Keniya (suaxili va ingl. Kenya [ˈkɛnjə]), rasmiy nomi — Keniya Respublikasi (suaxili Jamhuri ya Kenya, ingl. Republic of Kenya) — davlat — Sharqiy Afrikada. Sobiq Buyuk Britaniya mustamlakasi bo‘lib, 12-dekabr 1963-yilda mustaqillikka erishgan. Millatlar Hamdo‘stligi.
Hozirgi kunda Keniya Sharqiy Afrikadagi eng tez rivojlanayotgan mamlakatlardan biri hisoblanadi..
Poytaxti — Nayrobi. Pul birligi — Keniya shillingi. Davlat tillari — ingliz tili va suaxili.
Etimologiyasi
Mamlakat o‘z nomini Keniya tog‘idan olgan. Bu tog‘ kikuyu tilida Kere-Nyaga («tog‘» yoki «oq tog‘») deb ataladi.
Tabiiy-geografik tavsifi
Geografik joylashuvi


Davlat Efiopiya bilan shimolda, Somali bilan sharqda, Tanzaniya bilan janubi-g‘arbda, Uganda bilan g‘arbda va Janubiy Sudan bilan shimoli-g‘arbda chegaradosh. Davlat chegaralarining umumiy uzunligi 3477 km: Efiopiya bilan — 861 km, Somali bilan — 682 km, Janubiy Sudan bilan — 232 km, Tanzaniya bilan — 769 km va Uganda bilan — 933 km.
Janubi-sharqdan Hind okeani suvlari, g‘arbdan esa Viktoriya ko‘li bilan tutashgan. Sohil chizig‘ining uzunligi 536 km. Keniya maydoni 582 650 km² bo‘lib, shundan 11 230 km² suv yuzasiga to‘g‘ri keladi. Mamlakatning eng katta uzunligi janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga 1131 km, shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga esa 1025 km. Mamlakatning taxminan markazi orqali ekvator o‘tadi.
Relyef, ichki suvlar, foydali qazilmalar va tuproqlar

Keniya quyidagi geografik hududlarga bo‘linadi: Viktoriya, Sharqiy Afrika rift vodiysi va unga tutash tog‘li hudud, sharqiy platolar, shimol va janubdagi chala qurg‘oqchil hamda qurg‘oqchil hududlar, sohilbo‘yi.
Eng katta ko‘l — Viktoriya mamlakatning g‘arbiy qismida joylashgan.
Mamlakat turli foydali qazilmalarga boy. Yer qaʼrida oltin, barit, yoqut, ohaktosh konlari mavjud. 2012-yil mart oyida Britaniyaning neft qidiruv kompaniyasi Tullow Oil plc mamlakat shimoli-g‘arbida neft zaxiralari aniqlanganini eʼlon qildi.
Tirik tabiat
Hayvonot dunyosi
Keniyada yashovchi hayvonlarning deyarli barcha asosiy sinflari katta xilma-xillikka ega. XXI asr boshlarida mamlakatda 465 tur sutemizuvchi, 633 tur qush, 57 tur kapalak, 450 dan ortiq tur sudralib yuruvchi va 11 dan ortiq tur suvda hamda quruqlikda yashovchi qayd etilgan. Bunda endemik turlar sutemizuvchilarning 39 % ini va qushlarning 36 % ini tashkil qiladi.
Keniyada sherlar, begemotlar, zebralar, jirafalar, yovvoyi cho‘chqalar, tuyqushlar va boshqa ko‘plab hayvonlar yashaydi.
Ayniqsa, qitʼani mashhur qilgan «Afrikaning katta beshligi» — 5 turdagi hayvon eʼtiborni tortadi. Bular sher, fil, karkidon, buyvol va qoplon. Ularni ovlash qatʼiyan taqiqlangan.
Ko‘plab hayvonlar yo‘qolib ketish xavfi ostida, ayrim turlarning soni juda tez kamaymoqda.
Tarixi
Qadimgi davr
Hozirgi Keniya hududi olimlarning fikricha, aqlli insonning ilk vatani hisoblanadi;. Bu yerda Homo habilis (mohir odam) va Homo erectus (tik yuruvchi odam) kabi turlar yashagan; ular Homo sapiens ning bevosita ajdodlari bo‘lishi mumkin.Koobi-Fora hududida topilgan KNM ER 992 pastki jag‘i Homo ergaster (ishlovchi odam) turining golotipi hisoblanadi. Rudolf ko‘lining sharqiy qirg‘og‘ida taxminan 3 mln yil avval yashagan inson ajdodlarining mehnat qurollari va qoldiqlari topilgan, jumladan Lomekvide.

Keniyaning ilk aholisi zamonaviy xoysan xalqlariga qarindosh ovchi-terimchilar bo‘lgan. Keyinchalik ularni kushit tillarida so‘zlashuvchi, Somali yarimorolidan kelgan odamlar siqib chiqargan. Taxminan miloddan avvalgi 500-yilda nilot xalqlari, jumladan masailar, hozirgi Sudan tomondan Keniyaga ko‘chib kela boshlagan. Milodiy birinchi ming yillikda g‘arbdan bantu tillarida so‘zlashuvchi qabilalar, hozirgi pokomo, suaxili va mijikenda xalqlarining ajdodlari kelgan. Ular dehqonchilik va temirga ishlov berish kabi yangi mashg‘ulotlarni olib kirgan.
