And tog‘lari haqida

And tog‘lari
Анды из космоса
And tog‘larining kosmosdan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Maydoni
  • 3 300 000 km²
Uzunligi9000 km
Kengligi500 km
Eng baland nuqtasi
Eng baland cho‘qqisiAkonkagua 
Eng baland nuqtasi6961 m
Joylashuvi
32°39′10″ j. k. 70°00′40″ g‘. u.HGЯO
Mamlakatlar
Южная Америка
Красная точка
And tog‘lari
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

And tog‘lari, And (Janubiy Amerika) Kordilyeralari (isp. Andes; Cordillera de los Andes, kechua Anti) — Yerdagi eng uzun va eng baland tog‘ tizimlaridan biri (eng baland nuqtasi —Akonkagua tog‘i, 6961 m); bu tog‘lar shimol va g‘arb tomondan butun Janubiy Amerikani taxminan 9000 km davomida o‘rab turadi; ular Kordilyeralarning janubiy qismidir.

Ayrim joylarda Andlarning kengligi 500 km dan oshadi (eng katta kengligi — 750 km gacha — Markaziy Andlarda, 18° va 20° janubiy kenglik oralig‘ida). O‘rtacha balandligi — qariyb 4000 m. Shimolda Andlar bilan bog‘langan tog‘ tizimi — Shimoliy Amerika Kordilyeralari.

Ular okeanlararo yirik suvayirg‘ichhisoblanadi; Andlardan sharqqa qarab daryolar oqadi, ularning havzasi Atlantika okeanidir (Andlarda Amazonka va uning ko‘plab yirik irmoqlari, shuningdek, Orinoko, Paragvay, Parana, Magdalena daryosi hamda Patagoniyadaryolari ham shu tog‘lardan boshlanadi), g‘arbga esa Tinch okeani havzasidagi, asosan, qisqa daryolar oqadi.

And tog‘lari Janubiy Amerikadagi eng muhim iqlimiy to‘siq bo‘lib, Bosh Kordilyeradan g‘arbdagi hududlarni Atlantika okeani, sharqdagi hududlarni esa Tinch okeani ta’siridan himoya qiladi.

Tog‘lar 5 ta iqlim mintaqasida joylashgan (ekvatorial, subekvatorial, tropik, subtropik va mo‘tadil). Ayniqsa markaziy qismida sharqiy (shamolga teskari) va g‘arbiy (shamolga ro‘para) yonbag‘irlarning namlanishida keskin farqlar kuzatiladi. And tog‘lari juda uzun bo‘lgani sababli, uning alohida landshaft qismlari bir-biridan ancha farq qiladi. Relyefi va boshqa tabiiy xususiyatlariga qarab, odatda uchta asosiy hudud ajratiladi — Shimoliy Andlar, Markaziy Andlar va Janubiy Andlar.

And tog‘lari Janubiy Amerikaning yettita davlati hududidan o‘tadi — Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Chili va Argentina. Arxeologik dalillarga ko‘ra, odamlar And tog‘larining baland tog‘liklarida taxminan 9 000 yil avval doimiy yashay boshlagan.

Etimologiyasi

Illyustratsiya: «Britannika». 1911

«Andlar» nomi ko‘pincha inklar tilidagi anta — «mis» so‘zidan kelib chiqqani bilan izohlanadi. Andlarda qariyb 4 000 km ga cho‘zilgan «mis rudali mintaqa»ning mavjudligi va qadimgi inklarning mis eritishni bilgani ushbu etimologiyani qo‘llab-quvvatlaydi. Boshqa bir talqinga ko‘ra, «Andlar» nomi kechua tilidagi anti — «sharq» so‘zidan olingan bo‘lib, go‘yoki tog‘larning qadimgi poytaxt Kusko, ya’ni inklar poytaxtiga nisbatan sharqda joylashuvini bildirgan.

