Bishkek haqida

Poytaxti — Qirgʻiziston
Bishkek
qirgʻ. Bishkek
42°52′ sh. k. 74°34′ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Qirgʻiziston
Maqomi Poytaxt
Ichki boʻlinishi 4 ta tuman: Oktabr, Birinchi may, Sverdlov, Lenin
Mer Aybek Junushaliyev
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1825
Ilk bor tilga olingan 1860
Avvalgi nomlari gacha 1926 — Pishpek
gacha 1991 — Frunze
Poytaxti — Qirgʻiziston dan boshlab 1878
Maydoni 387 km²
Markazining balandligi 750—900 m
Iqlim turi keskin kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+6:00
Aholisi
Aholisi ↗1 321 900 kishi (2025)
Zichligi 3415 kishi/km²
Aglomeratsiya 1 500 000 dan ortiq
Millatlar qirgʻizlar — 77 %
ruslar — 14 %
uygʻurlar — 1,57 %
boshqalar — 8,10 %
Diniy eʼtiqodlar musulmonlar, xristianlar va boshqalar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +996 312
Pochta indekslari 720001—720083
Avtomobil kodi B, E va 01
Boshqa maʼlumotlar
Mukofotlar Кавалер ордена «Манас» I степени

meria.kg
 (qirgʻ.) (rus.)
Бишкек на карте
Бишкек
Bishkek
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yoʻlkoʻrsatkich

Bishkék (qirgʻ. Bishkekfayl haqida; avval Pishpék, Frúnze) — Qirgʻizistonningpoytaxti va eng yirik shahri, respublika ahamiyatidagi shahar, Chuy viloyatiningmaʼmuriy markazi. Mamlakatning asosiy transport tuguni, sanoat va maʼmuriy markazi . Respublikaning zamonaviy madaniy, siyosiy va iqtisodiy markazi.

Shaharga 1825-yilda asos solingan. 2025-yil holatiga koʻra, aholisi 1 321 900 kishini tashkil etadi.

Etimologiyasi

Qoʻqon qalʼasi boʻlgan joydagi Pishpek qishlogʻiga 1878-yilda asos solingan. 1925-yilda vafot etgan hamyurt M. V. Frunzexotirasiga bagʻishlangan motam mitingida shahar Frunzegraddeb qayta nomlandi, ammo 1926-yil aprelda Moskva hokimiyati uning nomini Frunze deb oʻzgartirdi. qirgʻiz tilida «f» tovushi yoʻqligi va soʻz boshida undoshlarning yonma-yon kelishi mumkin boʻlmagani sababli mahalliy aholi bu nomni Purunzedeb talaffuz qilgan. SSSR parchalanib , Qirgʻiziston mustaqillikka erishganidan soʻng poytaxt nomini oʻzgartirish masalasi koʻtarildi. Dastlabki Pishpek nomining kelib chiqishi nomaʼlum ekani aniqlandi; unga eng yaqin qirgʻizcha soʻz bishkek — chayqatgichboʻlib, u bilan qimizchayqatiladi. Bu roʻzgʻor buyumining qalʼa nomi bilan qanday bogʻlanganligi nomaʼlum, biroq 1991-yilda Bishkek soʻzi poytaxtning yangi nomi sifatida qabul qilindi.

Nomning kelib chiqishi haqidagi nazariyalar

«Bishkek» toponimining kelib chiqishi haqida ikkita asosiy nazariya mavjud.

Xalq rivoyati

Rivoyatga koʻra, bu nom XVIII asrbilan bogʻliq boʻlib, oʻsha davrda qozoqlar va qirgʻizlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarda Bishkek botirmuhim rol oʻynagan. Yangi qurilgan qalʼa uning sharafiga «Bishkek» deb atalgan.

Lingvistik talqin

Tadqiqotchi Doolotbek Saparaliyev qadimiy manbalarda «Pishkuh» (sugʻdcha Piškuḥ) toponimini topgan. U «baxt keltiruvchi togʻ» degan maʼnoni anglatadi. Vaqt oʻtishi bilan bu nom «Pishpek» oraliq shakli orqali «Bishkek»ka aylangan boʻlishi mumkin.

Geografik maʼlumotlar

Bishkek shahri togʻ etagidagi unumdor tekislikda joylashgan. Uning hududi janubda Qirgʻiz tizmasining shimoliy yonbagʻri etagigacha (janubiy kichik tumanlarning balandligi taxminan 900 m), shimolda esa taxminan 700 m balandlikdagi joylargacha choʻzilgan. Shaharning markaziy kenglik boʻylab choʻzilgan qismi taxminan 740—760 m balandlikda joylashgan.

Bishkek Chuy vodiysining qoq markazida, Qirgʻiz Olatovi togʻlari etagida (ichki Tyanshantogʻ tizmalaridan biri), dengiz sathidan 700—900 metr balandlikda joylashgan. Baland Qirgʻiz tizmasi (tizma choʻqqilari chizigʻining oʻrtacha balandligi — 3,7 km; eng yuqori nuqtasi — 4,895 km, Olamedin choʻqqisi) Chuy vodiysini janubdan oʻrab turuvchi kenglik yoʻnalishidagi toʻsiq-tizma boʻlib, mahalliy iqlim chegarasi vazifasini bajaradi. Uning ortida iqlimi sovuqroq va yanada kontinental boʻlgan baland ichki yassi togʻlik — Ichki Tyanshan joylashgan.

Shahar orqali janubdagi togʻlardan boshlanuvchi Ola-Archa va Olamedindaryolari oqib oʻtadi. Bishkekning shimoliy qismidan sharqdan gʻarbga tomon Katta Chuy kanali (KChK) oqadi.

