| Kordilyeralar | |
|---|---|
Kordilyeralar (kosmosdan ko‘rinishi, quyidagi dasturda modellashtirilgan: NASA World Wind) | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 18 000 km |
| Kengligi | ko‘pi bilan 1600 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Akonkagua |
| Balandligi | 6961 m |
| Joylashuvi | |
| 16° j. k. 72° g‘. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |
Kordilyeralar (isp. Cordilleras, ingl. American Cordillera) — Yer yuzidagi eng uzun tog‘ tizimidir. U quyidagi hududlar bo‘ylab cho‘zilgan: Shimoliy va Janubiy Amerikaning g‘arbiy chekkalari, 66° sh. k. (Alyaska) dan 56° j. k. (Olovli Yer).
Kordilyera tog‘ tizimi ikki qismga bo‘linadi — Shimoliy Amerika Kordilyeralari va Janubiy Amerika Kordilyeralari. Keyingisi ko‘proq Andlar deb ataladi. Markaziy Amerikada Kordilyeralar ikki tarmoqqa ajraladi; ulardan biri Antil orollari orqali o‘tadi, ikkinchisi esa Panama bo‘yni orqali Janubiy Amerika hududiga davom etadi.
Uzunligi — 18 ming km dan ortiq, kengligi — Shimoliy Amerikada 1600 km gacha, Janubiy Amerikada 900 km gacha. Kordilyeralar quyidagi hududlarda joylashgan: Kanada, AQSH, Meksika, shuningdek, Markaziy Amerika davlatlari, Venesuela, Panama, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Argentina va Chili. Deyarli butun uzunligi bo‘ylab ular suvayirg‘ich vazifasini bajaradi: Atlantika va Tinch okeanlari havzalarini ajratadi hamda iqlimning keskin chegarasini hosil qiladi.
Balandligi jihatidan Kordilyeralar faqat Himolay va Markaziy Osiyo tog‘ tizimlaridan past turadi. Eng baland cho‘qqilari: Shimoliy Amerikada — Mak-Kinli tog‘i (avvalgi nomi — Denali; 6190 m), Janubiy Amerikada — Akonkagua tog‘i (6961 m).
Kordilyeralar Amerikaning barcha geografik mintaqalarida (Antarktika va subantarktika mintaqalaridan tashqari) joylashgan. Ular landshaftlarining xilma-xilligi va yaqqol namoyon bo‘ladigan balandlik mintaqalanishi bilan ajralib turadi. Doimiy qor chegarasi Alyaskada 600 metr balandlikda, Olovli Yerda 500—700 metrda, Boliviya va Janubiy Peruda esa 6000—6500 metrgacha ko‘tariladi. Shimoliy Amerika Kordilyeralarining shimoli-g‘arbida va Andlarning janubi-sharqida muzliklar okean sathigacha tushadi; issiq mintaqada esa ular faqat eng baland cho‘qqilarni qoplaydi. Muzliklar egallagan umumiy maydon — taxminan 90 ming km² (Shimoliy Amerika Kordilyeralarida — 67 ming km², Andlarda — taxminan 20 ming km²).
Etimologiyasi
Atama — Kordilyeralar (Cordilleras) — ispancha kordilyera (cordillera) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «tog‘ tizmasi» degan ma’noni anglatadi. Uning ko‘plik shakli tog‘ tizimining oronimiyasida bu atama keng tarqalganini ko‘rsatadi. Tog‘ tizimi avvalo Shimoliy Amerika Kordilyeralari va Janubiy Amerika Kordilyeralariga (yoki Andlarga) bo‘linadi. Ikkinchisi bir qator tog‘ tizmalaridan iborat bo‘lib, ularning nomlarida ham shu atama uchraydi. Masalan: Kordilyera-Blanka, Kordilyera-de-Merida, Patagoniya Kordilyerasi va hokazo.
Shakllanish nazariyasi
Kordilyeralarni hosil qilgan asosiy tog‘ paydo bo‘lish jarayonlari Shimoliy Amerikada yura davrida, Janubiy Amerikada esa bo‘r davrining oxirida boshlangan. Bu jarayonlar boshqa materiklardagi tog‘ tizimlarining shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq kechgan (qarang: Alp burmalanishi). Kordilyeralarning shakllanishi hali ham tugamagan. Buni tez-tez sodir bo‘ladigan zilzilalar va kuchli vulkanizm (80 dan ortiq faol vulqon) tasdiqlaydi. Kordilyeralar relyefining shakllanishida to‘rtlamchi davr muzlanishi ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan, ayniqsa 44° sh. k. dan shimolda va 40° j. k. dan janubda.
Adabiyotlar
- Kordilyeralar / G. M. Ignatyev // Konda — Kun. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild 13).
- Agibalova V. V., Vilenkin V. L. Kordilyeralar / Rassom E. A. Osmanov. — M.: Geografgiz, 1958. — 48, [8] bet — (Tabiat haqidagi hikoyalar). — 30 000 nusxa
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, stereotip. — M.: Ruscha lug‘atlar, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3 000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.