Ushbu tog‘ tizimining ispancha nomi Kordilyera-de-los-Andes — «And Kordilyerasi» (isp. cordillera — «tog‘ tizmasi, tog‘lar zanjiri, tog‘ tizimi») yoki «And tog‘ tizimi» degan ma’noni anglatib, alohida Kordilyeralardan («tog‘ tizmalaridan») tashkil topgan And tog‘larining orografiyasini aks ettiradi. Bu tizmalar o‘z nomlariga ega (masalan, Sharqiy Kordilyera, Kordilyera-de-Merida, Patagoniya Kordilyerasi va hokazo).

Geologik tuzilishi va relyefi

Relyef shakli, Salta (Argentina).

Andlar — so‘nggi geologik ko‘tarilishlar natijasida And (Kordilyera) burmali geosinklinal mintaqasio‘rnida qayta shakllangan tog‘lardir. Ular sayyoramizdagi Alp burmalanishiga mansub eng yirik tizimlardan biri bo‘lib, paleozoy va qisman Baykal burmalanishi poydevori ustida joylashgan. Andlarning shakllanishi yura davrigato‘g‘ri keladi. And tog‘ tizimiga trias davrida shakllangan troglar (троги)xos bo‘lib, ular keyinchalik qalin cho‘kindi va vulkanogen jinslar bilan to‘lgan. Bosh Kordilyera, Chilisohillari hamda Peru Qirg‘oq Kordilyerasining yirik massivlari granitoid intruzivalardan iborat bo‘lib, ular bo‘r davriga mansub.

Tog‘lararo va chekka botiqlar (Altiplano, Marakaybo va boshqalar) paleogen va neogen davrlarida hosil bo‘lgan. Tektonik harakatlar, ularga hamroh bo‘lgan seysmik va vulkanik faollik hozir ham davom etmoqda. Buning sababi — Janubiy Amerikaning Tinch okeani sohillari bo‘ylab subduksiya zonasimavjudligi: bu jarayonda Naska va Antarktika plitalari Janubiy Amerika plitasiostiga kirib boradi, bu esa tog‘ hosil bo‘lishijarayonlarini kuchaytiradi. Janubiy Amerikaning eng janubiy qismi — Olovli Yer— transformatsion uzilma orqali kichik Skosha plitasidanajralgan. Dreyk bo‘g‘ozidan narida And tog‘larining davomida Antarktika yarimoroli tog‘lari joylashgan.

Andlar, asosan, rangli metall rudalariga boy (vanadiy, volfram, vismut, qalay, qo‘rg‘oshin, molibden, rux, mishyak, surma va boshqalar); konlar, asosan, sharqiy Andlarning paleozoy tuzilmalari va qadimgi vulqonlar og‘izlari bilan bog‘liq; Chili hududida yirik mis konlari mavjud. Oldingi va tog‘oldi botiqlarida neft va gaz uchraydi (And tog‘larining Venesuela, Peru, Boliviya, Argentinamamlakatlaridagi tog‘oldi hududlarida), nurash po‘stlarida esa — boksitlarmavjud. And tog‘larida, shuningdek, temir konlari ( Boliviyada), natriy selitrasi (Chilida), oltin, platina va zumrad konlari ( Kolumbiyada).

Tog‘lar, asosan, meridian yo‘nalishida bir-biriga parallel cho‘zilgan tizmalardan — Andlarning Sharqiy, Markaziy, G‘arbiy va Qirg‘oq Kordilyeralaridan iborat. Ular orasida ichki yassitog‘liklar va platolar (Puna, Altiplano — Boliviya va Peruda) yoki botiqlar joylashgan. Tog‘ tizimining kengligi, asosan, 200—300 km.

Andlar shimoliy, markaziy va janubiy qismlarga bo‘linadi.