Iqlimi

Bishkekdan koʻrinadigan Olatov togʻ tizmasi
Ola-Archa daryosi

Bishkek kontinental iqlimli hududning eng janubiy qismida, moʻtadil kengliklarda joylashgan..

Shahar iqlimi — keskin kontinental. Oʻrtacha yillik harorat — +12,2 °C. Yiliga 451 mm yogʻin tushadi. Yozning oʻrtacha harorati taxminan 25 °C, qishniki esa −2 °C boʻlsa-da, yozda harorat 40 °C dan oshishi, qishda esa −30 °C ga yetishi kam uchramaydi. Qishki harorat oʻzgaruvchan: davomiyligi turlicha boʻlgan iliq davrlarda qish oylaridagi musbat harorat 20 °C dan oshishi mumkin. Eng sovuq oy — yanvar (-1,7 °C), eng issiq oy — iyul (+25,3 °C). Oylik oʻrtacha nisbiy namlik iyun va iyuldagi 44 % dan martdagi 74 % gacha oshadi, yillik oʻrtacha koʻrsatkich — 60 %.

Bishkek, Chuy vodiysi va Qirgʻiz tizmasi shimoliy yonbagʻri hududining iqlimi geografik kenglik va balandlik, okeanlardan uzoqlik, mahalliy orografik sharoit hamda atmosfera sirkulyatsiyasi xususiyatlariga bogʻliq. Shu koʻrsatkichlarga koʻra, oʻrganilayotgan hudud subtropik ichki kontinental iqlimmintaqasiga kiradi. Bu mintaqa MDHning barcha Markaziy Osiyo respublikalari janubida, 43-paralleldan janubdagi keng hududni qamrab oladi.

Bishkek Yerning subtropik mintaqasishimoliy chegarasida, oʻrta kenglik hisoblangan 45° dan janubroqda joylashgan. Chuy vodiysining issiq va quruq yozi iqlim sharoitiga koʻra quruq subtropiklarga yaqin, qishki sharoiti esa moʻtadil kengliklar janubiy qismining iqlimiga mos keladi.

Quyosh nur sochishining yillik umumiy davomiyligi — 2584 soat. Oylik davomiylik eng koʻp iyulda — 337 soat, eng kam dekabrda — 126 soatni tashkil etadi.

Bishkek va Chuy vodiysi iqlimini shakllantirishda radiatsion omillar yilning yozgi davrida yaqqol ustunlik qiladi. Bu vaqtda butun Markaziy Osiyoda kunduzgi havoning kuchli isishi tufayli atmosfera bosimi pasaygan, bosim gradienti kichik boʻlgan maydon shakllanadi va kam bulutli issiq ob-havo kuzatiladi. Natijada yozda Chuy vodiysining quyi qismi va Bishkek iqlimi quruq subtropiklar iqlimiga mos keladi. Qishda esa kunlarning qisqaligi tufayli quyosh radiatsiyasi miqdori kamayadi. Gʻarb, shimoli-gʻarb va shimoldan sovuq havo kirib kelishi bilan bogʻliq jadal siklon faoliyati ham kuchayadi. Natijada iqlimni shakllantiruvchi sirkulyatsion omillar ustunlik qila boshlaydi. Shu sababli Chuy vodiysining quyi qismi va Bishkek shahridagi qishki iqlim sharoiti moʻtadil kengliklar janubiy qismining nisbatan sovuq iqlimiga mos keladi.

Bishkek iqlimi
Koʻrsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 20,0 25,4 30,5 34,7 37,7 40,9 42,1 39,7 37,1 34,2 29,8 23,3 42,1
Oʻrtacha eng yuqori t, °C 3,3 5,3 12,9 18,8 24,7 30,0 32,7 31,5 25,8 17,6 9,9 4,0 18,1
Oʻrtacha harorat, °C −1,5 0,4 7,2 11 18,5 23,3 25,3 24,3 18,9 11,8 5,3 −0,4 12,2
Oʻrtacha eng past t, °C −6,5 −4,4 1,8 7,4 12,0 16,4 18,3 17,0 11,8 5,7 −0,4 −5,6 6,2
Mutlaq eng past t, °C −31,9 −34 −21,8 −12,3 −4 3,9 7,4 5,1 −2,8 −11,2 −32,2 −29,1 −34
Yogʻin (meʼyor), mm 27 34 52 71 63 33 21 14 18 42 44 33 451

Maʼmuriy boʻlinishi

Shahar hududi kengayishidan oldingi Bishkekning maʼmuriy boʻlinishi

Maʼmuriy jihatdan 4 ta tumanga boʻlingan. Aholi soni 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish:

  • Oktabr tumani — 242 382 (2009);
  • Birinchi may tumani — 175 894 (2009);
  • Sverdlov tumani — 231 801 (2009);
  • Lenin tumani — 201 626 (2009):
    • Chon-Ariq shaharchasi — 9724 (2009)

Bishkek shahrining oʻz maydoni 386 km², shaharga boʻysunuvchi aholi punktlari bilan birga — 390 km².