VII—VIII asrlarda Keniya sohillarida suaxili savdo markazlari shakllana boshlagan (Lamu, Manda, Pate[nem.], Malindi, Mombasa va boshqalar). Ular Afrikaning ichki hududlari bilan Hindiston va Arabiston o‘rtasidagi vositachilik savdosi bilan shug‘ullangan. Afrikadan temir, oltin, fil suyagi, karkidon, shoxi va qullar olib chiqilgan, metall qurollar, hunarmandchilik buyumlari va matolar esa olib kirilgan.
O‘rta asrlar
1498-yilda Keniya sohillariga portugaliyalik dengizchi Vasko da Gama boshchiligidagi, Hindistonga dengiz yo‘lini izlagan ekspeditsiya kemalari yetib kelgan. XVI asr boshida portugaliyaliklar Hindistonga boradigan yo‘ldagi oraliq to‘xtash joylari sifatida foydalanish uchun Keniya sohilidagi ko‘plab port shaharlarni egallagan.
Biroq XVII asr o‘rtalaridan Ummon sultonligi hukmdorlari portugaliyaliklarni Keniyadan quvib chiqara boshlagan. 1699-yilga kelib Ummon imomi Sulton ibn Sayf Mombasani to‘liq egallab, portugaliyaliklarni butun sohildan quvib chiqargan. Ummon hukmdorlari hokimiyatga arab kelib chiqishiga ega mahalliy aholidan o‘z noiblarini tayinlagan.
XIX asr

XIX asr boshlariga kelib Keniya iqtisodiyotining asosini qul savdosi tashkil etgan. Sharqiy Afrikadagi arab qul savdogarlarining asosiy yo‘llaridan biri Mombasa shahridan Afrikadagi Vanga.
davlatiga borgan.suaxili Mazrui sulolasi XIX asr boshlarida Mombasada bo‘lginchilik intilishlarini namoyon etgan: u Zanzibar sultonlaridan mustaqil bo‘lish va butun Sharqiy Afrika sohilida o‘z hukmronligini o‘rnatishga intilgan.
1824-yilda Mazrui sulolasi Mombasa ustidan Britaniya protektoratini qabul qilgan, ammo bu ularga yordam bermagan. 1828-yilda Zanzibar sultoni Mombasaga flot yuborib, Mazrui qo‘shinlarini mag‘lub etgan. Urush 1837-yilgacha davom etib, Zanzibar sultonining g‘alabasi bilan tugagan. Mazrui oilasining barcha aʼzolari qul sifatida Ummon.
ga yuborilgan. 1870-yillardan Sharqiy Afrika Yevropa davlatlari, avvalo Britaniya va Germaniya o‘rtasidagi raqobat maydoniga aylangan. 1886-yilda ular Sharqiy Afrikani bo‘lib olish bo‘yicha kelishuv tuzgan. Unga ko‘ra, hozirgi Keniya yerlari Britaniya taʼsir doirasiga kirgan.
1890-yilda Britaniya va Germaniya Zanzibar shartnomasi deb ataladigan bitimni imzolagan. Unga ko‘ra, britaniyaliklar Germaniyaga uning shimoliy qirg‘og‘i yaqinidagi Gelgoland orolini bergan, Germaniyaning Tanganika (hozirgi Tanzaniyaning materik qismi) ustidan huquqlarini tan olgan va evaziga Keniya hamda Zanzibar.
ustidan huquqlarni qo‘lga kiritgan. 1890-yillardan inglizlar Keniyaning ichki hududlaridagi unumdor yerlarni faol o‘zlashtirib, oq tanli ko‘chmanchilar mustamlakasini barpo eta boshlagan. 1897—1901-yillardayoq Mombasadan Viktoriya ko‘ligacha temiryo‘l va aloqa liniyasi qurilgan. Ingliz ko‘chmanchilari yirik plantatsiya xo‘jaliklari, jumladan eksport uchun choy, qahva va sizal yetishtirish xo‘jaliklarini yaratgan. Britaniyaliklar qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, isteʼmol tovarlari ishlab chiqarish korxonalarini ochgan, infratuzilma va boshqa sohalar rivojiga ko‘maklashgan.
XX asr

XX asr boshida inglizlarning Keniyaga ko‘chishi kuchaya boshlagan. 1902-yilda Sharqiy Afrika protektoratining maʼmuriy markazi Nayrobi shahrida britaniyalik ko‘chmanchilar ilk jamoat tashkiloti — Kolonistlar uyushmasini tuzgan. 1906-yilda Britaniya gubernatori huzurida faqat oq tanlilardan iborat ikki kengash — Ijroiya va Qonunchilik kengashlari tashkil etilgan.