Shimoliy Andlar

Bolivar cho‘qqisi Venesuelada
Peru Andlari

And tog‘larining (And Kordilyeralarining) asosiy tizimi meridian yo‘nalishida cho‘zilgan, ichki yassitog‘liklar yoki botiqlar bilan ajralgan parallel tizmalardan tashkil topgan. Faqat Karib Andlari, Venesuela hududida joylashgan va Shimoliy Andlarga mansub bo‘lgan holda, Karib dengizisohili bo‘ylab deyarli kenglik yo‘nalishida cho‘ziladi. Shimoliy Andlarga Ekvador Andlari ( Ekvadorda) va Shimoli-g‘arbiy Andlar (Venesuelaning g‘arbiy qismi va Kolumbiyada) ham kiradi. Shimoliy Andlarning eng baland qirralarida kichik zamonaviy muzliklar, vulqon konuslarida esa doimiy qorlar mavjud. Karib dengizidagi Aruba, Bonayre, Kyurasao orollari Karib dengizida suv ostiga tushib ketayotgan Shimoliy Andlarning davomida joylashgan cho‘qqilardir.

12° shimoliy kenglikdan shimolga yelpig‘ichsimon tarqaluvchi Shimoli-g‘arbiy Andlarda uch asosiy Kordilyera — Sharqiy, Markaziy va G‘arbiy Kordilyeralar ajratiladi. Ularning barchasi baland, tik yonbag‘irli va burmali-palaxsali tuzilishga ega. Ularga yangi geologik davrdagi uzilmalar, ko‘tarilishlar va cho‘kishlar xos. Asosiy Kordilyeralar yirik botiqlar — Magdalena va Kauka—Patiya daryolari vodiylari bilan ajralgan.

Sharqiy Kordilyera shimoli-sharqiy qismida eng baland cho‘qqiga ega ( Ritakuva tog‘i, 5493 m); Sharqiy Kordilyeraning markazida qadimgi ko‘l o‘rnidagi plato joylashgan (ustun balandliklar — 2,5—2,7 ming m); Sharqiy Kordilyeraga, umuman, keng tekislangan yuzalar xos. Baland tog‘larda muzliklar bor. Shimolda Sharqiy Kordilyera Kordilyera-de-Merida tizmasi (eng baland nuqtasi — Bolivar tog‘i, 5007 m) va Syerra-de-Perixa tizmasi (balandligi 3 540 m gacha) bilan davom etadi; bu ikki tizma orasidagi keng past botiqda Marakayboko‘li joylashgan. Eng shimolda esa Syerra-Nevada-de-Santa-Marta gorst massivi joylashgan, balandligi 5800 m gacha ( Kristobal-Kolon tog‘i)

Magdalena daryosi vodiysi Sharqiy Kordilyerani nisbatan tor va baland Markaziy Kordilyeradan ajratadi. Markaziy Kordilyerada, ayniqsa janubiy qismida, ko‘plab vulqonlar mavjud (Uila, 5750 m; Ruis, 5400 m; va boshqalar), ularning ayrimlari faol (Kumbal, 4890 m). Shimol tomon Markaziy Kordilyera biroz pasayib, daryo vodiylari bilan kuchli parchalangan Antiokiyamassivini hosil qiladi. Markaziy Kordilyeradan Kaukadaryosi vodiysi bilan ajralgan G‘arbiy Kordilyera pastroq (4200 m gacha); uning janubida vulkanizm kuzatiladi. Undan g‘arbda pastroq (1810 m gacha) bo‘lgan Serraniya-de-Baudotizmasi joylashib, shimolda Panamatog‘lariga tutashadi. Shimoli-g‘arbiy Andlarning shimoli va g‘arbida Karibbo‘yi va Tinch okeani bo‘yi allyuvial pasttekisliklari joylashgan.

4° janubiy kenglikkacha yetib boradigan Ekvatorial (Ekvador) Andlar ikki Kordilyeradan (G‘arbiy va Sharqiy) iborat bo‘lib, ular balandligi 2500—2700 m bo‘lgan pastqamliklar bilan ajralgan. Ushbu pastqamliklarni (botiqlarni) chegaralovchi uzilmalar bo‘ylab dunyodagi eng baland vulqon zanjirlaridan biri joylashgan (eng baland vulqonlar — Chimboraso, 6267 m, Kotopaxi, 5897 m). Bu vulqonlar Kolumbiya vulqonlari bilan birga Andlarning birinchi vulkanik mintaqasini tashkil etadi.