1990-yillardagi Bishkek shahrining tarixiy mahallalari

  • Shanxay (Lev Tolstoy/Panfilov/Skryabin koʻchalari)
  • Baykal ( KChK dan yuqorida, Jibek-Jolu shohkoʻchasigacha)
    • Zabaykalye ( KChK dan pastda, Quyi Ola-Archagacha)
    • Pribaykalye (Zabaykalyedan yuqorida, Jibek-Jolu shohkoʻchasigacha)
  • Sorokaletka (Isanov koʻchasidan Mir shohkoʻchasigacha, hozirgi Manas shohkoʻchasi)
  • Dzerjinka ( Erkindik)
  • Yushka («Yusa» restoranidan Erkindik bulvarigacha)
  • Gʻarb (Mir shohkoʻchasidan (hozirgi Manas shohkoʻchasi) Oʻsh bozori tomon)
    • Bangkok (tumanning eng gʻarbiy qismida)
  • Qizil-Askar (hozir ham mavjud)
  • Pishpek (Termichikov koʻchasi)
  • Sanoat zonasi (Pishpekdan shimolda)
  • FRG (Frunze Rabochiy Gorodok)
  • Popenovka (Bax koʻchasi boʻylab)
  • Shvetsiya (Gagarin koʻchasidan yuqorida)
  • Porta (hozirgi Oq-Kema), keyinchalik Quyi va Yuqori Porta qismlariga boʻlingan.
  • Neytralka (Porta va Botanika oraligʻidagi hudud, Manas kinoteatridan Shampanvino kombinatigacha)
  • Botanika (Botanika bogʻi), u ham Yuqori va Quyi Botanika qismlariga boʻlingan
  • Janubiy darvozalar (sakkizinchi va oʻninchi kichik tumanlar oraligʻida[manba 356 kundan beri koʻrsatilmagan])
  • AQSH (Birlashgan Oltinchi kichik tuman va Asanbay)
  • ODA (Oʻn birinchi, Doʻn ikkinchi, Asanbay)
  • Yevropa (hozirgi 12-kichik tuman)
  • Kitayka (Orto-Soy bozori atrofi)
  • Kanada (hozirgi 5-kichik tuman)
  • Boston (Lev Tolstoy/Ibraimov koʻchalari)
  • Karpinka (hozirgi Suyumbayev koʻchasi)
  • Toʻqoʻldosh (Lev Tolstoy va Mederov koʻchalari oraligʻining sharqiy tomoni)
  • Olamedin (hozirgi Olamedin-1 tumani atrofi)
  • Kuznechka ( Jibek-Jolu/Ibraimov koʻchalari)
  • Mahalla ( Jibek-Jolu shohkoʻchasining shimolida, Dzerjinka boʻylab)
  • Jiloy (Yunusaliyev koʻchasi boʻylab, Gorkiy koʻchasidan Mederov koʻchasigacha, gʻarb tomonda)
  • Texas (hozirgi Tunguch)
  • Vostok — mahallalar majmuasi.
    • Kvadrat yoki Vostok-5
    • Vostok-6 (hozirgi Vostok-5 atrofi)
  • TT ( Toʻqtogʻul/Turusbekov koʻchalari kvartali)
  • Bugor (Panfilov/Toʻqtogʻul koʻchalari)
    • Turusbechka (Turusbekov koʻchasi boʻylab)
  • BB (Belinskiy (hozirgi Manas shohkoʻchasi) / Boʻqonboyev koʻchalari kvartali)
  • Brakushka («Nikoh va oila» tibbiyot markazi)
  • Mossovet (Moskva va Sovet koʻchalari kvartali)
    • NATO, Sovmin, Vecherka, Norvegiya.
  • Reyx (Orozbekov koʻchasi)
  • Birinchi (Oxunboyev koʻchasidan yuqoriga, Janubiy darvozalargacha)
  • Tishchaga («Ming xil mayda-chuyda» savdo markazi atrofi)
  • Shlagbaum (Den Syaopin shohkoʻchasi)
  • Kamenka / Politex (QDTU)
  • 110-kvartal (Bishkek shahrining shimoli-gʻarbida)
  • Detroyt (Bishkek meriyasi yaqinida)
  • Kosmos (Moldiboyev koʻchasi, Oxunboyev koʻchasidan pastda)

Rasmiy tumanlar sifatida: Frunze-1, Bax (Bax koʻchasi), Rashid, Eman bogʻi, Mustafo-Matik, Kefir, Taha, London (Televishka hududi), Uchburchak, Parij, Yashil ponasimon hudud, 7up, Oqqush, Pashin hovlisi, Janub-2, Yubileyniy (Qulatov koʻchasi), Kal hovli, Moloduxa, Piter, Sikovskiy hovlisi (27-maktab yonida), Zimniy, Kirkomstroy, Jilgorodok, Aeroport, Noviy, Lyuks, IES, Saltanat, Turon, Tailand (sinagoga), Pentagon, Svechka, Okean, Pekin, Qora hovli, Oq hovli, Torgashka (Savdo uyi), Bistayl, Turon, 21-kvartal, Naxalovka[manba 356 kundan beri koʻrsatilmagan].

Tumanlarga mer tayinlaydigan tuman munitsipal maʼmuriyatlarining rahbarlari boshchilik qiladi.

Aholisi

Bishkekdagi Deutsches Haus binosidagi xotira lavhasi. 1989-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Frunzeda 13 619 nafar nemis yashagan.

Dastlabki rus koʻchmanchilari vayron boʻlgan Qoʻqon xonligi qalʼasi oʻrnida 1868-yilda joylashgan.

Aholi soni — 1098,6 ming (doimiy), 1128,2 ming (mavjud aholi), 1-yanvar 2022-yil holatiga koʻra. Shahar maʼmuriyatiga boʻysunuvchi hudud chegaralariga shahardan tashqari Chon-Ariq shaharchasi (10,4 ming kishi) va Orto-Soy qishlogʻi (qishloq boshqarmasi maʼlumotiga koʻra 2832 kishi, Qirgʻiziston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotiga koʻra 4,6 ming kishi) kiradi.