1907-yilda Britaniya gubernatorining qarori bilan Keniya qabilalari orasida anʼanaviy bo‘lgan quldorlik taqiqlangan. XX asrdan boshlab Keniya sohillarida islom.
dini yoyila boshlagan. Birinchi jahon urushi yillarida Britaniya hukumati qariyb 200 ming keniyalikni, asosan, harbiy yuk tashuvchilar sifatida armiyaga safarbar qilgan. Biroq mahalliy aholining bir necha ming vakili Qirollik Afrika o‘qchilari korpusi tarkibida Sharqiy Afrikadagi nemis qo‘shinlariga qarshi janglarda bevosita qatnashgan.
1927-yildan Qonunchilik kengashiga saylanadigan arablar va osiyoliklar (asosan Janubiy Osiyodan) vakillari kiritilgan. Keniyaliklar Qonunchilik kengashidagi ilk o‘rinni faqat 1944-yilda olgan. O‘sha yili Keniya afrikaliklari uyushmasi (1946-yildan — Keniya afrikaliklari ittifoqi, KAI) tuzilgan. U mamlakatdagi ozodlik kurashiga boshchilik qilgan birinchi keng qamrovli siyosiy tashkilot edi. KAI dasturining asosiy talablari: siyosiy hokimiyatni afrikaliklarga topshirish, barcha irqiy ozchiliklarning huquqlarini kafolatlash, irqiy kamsitishga barham berish, afrikaliklarning yerga bo‘lgan ehtiyojini qondirish, kasaba uyushmalarining erkin faoliyatini taʼminlash va zudlik bilan saylovlar o‘tkazish edi.
1949-yilda Sharqiy Afrika kasaba uyushmalari kongressi (SHAKUK) tuzilib, u ilk marta qora tanli va hind ishchilarini birlashtirgan. Ish tashlash harakati kuchaygan. 1950-yil may oyida SHAKUK rahbarlari hibsga olinishiga javoban Nayrobi shahrida umumiy ish tashlash bo‘lib o‘tgan.
1952-yil oktabrida Keniyada Mau-Mau qo‘zg‘oloni boshlangan. Shu munosabat bilan mamlakatda favqulodda holat joriy etilgan. Mustamlaka hukumati KAI ning 86 nafar rahbarini, jumladan 1947-yildan uning raisi bo‘lgan Jomo Kenyattani hibsga olgan. Mau-Mau terrorchilik tashkilotiga rahbarlik qilganlik haqidagi soxta ayblov bilan Kenyatta va KAI ning yana 5 rahbari 1953-yil aprelda har biri 7 yilga ozodlikdan mahrum etilgan, iyun oyida KAI taqiqlangan. 1959-yilda politsiya Kenyatta va boshqa KAI yetakchilarini ayblash hamda hukm qilish uchun guvohlarga pora bergani maʼlum bo‘lgan.
Qo‘zg‘olonda Mau-Mau harakati safida, asosan, kikuyu, embu, meru qabilalari vakillari qatnashgan. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, partizan kuchlari soni 30 yoki hatto 50 ming jangchiga yetgan. Ularga Britaniya armiyasida xizmat qilish tajribasiga ega bo‘lgan 32 yoshli kikuyu vakili Dedan Vachiuri Kimati boshchilik qilgan. O‘qotar qurollar, shuningdek nayza, kamon va pichoqlar bilan qurollangan Mau-Mau partizanlari mahalliy politsiya bo‘limlariga hujum qilgan, britaniyaliklar uchun ishlagan qora tanlilarni o‘ldirgan, ingliz ko‘chmanchilarining fermer xo‘jaliklarini talagan va yoqib yuborgan.
Rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, 1955-yilga kelib 11 mingdan ortiq afrikalik o‘ldirilgan, 60 mingdan ortig‘i konsentratsion lagerlarda saqlangan. Jazolovchi ekspeditsiyalardan qochgan aholi tog‘larga yashirinib, partizan otryadlarini tuzgan. Qarshilikning asosiy markazlari Keniya va Aberder tog‘laridagi borish qiyin o‘rmonlar bo‘lgan. 1956-yilda Mau-Mau partizanlari tor-mor etilgan, qo‘mondonlarining aksariyati o‘ldirilgan yoki asir olingan, jumladan bosh qo‘mondon Kimati qatl etilgan. Shu yili afrikaliklarga cheklangan saylov huquqi berilgan.
12-yanvar 1960-yilda mustamlaka maʼmurlari tartibni tiklash maqsadida favqulodda holatni bekor qilib, Afrika siyosiy partiyalarini tuzishga ruxsat bergan. Mart 1961-yilda 1961-yil fevralda kuchga kirgan konstitutsiya asosida Qonunchilik kengashiga saylovlar o‘tkazilgan. 1960-yilda tuzilgan Keniya afrikaliklari milliy ittifoqi (KANU) 23 o‘rinni, Keniya afrikaliklari demokratik ittifoqi (KADU) esa 16 o‘rinni olgan. Har ikkala partiya mustaqillik tarafdori bo‘lsa-da, mustaqillikdan keyingi davlat tuzilishi masalasida ular o‘rtasida jiddiy tafovutlar yuzaga kelgan. KANU aholining ikki eng yirik etnik guruhi — kikuyu va luo — ko‘magiga tayangan va unitar davlat tuzish tarafdori bo‘lgan. KADU esa sohil xalqlari hamda tog‘li hududlardagi kam sonli chorvador aholining manfaatlarini ifodalab, federativ davlat tuzishni yoqlagan. Saylovdan so‘ng KADU aʼzolari Kenyatta ozod etilmaguncha hukumat tuzmaslik haqidagi KANU bilan kelishuvni buzib, yangi hukumat tarkibiga kirgan.
