoralar iqlimiga ta’siri

2-jadval
Sayyora Atmosfera bosimi
sirtda, atm.
Konsentratsiya
CO2, %
PCOA2
atm.
ΔT¯
Venera ~ 93 ~ 96,5 ~ 89,8 504
Yer 1 0,038 ~ 0,0004 39
Mars ~ 0,007 95,72 ~ 0,0067 8

    Sayyoralarda issiqxona effektining sirt yaqinidagi haroratga ta’siri ( optik qalinlik atmosferada <1 bo‘lganida) issiqxona gazlari va bulutlarning optik zichligiga hamda sayyora sirtidagi ularning parsial bosimiga bog‘liq bo‘ladi. Demak, issiqxona effekti ΔT¯ zich atmosferali sayyoralarda eng kuchli namoyon bo‘ladi; Venerada u ~500 K.

    Issiqxona effektining kattaligi sayyora atmosferalaridagi issiqxona gazlari miqdoriga, demak, atmosferalarning kimyoviy evolyutsiyasi va tarkibidagi o‘zgarishlarga bog‘liq.

    Issiqxona effekti va Yer iqlimi

    So‘nggi 0,5 million yildagi iqlim ko‘rsatkichlari: okean sathining o‘zgarishi (ko‘k rang), dengiz suvidagi 18O konsentratsiyasi, Antarktida muzidagi CO2 konsentratsiyasi. Vaqt shkalasining bir bo‘linmasi — 20 000 yil. Dengiz sathi va CO2 konsentratsiyasi cho‘qqilari hamda 18O minimumlari muzliklararo davrlarning eng yuqori haroratlariga mos keladi.
    Yer atmosferasining asosiy issiqxona gazlari
    Gaz
    Formula
    Ulushi
    (%)
    Suv bug‘iH2O36—72 %
    Karbonat angidridCO29—26 %
    MetanCH44—9 %
    OzonO33—7 %

    Issiqxona effektining iqlimga ta’siri jihatidan Yer Venera va Mars o‘rtasida turadi: Venerada sirt yaqinidagi atmosfera haroratining oshishi Yerdagiga nisbatan ~13 marta katta, Marsda esa ~5 marta kichik; bu tafovutlar ushbu sayyoralar atmosferalarining zichligi va tarkibi turlicha ekanidan kelib chiqadi.

    Agar Quyosh doimiysi va unga mos ravishda Quyosh radiatsiyasi oqimi o‘zgarmasa, sirt yaqinidagi o‘rtacha yillik harorat va iqlim Yerning issiqlik muvozanati bilan belgilanadi. Issiqlik muvozanati uchun Yer — atmosfera tizimida yutiladigan qisqa to‘lqinli radiatsiya va chiqariladigan uzun to‘lqinli radiatsiya miqdorlari teng bo‘lishi kerak. O‘z navbatida, yutiladigan qisqa to‘lqinli Quyosh radiatsiyasi ulushi Yerning umumiy (sirt va atmosfera) albedosi bilan belgilanadi. Kosmosga chiqib ketadigan uzun to‘lqinli radiatsiya oqimiga issiqxona effekti sezilarli ta’sir qiladi. Issiqxona effektining o‘zi esa Yer atmosferasining tarkibi va harorati hamda atmosferadagi bulut qoplamiga bog‘liq.

    Issiqlik nurlanishi manbai bo‘lgan Yerninginfraqizil nurlarini yutishga ta’sir etadigan asosiy issiqxona gazlari suv bug‘i, karbonat angidrid, metan va ozon.

    Yer atmosferasidagi issiqxona effektiga eng katta hissani suv bug‘i , ya’ni havo namligi — troposfera namligi —qo‘shadi. Boshqa gazlarning konsentratsiyasi kichik bo‘lgani uchun ularning ta’siri ancha kam. Yer atmosferasidagi bulut qoplami ham sezilarli hissa qo‘shadi.

    Iqlim sikllari atmosferadagi karbonat angidrid konsentratsiyasibilan o‘zaro bog‘liq: hozirgi davrdan oldingi o‘rta va kechki pleystotsendavrida atmosferadagi karbonat angidrid konsentratsiyasi uzoq davom etgan muzlik davrlarida pasaygan va qisqa muzliklararo davrlarda keskin oshgan.

    So‘nggi o‘n yilliklarda atmosferadagi karbonat angidrid konsentratsiyasi ortib bormoqda.

    kuzatilmoqda. Shu bilan birga, troposferadagi suv bug‘i konsentratsiyasi sirt yaqinidagi haroratga kuchli bog‘liq: atmosferadagi «issiqxona» gazlarining umumiy konsentratsiyasi ortishi namlikni va suv bug‘i keltirib chiqaradigan issiqxona effektini kuchaytirishi kerak, bu esa o‘z navbatida sirt yaqinidagi haroratni oshiradi. Sirt yaqinidagi harorat pasayganda, suv bug‘i konsentratsiyasi ham kamayib, issiqxona effekti susayadi. Ayni paytda qutbga yaqin hududlarda haroratning pasayishi qor-muz qoplamini hosil qiladi; bu albedoning oshishiga olib keladi va issiqxona effektining kamayishi bilan birgalikda sirt yaqinidagi o‘rtacha haroratning yanada pasayishiga sabab bo‘ladi. Shunday qilib, Yer iqlimi Yer — atmosfera tizimining albedosi va issiqxona effektidagi o‘zgarishlarga qarab isish yoki sovish bosqichlariga o‘tishi mumkin.

    Adabiyotlar

    Havolalar