Aholi soni
189719391959197019791989199920092015
6615↗92 783↗223 831↗430 618↗532 931↗610 630↗750 327↗821 915↗937 400
2017202220232025
↗965 900↗1 120 827↗1 145 044↗1 191 000

Milliy tarkibi

1989-yil va—2009-yilgi aholi roʻyxatlari hamda 2019-yilgi baholashga koʻra etnik tarkib:
Soni

1989-yilda

% Soni

1999-yilda

% Soni

2009-yilda

% Soni

2019-yilda

%
jami 619903 100,00 % 762308 100,00 % 835743 100,00 % 1 027 245 100,00 %
Qirgʻizlar 141841 22,88 % 398000 52,21 % 552957 66,16 % 763 826 74,36 %
Ruslar 345387 55,72 % 252831 33,17 % 192080 22,98 % 165 029 16,07 %
Uygʻurlar 10977 1,77 % 13143 1,72 % 13380 1,60 % 15 983 1,56 %
Oʻzbeklar 10390 1,68 % 12393 1,63 % 11801 1,41 % 13 990 1,36 %
Koreyslar 10043 1,62 % 12710 1,67 % 12014 1,44 % 12 423 1,21 %
Tatarlar 16984 2,74 % 15817 2,07 % 12712 1,52 % 11 775 1,15 %
Qozoqlar 8943 1,44 % 12064 1,58 % 9013 1,08 % 10 301 1,00 %
Dunganlar 2618 0,42 % 3558 0,47 % 4040 0,48 % 5305 0,52 %
Ukrainlar 34321 5,54 % 16125 2,12 % 7987 0,96 % 4630 0,45 %
Turklar 908 0,15 % 2277 0,30 % 3149 0,38 % 3746 0,36 %
Ozarbayjonlar 2166 0,35 % 2454 0,32 % 2142 0,26 % 2722 0,26 %
Nemislar 13619 2,20 % 5228 0,69 % 2554 0,31 % 2416 0,24 %
Tojiklar 709 0,11 % 1828 0,24 % 817 0,10 % 1055 0,10 %
Turkmanlar 369 0,06 % 132 0,02 % 703 0,08 % 784 0,08 %
Armanlar 1218 0,20 % 726 0,10 % 512 0,06 % 486 0,05 %
Belaruslar 4119 0,66 % 1341 0,18 % 638 0,08 % 393 0,04 %
Yahudiylar 4822 0,78 % 1293 0,17 % 498 0,06 % 379 0,04 %
boshqalar 10469 1,69 % 10388 1,36 % 8746 1,05 % 12 002 1,17 %

Tarixi

Hozirgi shahar hududidagi antik va oʻrta asr manzilgohlari

Hozirgi Bishkek yaqinidagi ibtidoiy odamlar manzilgohlari miloddan avvalgi V—IV ming yilliklarga tegishli. Shahar oʻz geografik oʻrni bilan Buyuk ipak yoʻligabogʻliq. Yoʻlning sharqiy tarmogʻi Chuy vodiysidan oʻtib, bu yerda Markaziy Tyanshanorqali oʻtadigan boshqa yoʻl bilan tutashgan. Hozirgi Bishkek hududida VII—XII asrlarda Jul.

Pishpek

1825-yilda hozirgi shahar hududida Madali xonning farmoni bilan Qoʻqon qalʼasi — Pishpek barpo etildi. Unda Chuy vodiysidagi eng katta garnizon joylashgan edi. Qalʼa koʻchmanchilarning qishlovlardan yozgi yaylovlarga boradigan yoʻllari kesishgan joyda, Issiqkoʻl va Yettisuvga.

Pishpek aholi punkti haqidagi dastlabki hujjatli maʼlumot «Harbiy harakatlar tavsifi: Iliorti oʻlkasidagi 1860-yilda va Qoʻqonning Pishpek qalʼasi qamalining jurnali» kitobida uchraydi:

Qoʻqonliklarning bizga qarshi doimiy dushmanona niyatlari Chuyorti qirgʻizlarini hududlarimizga talonchilik bosqinlari uyushtirishga undashida namoyon boʻldi. Bu holat Alohida Sibir korpusi korpus qoʻmondoni va Gʻarbiy Sibir general-gubernatori, piyoda qoʻshin generali Gasfordni Chu daryosining narigi tomoniga ekspeditsiya uyushtirib, Qoʻqonning Toʻqmoq va Pishpek qalʼalarini vayron qilish haqidagi taklifni oliy hokimiyat koʻrib chiqishiga taqdim etishga majbur qildi. Bu qalʼalar hududlarimizdan tashqarida koʻchib yurgan qirgʻizlar uchun dahshat manbai boʻlib, Qoʻqon taʼsirining oʻlkaga yoyilishidagi asosiy tayanch nuqtalar edi. Ularda qoʻqonlik askarlardan iborat garnizonlar saqlanar, bu askarlar qirgʻizlardan zakot yigʻish, ularni ruslarga qarshi qoʻzgʻatish va talonchilik guruhlarini kichik otryadlar bilan kuchaytirish uchun ishlatilardi.

Qalʼa ikki marta (4-sentabr 1860-yil va 24-oktabrda 1862-yil) rus qoʻshinlari tomonidan egallangan. 1862-yil noyabrda uning qoldiqlari solto qabilasiga mansub qirgʻizlar tomonidan buzib tashlangan, ikki yil oʻtgach bu yerda kazaklar qorovul postioʻrnatilgan, soʻngra bozori tashkil topgan.

SSSR pochta markasi, 1958-yil. Frunze. Universitet maydoni

1868-yilda Penza, Samara, Voronej va Tambov guberniyalaridan kelgan dastlabki dehqon oilalari katta yoʻl boʻyida ruslarning Pishpek manzilgohiga asos soldi. Bu ilk koʻchmanchilarga Toshkent, Namangan va hozirgi Oʻzbekistonning boshqa joylaridan kelgan oʻzbek savdogarlari qoʻshildi. 1876-yilga kelib Pishpekda 58 oila, jami 182 kishi, jumladan 94 ayol istiqomat qilgan (9 ta rus, 48 ta oʻzbek va 1 ta tatar oilasi).