1961-yil avgustida ommaviy chiqishlar bosimi ostida Kenyatta ozod qilingan. U 1959-yilda qamoq muddati tugagach, mamlakat shimolida surgunda bo‘lgan va 1961-yil oktabr oxirida KANU raisi lavozimini egallagan.
1962-yil fevral-aprel oylarida London shahrida yangi konstitutsiya loyihasi muhokama qilingan konferensiya bo‘lib o‘tgan. Konferensiya va keyingi muzokaralarda mamlakatni mahalliy hokimiyati keng muxtoriyatga ega 7 viloyatga bo‘lish to‘g‘risida qarorlar qabul qilingan.
1963-yil may oyida yangi konstitutsiyaga muvofiq Milliy assambleyaga saylovlar o‘tkazilgan va KANU g‘olib chiqqan. KADU mag‘lub bo‘lib, 1964-yil noyabrda o‘zini tarqatishini eʼlon qilgan. 1-iyun 1963-yilda mamlakat ichki o‘zini o‘zi boshqarish huquqini olgan. Jomo Kenyatta Keniya tarixidagi birinchi bosh vazir bo‘lgan. 1963-yil sentabr-oktabr oylarida Londonda o‘tkazilgan konferensiyada KANU delegatsiyasining talabi bilan konstitutsiyaga markaziy hukumat vakolatlarini kengaytiruvchi o‘zgartirishlar kiritilgan. Keniyaliklarning ozodlik kurashi Buyuk Britaniya hukumatini ularga mustaqillik berishga rozi bo‘lishga majbur qilgan.
Mustaqillikdan keyin


1963-yil dekabrda Keniya mustaqil davlatga aylangan, 1964-yil dekabrda esa respublika deb eʼlon qilingan. Keniyaning birinchi rahbari 72 yoshli mustaqillik kurashi faxriysi Jomo Kenyatta bo‘lgan. U 1963-yil may oyidayoq demokratik-sotsialistik Afrika Keniyasini barpo etish dasturini ilgari surgan. Dasturning asosiy yo‘nalishi «afrikalashtirish», yaʼni negroid irqiga mansub bo‘lmagan kishilarni boshqaruv va iqtisodiyot sohalaridan siqib chiqarish edi. Qishloq xo‘jaligida qora tanlilarning jamoa xo‘jaliklarini oq tanlilardan tortib olingan yerlarda tashkil etish siyosati olib borilgan..
12-dekabr 1964-yilda Keniya respublika deb eʼlon qilingan. Mahalliy hokimiyat vakolatlari qisqartirilib, mamlakat markazlashgan davlatga aylangan. Yevropalik ko‘chmanchilardan 480 ming ga yerni sotib olish va unga 1 mln dan ortiq afrikalikni joylashtirish rejasi amalga oshirila boshlangan. Yerlarning bir qismida dastlabki davlat fermalari va kooperativlar tashkil etilgan.
87 yoshli Kenyatta 1978-yil avgustida vafot etganidan keyin Keniya rahbari Daniel arap Moi bo‘lgan. U avval ichki ishlar vaziri edi. 1982-yilda u mamlakatda 1969-yildan amalda mavjud bo‘lgan bir partiyali tuzumni rasman o‘rnatgan.
Mamlakatda bir necha marta millatlararo nizolar avj olgan. 1963—1968-yillarda etnik qo‘zg‘olonchilik harakati somaliliklar orasida keng tarqalgan; 1969-yilda kikuyu va luo xalqlari o‘rtasida qonli to‘qnashuvlar bo‘lgan. 1990-yillarda esa siyosiy tus olgan sust millatlararo nizo davom etgan. Shunga qaramay, mamlakat umuman olganda bu jihatdan ancha tinch hisoblangan.
1969-yilda yagona muxolifat partiyasi — Keniya xalq ittifoqi taqiqlangan. Mamlakat amalda bir partiyali davlatga aylangan. 1970-yillarda Keniya qator qiyinchiliklarga duch kelgan: inflatsiya oshgan, jinoyatchilik keskin ko‘paygan, sayyohlar oqimi sezilarli kamaygan.
1-avgust 1982-yilda sobiq vitse-prezident O. Odinga, uning o‘g‘li (2008-yildan bosh vazir) R. Odinga hamda X. Ochuka boshchiligidagi harbiy-havo kuchlarining kichik zobitlari davlat to‘ntarishiga uringan. Keyinchalik yetakchilar qatl etilgan.
1991-yilda Moi ichki va tashqi bosim ostida tuzumni liberallashtirishga va muxolifat partiyalarini tuzishga rozilik bergan. Biroq muxolifatning tarqoqligi va mamlakatdagi etnik bo‘linishdan foydalanib, 2002-yil oxirigacha hokimiyatda qolgan.