Markaziy Andlar

Vulqon El-Misti Peruda

Markaziy Andlarda (28° janubiy kenglikkacha) Peru Andlari (janubga, 14°30́ janubiy kenglikkacha cho‘zilgan) va asl Markaziy Andlarajratiladi. Peru Andlarida yaqinda sodir bo‘lgan ko‘tarilishlar va daryolarning chuqur o‘yib kirishi natijasida (ularning eng yiriklari — Maranyon, Ukayali va Ualyaga — yuqori Amazonkatizimiga kiradi) parallel tizmalar (Sharqiy, Markaziy va G‘arbiy Kordilyeralar) hamda qadimgi tekislangan yuzani bo‘laklarga ajratgan chuqur bo‘ylama va ko‘ndalang kanyonlar tizimi hosil bo‘lgan. Peru Andlari Kordilyeralarining cho‘qqilari 6000 m dan baland (eng yuqori nuqtasi — Uaskaran tog‘i, 6768 m); Kordilyera-Blanka da zamonaviy muzlanish mavjud. Alp tipidagi relyef shakllari ham quyidagi palaxsali tizmalarda rivojlangan: Kordilyera-Vilkanota, Kordilyera-de-Vilkabamba, Kordilyera-de-Karabaya.

Muzlik ko‘li Palkakocha

Janubroqda Andlarning eng keng qismi — Markaziy And yassitog‘ligi (kengligi 750 km gacha) joylashgan bo‘lib, bu yerda qurg‘oqchil geomorfologik jarayonlar ustun. Yassitog‘likning katta qismini Puna nomli, 3,7—4,1 ming m balandlikdagi plato egallaydi. Punaga suvi tashqariga oqib chiqmaydigan, ko‘llar (Titikaka, Poopo va boshqalar) hamda sho‘rxoklar (Atakama, Koypasa, Uyuni va boshqalar) bilan band botiqlar («bolsonlar») xos. Punaning sharqida Kordilyera-Real (eng yuqori cho‘qqisi — Ankouma, 6550 m) joylashgan bo‘lib, u yerda kuchli zamonaviy muzlanish kuzatiladi; Altiplano platosi va Kordilyera-Real oralig‘ida, 3700 m balandlikda, La-Pas— Boliviya poytaxti, dunyodagi eng baland joylashgan poytaxt hisoblanadi.

Kordilyera-Realdan sharqda 23° janubiy kenglikkacha yetadigan Sharqiy Kordilyeraning suband burmali tizmalari mavjud. Kordilyera-Realning janubiy davomi — Markaziy Kordilyera va bir necha palaxsali massivlar (eng baland nuqtasi — El-Libertador tog‘i, 6720 m). Punani g‘arbdan intruziv cho‘qqilar va ko‘plab vulqon cho‘qqilariga ega G‘arbiy Kordilyera o‘rab turadi (Saxama, 6780 m; Lyulyaylyako, 6 739 m; San-Pedro, 6145 m; Misti, 5821 m; va boshqalar). Ular Andlarning ikkinchi vulkanik mintaqasiga kiradi. 19° janubiy kenglikdan janubda G‘arbiy Kordilyeraning g‘arbiy yonbag‘irlari Bo‘ylama vodiytektonik botig‘iga tutashadi; uning janubiy qismini Atakamacho‘li egallaydi. Bo‘ylama vodiy ortida balandligi 1500 m gacha bo‘lgan intruziv Qirg‘oq Kordilyerasi joylashgan; unga qurg‘oqchil muhitga xos relyef shakllari xos.