29-aprelda 1878-yil Pishpek uyezdimarkazi Pishpekka koʻchirilishi munosabati bilan manzilgoh shahar maqomini oldi (qarang: Yettisuv viloyati). Aynan shu sana rasman shaharga asos solingan kun sifatida nishonlanadi.

24-aprelda 1924-yil shaharga Chexoslovakiyaning «Intergelpo» kooperativi kelib, Pishpekni oʻsha davr mezonlari boʻyicha ancha zamonaviy shaharga aylantirdi.

Turkiston–Sibir temir yoʻli qurilishi doirasida temir yoʻlning Lugovaya — Pishpek tarmogʻi qurildi va 8-avgustda 1924-yil Pishpekka birinchi poyezd keldi.

1924-yil oktabrdan Pishpek Qora-Qirgʻiz avtonom viloyatiningmaʼmuriy markaziga aylandi. 1925-yil maydan esa Qirgʻiz avtonom viloyatining.

Frunze

12-mayda 1926-yil Pishpek shu shaharda tugʻilgan sovet harbiy qoʻmondoni Mixail Frunzesharafiga Frunze deb qayta nomlandi. 1936-yildan Frunze Qirgʻiziston Sovet Sotsialistik Respublikasining.

poytaxti boʻldi. 1938-yilda Frunze shahrida uchta maʼmuriy tuman tashkil etildi: Proletar (hozirgi Lenin), Birinchi may va Sverdlov. 1962-yilda Frunze shahrining Proletar tumani Lenin tumaniga aylantirildi. 1974-yilda Oktabr tumani tashkil topdi.

Bishkek

5-fevralda 1991-yil Qirgʻiziston SSR Oliy Kengashining qarori bilan shahar Bishkek deb qayta nomlandi.

Mukofotlar

  • I darajali «Manas» ordeni (12-iyun 2003-yil) — Qirgʻiziston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga, doʻstlik va millatlararo totuvlikni mustahkamlashga qoʻshgan alohida hissasi, demokratik islohotlarni amalga oshirishdagi yetakchi roli hamda 125 yillik yubileyi munosabati bilan.

Iqtisodiyoti

Bishkek — mamlakatning iqtisodiy markazi.

2011-yilda shaharda 28108,4 mln somlik, oʻsish 17,2 % ni tashkil etdi. Respublika boʻyicha koʻrsatilgan barcha xizmatlarning 58,7 % i Bishkek hissasiga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha oylik ish haqi 2011-yil yanvar–noyabr oylarida 12 035 somni tashkil etib, respublika darajasidan 1,4 baravar yuqori boʻldi. Bishkek respublikaning boshqa hududlari uchun donor hisoblanadi. Poytaxt yaqinida erkin iqtisodiy zona «Bishkek» joylashgan.

Sanoati

Shaharda sanoat ishlab chiqarishining barcha tarmoqlari mavjud. Ularning asosiylari: mashinasozlik va metallga ishlov berish, yengil va oziq-ovqat sanoati, energetika. Bishkekdagi yirik sanoat korxonalariga Bishkek IES, , «Dastan» korporatsiyasi, «Coca-Cola Bishkek Bottlers» korxonasi, «Bishkek-Dan-Azik»; aksiyadorlik jamiyatlari: «Bishkeksut», Bishkek mashinasozlik zavodi, «Qirgʻizavtomash», «Bishkek» temir-beton zavodi, «Bulgari», «Jildiz», «Baypak» ishlab chiqarish birlashmalari va boshqalar kiradi.

Sanoat korxonalari Bishkekning gʻarbiy va sharqiy qismlarida joylashgan. Ular orasida «Akun» un kombinati, «Qirgʻizmebel» AJ, milliy ichimliklar ishlab chiqaruvchi «Shoro», «Severelektro» OAJ, Bishkek IESShaharning shimolida 2025-yildan boshlab chiqindi yoqish zavodi faoliyat yuritmoqda..

Savdo

ChUM-Aychurek
«Vefa» markazi (oʻngda)

Bishkek shahri Xitoy, Qozogʻiston va Rossiyaoʻrtasidagi savdo tuguni sifatida mintaqaviy savdo markazi hisoblanadi. Bishkekda Markaziy Osiyodagi eng yirik ulgurji-chakana savdo bozori «Doʻrdoʻy», eng yirik «Azamat» avtomobil bozori, shuningdek «Oʻsh», «Olamedin», «Orto-Soy», «Ola-Archa — 2», «Narbotо», «Qudaybergen» va boshqa bozorlar faoliyat koʻrsatadi. «Vefa», «Bishkek Park», «Dordoi Plaza», «Tosh-Rabot», «ChUM-Aychurek», «TAS Vesna» (avvalgi «Rahat Palas» savdo-koʻngilochar markazi), «Karavan», «Asia Mall», «Bolalar dunyosi», «Tabilga», «MOTO», «BETA STORES», «BETA STORES 2», «Tommi» kabi yirik savdo markazlari mavjud.

Shaharda Mercedes-Benz, Audi-VW, Sumitomo, Federal Express, DHL, UPS, LG Electronics, Daewoo, Philips, Siemens, Panasonic, Reemtsma, Coca-Cola, Samsung, Toyota, Kia va boshqalar.

Moliya

Bishkekda quyidagi banklarning bosh ofislari joylashgan: «Eldik Bank», «Ayil Bank» (ikkalasi ham davlat banki), «Qirgʻiziston investitsiya-kredit banki», «Demir Kyrgyz International Bank», «MBANK», «Keremet Bank», «OptimaBank», «O!Bank», «BakaiBank», «Dos-KredoBank», «FinanceCreditBank», «KyrgyzCommerceBank» va boshqalar.