2003-yildan iqtisodiyot asta-sekin yaxshilana boshlagan. O‘sish 2007-yil oxirigacha davom etgan. Biroq 2007-yil oxiridagi prezident saylovlaridan so‘ng boshlangan yangi millatlararo inqiroz.
Davlat tuzumi
Davlat tuzumining asoslari
Keniya — unitar respublika bo‘lib, prezidentlik boshqaruviga ega. Davlatning asosiy qonuni — konstitutsiya bo‘lib, u 2010-yilda.
qabul qilingan. Keniya davlatining asosiy institutlari mustaqil taraqqiyotning ilk yillarida shakllangan. Shu bilan birga, 1990-yillarning oxiri — 2000-yillarning boshlaridagi keng ko‘lamli liberal-demokratik o‘zgarishlar davomida ularning faoliyatiga doir huquqiy asoslar sezilarli yangilangan. Islohotlarning asosiy natijalari qurolli kuchlarning siyosiy faoliyatdan chekinishi, haqiqiy ko‘ppartiyaviylik va to‘g‘ridan to‘g‘ri prezident saylovlarining joriy etilishi, qonun chiqaruvchi hokimiyat organlari rolini oshirish bo‘lgan.
Tahlil tashkiloti Economist Intelligence Unit maʼlumotiga ko‘ra, 2018-yilda mamlakat demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.
Ijro etuvchi hokimiyat
Davlat boshlig‘i — prezident. 13-sentabr 2022-yildan Keniya prezidenti Uilyam Samoi arap Ruto.
Birinchi bosh vazir Keniya Respublikasining Jomo Kenyatta bo‘lib, u 1-iyun 1963-yildan 12-dekabr 1964-yilgacha lavozimda ishlagan. Shundan keyin Keniyada bosh vazir lavozimi 2008-yilgacha bekor qilingan. 28-fevral 2008-yilda Keniya prezidenti Mvay Kibaki va Raila Odinga koalitsion hukumat tuzish bo‘yicha bitim imzolagan. Natijada Odinga Keniya tarixidagi ikkinchi bosh vazirga aylangan.
2013-yil mart oyida Keniyada prezident saylovlari o‘tkazilib, birinchi turda Uxuru Kenyatta 50,07 % ovoz bilan g‘alaba qozongan. Uning saylovdagi raqibi bosh vazir Raila Odinga 40 % dan ortiq ovoz olgan.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat
Keniya Respublikasining qonun chiqaruvchi organi — bir palatali Milliy assambleya (2010-yilgacha). 2010-yilgi yangi konstitutsiya qabul qilingach, parlament ikki palatali bo‘lib, yuqori palata — Senat va quyi palata — Milliy assambleyadan iborat.
Tashqi siyosat
Keniya Rossiya Federatsiyasi,, bilan diplomatik munosabatlarga ega; ular SSSR bilan 14-dekabr 1963-yilda o‘rnatilgan.
Davlatchilikning dastlabki yillaridan Keniya tashqi siyosatining asosiy tamoyillari sifatida mustaqillik, faol siyosat olib borish va qarama-qarshi bloklardan teng masofada turish eʼlon qilingan. 1980-yillarning o‘rtalaridan mintaqaviy hamkorlik tashqi siyosiy ustuvorliklarda eng muhim o‘rinlardan birini egallagan. Hukumat xalqaro faoliyatining hozirgi asosiy maqsadi Keniyaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, demokratik davlat sifatida shakllanishi uchun qulay tashqi sharoit yaratish hamda ko‘p qutbli dunyo tartibini barpo etishga ko‘maklashishdir.
24-iyun 2024-yildan NATOga aʼzo bo‘lmagan asosiy ittifoqchi maqomiga ega. Bu haqda Keniya prezidenti Uilyam Rutoning AQSHga tashrifi vaqtida eʼlon qilingan. Keniya Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika hududida bunday maqom olgan birinchi davlat bo‘lgan. Bu maqom Keniya hukumatiga AQSH bilan xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni kuchaytirish va yanada zamonaviy qurol-yarog‘ xarid qilish imkonini bergan. AQSH uchun bunday ittifoqchi beqaror mintaqada Rossiya va Xitoyning taʼsiri kuchayib borayotgan bir sharoitda muhim edi: oldingi yillarda bir nechta qo‘shni mamlakat hukumatlari harbiy to‘ntarishlar natijasida ag‘darilgan. AQSH bilan harbiy hamkorlik doirasida Keniya Ukrainani mudofaa qilish bo‘yicha aloqa guruhi tarkibiga kiradi va «Farovonlik posboni» operatsiyasida Qizil dengiz hamda Adan qo‘ltig‘ida qatnashadi.
Maʼmuriy bo‘linishi
2013-yilgacha Keniya hududi 8 provinsiya va 71 okrugga bo‘lingan. 2013-yil martidan 47 okrugga bo‘lingan.