Yaqinda Bishkekda Markaziy Osiyo bozoridagi dastlabki neobank — «Fintech Farm» boshqaruvidagi «Simbank» ham ish boshladi.

Mehmonxonalar

«Jannat» mehmonxonasi

Bishkekda «Jannat», «Hyatt», «Oq-Kema», «Doʻstlik», «Damas», «Sayakat», «Issiqkoʻl», «Semetey», «Bishkek», «Ola-Too», «Eldorado», «NOVOTEL Bishkek City Center» va boshqa yirik mehmonxonalar joylashgan.

Internet provayderi binosi: Qirgʻiztelekom (JET)

Internet va uyali aloqa

Shaharda internet va mobil aloqa foydalanuvchilarining katta qismi jamlangan. Internetga ulanish optik tolali liniyalarorqali taʼminlanadi. 10 dan ortiq internet provayderi faoliyat yuritadi. Eng yiriklari: AsiaInfo, Jet, ElKat, Megaline, FastNet, Aknet, Saima Telecom, Homeline, Transfer. Internet qamrovi shahar hududining deyarli 90 % ini tashkil etadi.

Shaharda mobil aloqa toʻrtta operator tomonidan «Beeline», «MegaCom[qirgʻ.]», «O!» va «izi» brendlari ostida taqdim etiladi.

Transport

Temir yoʻl transporti

Temir yoʻl Bishkek-2 stansiyasi

Shaharda uchta temir yoʻl stansiyasi faoliyat yuritadi: Bishkek-1, Bishkek-2 va Olamedin. Yoʻlovchi va yuk oqimining asosiy qismi Rossiya shaharlariga yoʻnalgan boʻlib, Qozogʻistonhududidan oʻtadi. Mahalliy shaharlararo va shahar atrofi poyezdlari ham mavjud.

Elektr transporti

Bozor yaqinidagi aylanma bekatda 4-yoʻnalishdagi trolleybus — Doʻrdoʻy

1951-yildan 2024-yilgacha Bishkekda trolleybus qatnovi mavjud boʻlgan..

Avtomobil transporti

Jamoat transportining asosiy turi — avtomobil transporti: avtobuslar, yoʻnalishli taksilar, taksilar.

Asosiy avtomobil yoʻllari:

  • Manas shohkoʻchasi (shuningdek, Chingiz Aytmatov va Mir shohkoʻchalari),
  • Chuy shohkoʻchasi (shuningdek, Den Syaopin shohkoʻchasi),
  • Jibek-Jolu shohkoʻchasi (shuningdek, Lenin koʻchasi),
  • Shabdan Botir koʻchasi (shuningdek, Qurmonjon Dodxoh koʻchasi)

2000-yildan 2011-yilgacha yengil avtomobillar soni 3 baravar oshdi. Yuk avtomobillari soni 9 mingdan (2000-yil) 8,7 minggacha (2011-yil) biroz kamaydi. Poytaxtda roʻyxatga olingan avtobuslar soni 2 baravar koʻpaydi.

Hozirgi vaqtda 160 106 ta avtotransport vositasi roʻyxatdan oʻtgan. Shundan 145 957 tasi jismoniy shaxslarga, 14 139 tasi yuridik shaxslarga tegishli. 2010-yilda Bishkekda 141 433 ta transport vositasi roʻyxatda turgan. Ulardan 127 168 tasi jismoniy, 14 265 tasi yuridik shaxslarga tegishli boʻlgan.

Shaharda ilk halqa avtomobil yoʻli qurilishi boshlandi, Yaponiya hukumatining granti hisobidan shahar koʻpriklari ham rekonstruksiya qilindi. Yoʻllarning umumiy uzunligi 1,2 ming km dan ortiq. Poytaxt koʻchalaridagi tirbandliklarni kamaytirishi kutilayotgan aylanma yoʻlni taʼmirlash boshlandi.

Bishkekdan shaharlararo qatnovlar

Gʻarbiy (Yangi) avtovokzal

Bishkekdan Issiqkoʻl yoʻnalishida, ayniqsa dam olish mavsumida, koʻplab avtobuslar, mikroavtobuslar va taksilar qatnaydi. Bishkekdan Issiqkoʻlga poyezdda Baliqchi (sobiq Ribachye) shahrigacha, yaʼni Issiqkoʻlningsohil boʻyining boshlanish qismigacha, undan keyin avtomobil transportida Choʻlponota shahriga — koʻplab pansionatlar joylashgan koʻlning shimoliy qirgʻogʻidagi kurort markaziga, shuningdek Qoraqoʻl (sobiq Prjevalsk) shahriga — koʻlning sharqiy qirgʻogʻidan 10—12 km masofadagi Issiqkoʻl viloyati maʼmuriy markaziga borish mumkin.

Xususiy shaharlararo taksi respublika boʻylab, jumladan Bishkek bilan Talas, Norin, Oʻsh, Jalolobod, Botken viloyat markazlari va boshqa yoʻnalishlar oʻrtasida keng tarqalgan qatnov turidir. Shaharda Gʻarbiy (yangi) va Sharqiy (eski) ikkita avtovokzal faoliyat yuritadi.

Yoʻl Botkenga va Talasga boradigan yoʻlda qoʻshni davlatlar chegaralaridan oʻtishga toʻgʻri kelishi mumkin. Mamlakat ichidagi yoʻllar ham bor, biroq ularning ahvoli qoniqarsiz (Botkenga) yoki ular baland togʻ dovonlaridan oʻtadi (Talasga).

Aeroport

Bishkek aeroportidagi «Manas 2» terminali

Bishkekning maʼmuriy hududida, shahar chegarasidan 23 km masofada, «Manas» xalqaro aeroporti joylashgan. U qirgʻizlarning shu nomli eposi qahramoni sharafiga nomlangan. Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (ICAO)tasnifiga koʻra, Manas 4E toifasidagi aeroportdir. Uning 4,2 km uzunlikdagi uchish-qoʻnish yoʻlagi barcha turdagi samolyotlarni, shu jumladan murakkab ob-havo sharoitida ham qabul qilish imkonini beradi. Perronning umumiy maydoni 242 ming m². Aeroportda 38 ta samolyot turargohi va ikkita teleskopik yoʻlovchi trap mavjud. Yangi terminal qurilgan.

Fan va taʼlim

Jusup Balasagʻin nomidagi Qirgʻiziston milliy universiteti
Isxoq Razzoqov nomidagi Qirgʻiziston davlat texnika universiteti

Bishkek Qirgʻizistonning eng yirik ilmiy-taʼlim markazidir. Mamlakatning eng qadimiy va mashhur oliy oʻquv yurti 1925-yilda tashkil etilganidan beri — Qirgʻiziston milliy universiteti — shaharda koʻplab taʼlim muassasalari jamlandi. 2018-yil oxiri holatiga koʻra, Bishkekda 45 ta oliy taʼlim muassasasi, shundan 22 ta davlat va 23 ta nodavlat muassasa mavjud edi.

Bishkekda quyidagilar joylashgan:

Bishkekda quyidagi ilmiy-tadqiqot tashkilotlari ham joylashgan:

  • Qirgʻiziston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Milliy jarrohlik markazi.

Ikkita yirik kutubxona mavjud:

  • Aliqul Oʻsmonov nomidagi Milliy kutubxona;
  • N. G. Chernishevskiy nomidagi Respublika ommaviy kutubxonasi.

Bundan tashqari, Bishkekda 1979-yildan beri Rossiya Fanlar akademiyasining ilmiy stansiyasi joylashgan boʻlib, u geofizik tadqiqotlar bilan shugʻullanadi.

Madaniyat

Teatrlar

Muzeylar

Kinoteatrlar

Poytaxtda «Qirgʻizfilm» kinostudiyasi joylashgan. Shuningdek:

Shahar ramzlari

Pishpek shahrining gerbi 19-martda 1908-yil oliy hokimiyat tomonidan tasdiqlangan —

Moviy qalqonda ketma-ket joylashtirilgan uchta moviy omoch tigʻi tasvirlangan kumush belbogʻ bor. Belbogʻning yuqori va pastki qismida bittadan oltin asalari joylashgan. Qalqonning boʻsh qismida Yettisuv viloyati gerbi tasvirlangan. Qalqon uch tishli kumush minora toji bilan bezatilgan va Aleksandr lentasi bilan bogʻlangan ikkita oltin boshoq bilan oʻralgan.Rossiya imperiyasi qonunlarining toʻliq toʻplami, № 30174

Frunze shahrining gerbi 22-sentabrda 1978-yil shahar Xalq deputatlari kengashi tomonidan tasdiqlangan. «Frunzegorproyekt» xodimlari G. Mulyavin va A. Sogonov yaratgan gerb loyihasi shaharning 100 yilligiga bagʻishlangan ochiq tanlovda gʻolib boʻlgan. Ranglari — oq, qizil, ultramarin, yashil va bronza. Gerb 1978-yildan 1994-yilgacha qoʻllanilgan. 1991-yilda shahar nomi oʻzgartirilganidan soʻng gerbdagi «Frunze» yozuvi «Bishkek»ka almashtirilgan.

Bishkek shahrining zamonaviy gerbini yaratish tashabbusi shaharning sobiq meri Feliks Qulovgategishli boʻlgan. Rassom M. Asanaliyev va falsafa fanlari nomzodi S. Iptarov taqdim etgan variant tanlangan.

Din

Islom

Bishkekda 50 ta masjidfaoliyat yuritadi. 10 dan ortiq islomiy diniy jamgʻarma va jamiyat, bitta Islom universitetimavjud. Markaziy masjid va Dungan masjidi faoliyat yuritadi, shuningdek Markaziy masjid 20 ming namozxonga moʻljallangan holda Turkiya va Iordaniya.

Xristianlik

Voskresenskiy sobori

Rus pravoslav cherkovining 4 ta ibodatxonasi bor. Shaharda Rus pravoslav eski marosimchilar cherkovi jamoasi va qadimgi pravoslav pomor xristianlari (pomor eski eʼtiqodchilari) jamoasi mavjud. Katolik va protestant cherkovlari ham faoliyat yuritadi.

Diqqatga sazovor joylar

«Janubiy darvozalar» bogʻi
  • Temirchilar qalʼasi (tepalik va qalʼa qismlari);
  • Memorial majmua «Ata-Beyit» (shahardan 30 km masofada);
  • Davlat sirki;
  • Ippodrom;
  • «Seytek» respublika bolalar va yoshlar markazi;
  • Janubiy darvozalar.

Maydonlar

  • Ola-Too maydoni — Bishkekning markaziy maydoni. Bu yerda «Saxovatli Manas» haykali oʻrnatilgan;
  • Eski maydon;
  • Gʻalaba maydoni va Gʻalaba yodgorligi;
  • Vokzaloldi maydoni;
  • Universitet maydoni;
  • Teatr maydoni;
  • Sovet maydoni — meriya va filarmoniya binolari oʻrtasidagi meʼmoriy majmua.