| № | Provinsiya | Maʼmuriy markaz | Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2009) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Markaziy | Nyeri | 13 164 | 4 383 743 | 333,01 |
| 2 | Sohilbo‘yi | Mombasa | 82 893 | 3 325 307 | 40,12 |
| 3 | Sharqiy | Embu | 153 404 | 5 668 123 | 36,95 |
| 4 | Nayrobi | Nayrobi | 695 | 3 138 369 | 4515,64 |
| 5 | Shimoli-sharqiy | Garissa | 126 852 | 2 310 757 | 18,22 |
| 6 | Nyanza | Kisumu | 12 613 | 5 442 711 | 431,52 |
| 7 | Rift-Valli | Nakuru | 183 383 | 10 006 805 | 54,57 |
| 8 | G‘arbiy | Kakamega | 8 309 | 4 334 282 | 521,64 |
| Jami | 581 313 | 38 610 097 | 66,42 |
Aholi
Aholi soni va joylashuvi
| Aholi soni | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1948 | 1962 | 1969 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2019 |
| 5 400 000 | ↗8 600 000 | ↗10 944 664 | ↗15 329 040 | ↗21 450 763 | ↗28 688 599 | ↗38 610 097 | ↗47 564 296 |
- Aholi soni — 47 564 296 kishi (2019-yilgi aholini ro‘yxatga olish).

- Yillik o‘sish — 2,2 % (2009—2019-yillar).
- Tug‘ilish — 35 ta, 1000 kishiga (fertillik — har bir ayolga 4,4 tug‘ilish, go‘daklar o‘limi — 53 ta, 1000 nafar chaqaloqqa).
- O‘lim — 9 ta, 1000 kishiga.
- O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 58,8 yil (erkaklarda 58, ayollarda 59 yil).
- Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 6,7 % (2003-yil bahosi).
Milliy tarkib

AQSH Markaziy razvedka boshqarmasining faktlar kitobi maʼlumotlariga ko‘ra, Keniyada quyidagi etnik guruhlar yashaydi: kikuyu (22 %), luxya (14 %), luo (13 %), kalenjin (12 %), kamba (11 %), kisii (6 %), meru (6 %), boshqa afrikaliklar (15 %), afrikalik bo‘lmaganlar (hindlar, inglizlar, arablar) (1 %).
Tillar
Keniyaning rasmiy tillari — ingliz tili va suaxili. Boshqa mahalliy tillar ham keng tarqalgan. Maktablarda ingliz tilida dars o‘tiladi, barcha hukumat hujjatlari ham shu tilda tuziladi. Aholining katta qismi millatlararo muloqot tili bo‘lgan suaxilini biladi. U bantu tillariga mansub bo‘lib, ko‘plab arabcha o‘zlashmalar.
ga ega. Ethnologue maʼlumotlariga ko‘ra, Keniyada 69 til tarqalgan.
Savodxonlik — erkaklarda 90 %, ayollarda 80 % (2003-yil bahosi).
Qurolli kuchlar
Din

2022-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra, keniyaliklarning aksariyati o‘zini quyidagicha hisoblaydi: 18,6% — katoliklar, 36,6% — protestantlar, 24,5% — yevangeliklar, 8,7% — mahalliy anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qiluvchilar, 7,1% — musulmonlar, 1,1% — ateistlar. Bundan tashqari, boshqa xristian tashkilotlari ham mavjud, jumladan Yangi apostol cherkovi, Yettinchi kun adventistlari cherkovi, Yahova guvohlari, Birlashgan pentikostal cherkov va boshqalar.
Eʼtiborlisi, Keniyada dunyodagi eng ko‘p kvakerlar yashaydi — taxminan 133 000 kishi.
Protestantlarning boshqa guruhlari orasida pentikostallar (Xudo Pentikostal assambleyalari va Keniya Xudo assambleyalari), anglikanlar, lyuteranlar, Yahova guvohlari, Najot armiyasi, presviterianlar, metodistlar va boshqalar alohida qayd etiladi.
Iqtisodiyot

Keniya Afrikadagi mintaqaviy savdo va moliya markazidir. Aholi jon boshiga YAIM, xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha hisoblanganda (2025-yilda), 7530 dollarni tashkil etadi (dunyoda 142-o‘rin). Ishsizlik darajasi — 5,57 % (2023-yil holatiga ko‘ra).
Qishloq xo‘jaligi (band aholining 32 % i) YAIMning 22 % ini tashkil etadi (choy, qahva, makkajo‘xori, don ekinlari, shakarqamish, meva va sabzavotlar). Go‘sht-sut chorvachiligi rivojlangan, cho‘chqa va tovuqlar ham boqiladi.
Sanoat (YAIMning 16 % i). Oz miqdorda isteʼmol tovarlari (batareyalar, matolar, sovun, sigaretalar) ishlab chiqariladi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Mustamlaka davridan bir necha neftni qayta ishlash korxonalari, sement ishlab chiqarish va kema taʼmirlash ustaxonalari.
Xizmat ko‘rsatish sohasi — YAIMning 62 % i.