Xiyobonlar

Bogʻlar va xiyobonlar

Teatr maydoni Ola-Too maydoni
Chuy shohkoʻchasi Erkindik xiyoboni

Yodgorliklar

Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalaba sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik

Shaharda turli tarixiy shaxslar sharafiga koʻplab yodgorliklar oʻrnatilgan. Bishkek Markaziy Osiyomamlakatlari poytaxtlari orasida Vladimir Leninningkatta haykali saqlanib qolgan yagona shahardir. Qirgʻiziston hukumati haykalni mamlakat tarixining bir qismi deb eʼlon qilib, uni muhofaza qilish toʻgʻrisida maxsus qonun qabul qilgan.

Sport

Shaharda mamlakatning eng koʻp sovrin yutgan klublaridan biri — «Doʻrdoʻy» futbol klubi faoliyat yuritadi. U 11 karra chempion, 10 karra kuboksohibi, ikki karra OFK prezidenti kubogigʻolibi va 4 karra sohibi — Qirgʻiziston Superkubogi.

Sovet davrida Qirgʻiziston SSRning eng kuchli futbol klubi Frunzening «Alga» klubi boʻlgan.

Bishkekda sambo, karate va boshqa yakka kurash sport turlari keng tarqalgan.

Bishkekda, shuningdek, quyidagilar mavjud:

Siyosat

Hokimiyat organlari

Shaharning davlat boshqaruvi va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish tizimini shahar davlat maʼmuriyati, shahar keneshi, tuman ijroiya hokimiyati va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari tashkil etadi. Shahar keneshi mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishning oliy vakillik organidir. Poytaxtda parlament — Joʻgʻoʻrqu Kenesh.

Meʼmorchilik

Inqilobdan oldingi davr

Milliy gospitalning jarrohlik korpusi. Inqilobgacha qurilgan bino. Meʼmori — A. P. Zenkov

«Yangi rejalashtirilayotgan Pishpek shahrining loyihaviy joylashuv rejasi» — Yevropa uslubida qurilishi koʻzda tutilgan shahar rejasi — 31-avgustda 1878-yil tasdiqlangan. Koʻchalar toʻgʻri burchakli kataklar tarzida rejalashtirilgan boʻlib, bu ariqlar tarmogʻini yaratish va koʻchalarning tabiiy shamollashiga qulaylik tugʻdirgan. Shahardagi ayrim binolar yogʻochdan qurilgan, aksariyati esa xom gʻishtdanbarpo etilgan. Chala choʻlsharoitiga qaramay, shaharliklar bogʻlar yaratgan. XX asr boshida Pishpekda 40 ta qoplamasiz koʻcha va 6 ta maydon boʻlgan.

Sovet davri

Oliy Kengash Prezidiumi binosi, Qirgʻiziston SSR, 1936-y.
Markaziy ijroiya qoʻmitasi uyi, Qirgʻiziston ASSR, 1927-yil.
Markaziy bank, Qirgʻiziston ASSR, 1927-y.

Qirgʻizistondagi qurilishning dastlabki bosqichi konstruktivizmgʻoyalari bilan bogʻliq edi; bu yoʻnalish 1920-yillarda kirib kelgan. Oʻsha paytda mahalliy xususiyatlar kam hisobga olingan. 1930-yillar oxirida Bishkekka professional meʼmorlar kela boshladi. Urush yillarida bu yerda evakuatsiya qilingan korxonalar joylashtirildi, yangilari qurildi. Urushdan keyingi yillarda shaharsozlik jadal rivojlandi, namunaviy loyihalar turkumlari paydo boʻldi, yigʻma konstruksiyalar joriy etildi. Bezakdorlik va dabdabalilik ustunlik qildi. 1950-yillarning ikkinchi yarmidan namunaviy loyihalar asosida ommaviy qurilish boshlandi. 1970-yilda shaharning yangi bosh rejasi tasdiqlandi.

Oʻsha davr meʼmorchiligining yorqin namunalari quyidagi binolardir:

Zamonaviy davr

Shahar toʻgʻri burchakli (ortogonal) reja asosida qurilgan boʻlib, togʻ havosi bilan shamollanishiga qulaylik yaratadi. Bishkekda 938 ta koʻcha mavjud. Shaharning asosiy koʻchalari: Manas shohkoʻchasi, Chuy shohkoʻchasi — Den Syaopin koʻchasi, Abdurahmonov, Olmaota, Pravda, Jibek-Jolu (Ipak yoʻli), Baytik Botir — Boku, Moskva koʻchalari. Erkindik va Yosh gvardiya xiyobonlarida koʻplab bolalar maydonchalari va yozgi kafelar bor. Turar joy mahallalari janubda — 3-kichik tumandan 12-kichik tumangacha va «Asanbay» hududida; sharqda — «Olamedin-1», «Vostok-5»; janubi-sharqda — «Koʻk-Jar», «Ulan»; markaziy qismda — «Janub-2» joylashgan. Yangi kichik tumanlar, alohida koʻp qavatli turar joylar va savdo markazlari ham faol qurilmoqda.

Xalqaro aloqalar

Birodarlashgan shaharlar

Hamkor shaharlar

Hamkor hududlar

Galereya

Sanʼatda

Bishkek shahriga (shaharning avvalgi nomi — Frunze) quyidagi asarlar bagʻishlangan:

  • taniqli mahalliy bard va aktyorning «Shanxay va Karpinka» qoʻshigʻi — Nikolay Marusich;
  • mahalliy «Eles» guruhining «Frunze» qoʻshigʻi;
  • Sergey Mayevskiyning «Ona yurt» qoʻshigʻi;
  • qoʻshiq Zamay ning «Bishkek» qoʻshigʻi, shuningdek uning albomlari «MOLODOY BISHKEK EP» va «MOLODOY BISHKEK LP».

Adabiyot

Havolalar