Keniya — agrar mamlakat bo‘lib, uning ko‘p tarmoqli qishloq xo‘jaligi nisbatan yaxshi rivojlangan. Shu bois, mamlakat foydali qazilmalarga boy bo‘lsa ham, konchilik sanoati sust rivojlangan va iqtisodiyot hamda umumiy xo‘jalik faoliyatida kichik o‘rin tutadi. 2006-yilda yalpi ichki mahsulot (YAIM) 21,2 mlrd dollar (aholi jon boshiga 604 dollar)ni tashkil etgan. YAIMning 28 % i qishloq xo‘jaligi, 55 % i xizmatlar sohasi, 17 % i sanoat hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Konchilik sanoatining asosini Magadi ko‘li hududida soda, shuningdek flyuorit, osh tuzi, oltin va yoqut qazib olish tashkil etadi. Keniyadagi ko‘p sonli va badavlat yevropaliklar jamoasi tashabbusi bilan 1940-yillarning oxiri — 1950-yillarda qayta ishlash sanoati rivojlana boshlagan. Natijada 1980-yillar boshiga kelib Keniya Sharqiy Afrikaning sanoati eng rivojlangan mamlakatiga aylangan. Qayta ishlash sanoatining asosiy tarmoqlari: oziq-ovqat, to‘qimachilik, matbaa, tikuvchilik, avtomobil yig‘ish, neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik, spirtli ichimliklar, avtomobil ehtiyot qismlari, sement, qog‘oz va metall buyumlar ishlab chiqarish. Asosiy sanoat markazlari — Nayrobi va Mombasa. Yirik korxonalar mamlakatning turli hududlarida joylashgan. Masalan, Vebuyadagi qog‘oz fabrikasi va import neft bilan ishlaydigan Mombasadagi neftni qayta ishlash zavodi.
Tashqi savdo
2017-yil holatiga ko‘ra, eksport 6,17 mlrd dollar, import 17,1 mlrd dollarni tashkil etgan.
Asosiy eksport mahsulotlari: choy (22 %), gullar (11 %), neft mahsulotlari (4,8 %), qahva (4,3 %), shuningdek mevalar, sabzavotlar, tamaki va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari; reeksport.
Asosiy xaridorlar: AQSH — 8,7 %, Uganda — 8,2 %, Pokiston — 8,2 %, Niderlandiya — 7,5 %, Buyuk Britaniya — 6,7 %.
Asosiy import mahsulotlari: neft mahsulotlari (14 %), palma yog‘i (3,2 %), avtomobillar (2,9 %), dori vositalari (2,5 %) va tozalanmagan shakar (2,4 %). Boshqa sanoat mahsulotlari va qishloq xo‘jaligi xomashyosi ham import qilinadi.
Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy — 23 %, Hindiston — 9,8 %, BAA — 7,4 %, Saudiya Arabistoni — 6,1 %, Yaponiya — 4,6 %, Janubiy Afrika Respublikasi — 4,5 %.
Mineral resurslarni isteʼmol qilish va ular bilan savdo
Mamlakatda mineral resurslarni isteʼmol qilish darajasi past. Masalan, gaz umuman ishlatilmaydi va shuning uchun import ham qilinmaydi. Neft konlari ham hozircha topilmagan, shu sababli Keniyaning neft va neft mahsulotlariga ehtiyoji import hisobiga qondiriladi. 2006-yilda taxminan 2,2 mln tonna neft va 1,1 mln tonna neft mahsulotlari import qilingan. Mamlakatda qo‘rg‘oshinga talab deyarli yo‘q, shu bois u ham import qilinmaydi. Yiliga taxminan 15 ming tonna rux ishlatiladi, bu dunyo isteʼmolining 0,1 % idan oshmaydi. Bundan tashqari, Keniya prokat stanlari faoliyatini taʼminlash uchun po‘lat yarim tayyor mahsulotlarni import qiladi. 2001-yilda bunday import 344 ming tonnani tashkil etgan.
Umuman olganda, Keniya iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlardan asosan sanoat mahsulotlari — neft, dastgohlar, avtomobillar, qora va rangli metallar prokati, sintetik smolalar, dori vositalari va uskunalarni import qiladi, degan xulosaga kelish mumkin. Import tarkibidagi ulushlar quyidagicha: neft — 24 %, sanoat uskunalari, qishloq xo‘jaligi mashinalari va transport vositalari — 25 %, qora metallar — 7 %. Tayyor neft mahsulotlari eksporti taxminan 0,4 mln tonna bo‘lgan. Ularning ko‘rinma ichki isteʼmoli taxminan 2,9 mln tonnani tashkil etgan (xalqaro dengiz va aviatsiya portlarida kemalarga yoqilg‘i quyish hisobga olingan holda). Eksport qilinadigan asosiy mineral resurslar: flyuorit, soda, sement va neft mahsulotlari. Asosiy xaridorlar: Buyuk Britaniya — 10,2 %, Niderlandiya — 9,4 %, Uganda — 9,1 %, Tanzaniya — 8,9 %, AQSH — 6,4 %, Pokiston — 5,7 %. Asosiy yetkazib beruvchilar: BAA — 11,9 %, Hindiston — 11,8 %, Xitoy — 10,3 %, Saudiya Arabistoni — 8,3 %, Janubiy Afrika Respublikasi — 5,9 %, Yaponiya — 5,3 %.
Turizm



Hukumat daromadlarining asosiy manbalaridan biri turizmdir.
Keniyaning yovvoyi tabiati sayyohlarni dunyoning turli burchaklaridan jalb etadi. Bu yerda sherning antilopalarni ovlashini, begemotlarning oilaviy cho‘milishini hamda dunyodagi eng katta pushti flamingolar koloniyasini ko‘rish mumkin. Keniyaning ulkan hududi 15 yildan ortiq vaqtdan beri milliy bog‘ hisoblanadi, shu sababli bu yerda har qanday ovchilik qatʼiyan taqiqlangan.
Ekstremal dam olishni yoqtiruvchilar so‘ngan vulqonga alpinistik ko‘tarilish uchun Keniya.
Internet
Internetdan foydalanish aholining 20 % dan sal ko‘prog‘ini qamrab oladi, asosan yirik shaharlarda. Internet senzuraga uchraydi.
Madaniyat va sanʼat
Musiqa
Keniyada 40 dan ortiq mintaqaviy til xilma-xilligiga asoslangan xalq musiqasining ko‘plab turlaridan tashqari, musiqiy ijroning ommabop janrlari ham mavjud.
Keniya muzeylari
- Keniya milliy muzeyi;
- Loyangalani (Loiyangalani);
- Kabarne muzeyi (Kabarnet);
- Kapenguriya muzeyi (Kapenguria);
Keniya teatrlari
Keniya oshxonasi
Keniya oshxonasi ekzotik va xilma-xil bo‘lib, unda anʼanaviy Afrika taomlari bilan birga mustamlakachilar olib kelgan Yevropa taom tayyorlash anʼanalari ham mujassam. Masalan, sohil bo‘yidagi qabilalar ko‘mirda pishirilgan dengiz mahsulotlarini afzal ko‘radi: baliq, qisqichbaqalar va omarlarni. Go‘sht qimmatligi sababli mahalliy aholi, asosan, mintaqada mo‘l-ko‘l o‘sadigan mevalar va sabzavotlar bilan oziqlanadi.
Keniyaning eng mashhur va ko‘p tashrif buyuriladigan milliy bog‘lari hamda qo‘riqxonalari:
- Nayrobi (Nairobi National Park);
- Masai-Mara (Maasai Mara National Reserve);
- «Nakuru ko‘li» bog‘i (Lake Nakuru National Park);
- Amboseli (Amboseli National Park);
- Sharqiy Tsavo (Tsavo East National Park).
Keniyada jami 59 ta milliy qo‘riqxona va bog‘ mavjud.
Sport


Keniyaliklar orasida Yevropa sport turlarining yoyilishi Britaniya mustamlakachiligi davrida, asosan, yuqori tabaqalar orasida boshlangan. Mustaqil Keniya hukumati sportni rivojlantirish va ommalashtirishga odatda katta ahamiyat berib, tegishli davlat dasturlarini, jumladan yoshlar va sport ishlari vazirligi tuzilmalari orqali amalga oshirgan.
XXI asrga kelib mamlakatda yozgi sport turlarining deyarli barchasi, erkaklar va ayollar yo‘nalishlarida turli darajada ommalashgan. 2008-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlarida Keniya jamoasi 14 ta medal: 6 ta oltin, 4 ta kumush va 4 ta bronza medalini qo‘lga kiritgan. Anʼanaviy ravishda keniyalik yuguruvchilar, ayniqsa erkaklar, eng yaxshi natijalarga erishadi.
Keniyada jahonga mashhur «Safari rallisi» o‘tkaziladi. U uzoq vaqt Ralli bo‘yicha jahon chempionati taqvimiga kiritilgan va poygachilar hamda avtomobillar uchun eng murakkab musobaqalardan biri hisoblangan.
Astronomiyada
Keniya sharafiga asteroid (1278) Keniya deb nom berilgan. Uni 15-iyun 1933-yilda janubiy afrikalik astronom Siril Jekson Yoxannesburg observatoriyasida.
Adabiyotlar
- Kulik S. F. Zamonaviy Keniya: maʼlumotnoma / Masʼul muharrir R. N. Ismagilova; muallif fotosuratlari. — M.: Nauka. Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1972(1973). — 448 b. — 8700 nusxa.
- Matveyeva N. F. Keniya: maʼlumotnoma / Masʼul muharrir, tarix fanlari doktori A. M. Pegushev; Rossiya Fanlar akademiyasi Afrika instituti. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Sharq adabiyoti, 2004. — 160 b. — 300 nusxa. — ISBN 5-02-18374-1.
- Pospelov E. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- Keniya hukumatining rasmiy sayti. Arxivlangan manba: asl nusxa, 13-noyabr 2008-yilda.
- Keniya xaritasi
- Keniya bo‘ylab sayohat
- Mamlakatlarning iqtisodiy tahlili. Arxivlangan manba: asl nusxa, 27-sentabr 2013-yilda.
- Afrika mineral resurslari instituti
- «Mineral» axborot-tahlil markazi
- «Krugosvet» onlayn ensiklopediyasi
- Keniyaning eng yangi tarixiga oid materiallar