Puna va Markaziy Andlarning g‘arbiy qismida qor chegarasi juda yuqori (ayrim joylarda 6 500 m dan baland), shu sabab qor faqat eng baland vulqon konuslarida uchraydi, muzliklar esa faqat Oxos-del-Salado massivida (balandligi 6 880 m gacha) mavjud.

Janubiy Andlar

Argentina va Chili chegarasi yaqinidagi Andlar

28° janubiy kenglikdan janubga cho‘zilgan Janubiy Andlar ikki qismga ajratiladi — shimoliy (Chili-Argentina yoki Subtropik Andlar) va janubiy (Patagoniya Andlari). Janubga tomon torayib, 39°41́ janubiy kenglikkacha boradigan Chili-Argentina Andlarida uch qismli tuzilish yaqqol ifodalangan — Qirg‘oq Kordilyerasi, Bo‘ylama vodiy va Bosh Kordilyera; oxirgisining Kordilyera-Frontal qismida Andlarning eng baland cho‘qqisi — Akonkagua tog‘i (6960 m), shuningdek, boshqa yirik cho‘qqilar joylashgan: Tupungato (6800 m), Mersedario (6 770 m). Bu yerda qor chegarasi juda baland (32°40́ janubiy kenglikda — 6000 m). Kordilyera-Frontalning sharqida qadimgi tizmalar — Prekordilyeralar.

33° janubiy kenglikdan janubda (52° janubiy kenglikkacha) Andlarning uchinchi vulkanik mintaqasi joylashgan bo‘lib, u yerda ko‘plab faol (asosan Bosh Kordilyerada va uning g‘arbida) hamda so‘ngan vulqonlar (Tupungato, Maypa, Lyaymo va boshqalar) bor.

Janubga tomon qor chegarasi asta-sekin pasayib, 51° janubiy kenglikda 1460 m gacha tushadi. Baland tizmalar Alp tipidagi belgilarni oladi, hozirgi muzlanish maydoni kengayadi va ko‘plab muzlik ko‘llari vujudga keladi. 40° janubiy kenglikdan janubda Chili-Argentina Andlariga qaraganda pastroq tizmali Patagoniya Andlari boshlanadi (eng baland nuqtasi — San-Valentin tog‘i — 4058 m), uning shimolida vulkanik faollik mavjud.

52° janubiy kenglik yaqinida kuchli parchalangan Qirg‘oq Kordilyerasi okean ostiga botadi, uning cho‘qqilari esa qoyali orollar va arxipelaglar zanjirini hosil qiladi; Bo‘ylama vodiy g‘arbiy Magellan bo‘g‘ozigaaylanadigan bo‘g‘ozlar tizimiga o‘tadi. Magellan bo‘g‘ozi yaqinida And tog‘lari (bu yerda Olovli Yer Andlari deb ataladi) keskin sharqqa buriladi. Patagoniya Andlarida qor chegarasi 1500 m dan sal yuqorida (eng janubda 300—700 m, 46°30́ janubiy kenglikdan boshlab esa muzliklar okean sathigacha tushadi), muzlik relyefi shakllari ustun (48° janubiy kenglikda — qudratli Patagoniya muz qoplami), uning maydoni 20 ming km² dan oshadi va undan g‘arbga hamda sharqqa ko‘p kilometrlik muzlik tillari cho‘ziladi; sharqiy yonbag‘irlardagi ayrim vodiy muzliklari katta ko‘llarda tugaydi. Qirg‘oqlar bo‘ylab, ko‘plab fyordlarbilan o‘yilgan hududlarda, yosh vulqon konuslari qad rostlagan (Korkovado va boshqalar). Olovli Yer Andlari nisbatan past (2469 m gacha).

Iqlimi

Shimoliy Andlar

Andlarning shimoliy qismi Shimoliy yarimsharning subekvatorial mintaqasiga mansub; bu yerda, xuddi Janubiy yarimsharningsubekvatorial mintaqasidagi kabi nam va quruq fasllar almashinadi; yog‘inlar maydan noyabrgacha yog‘adi, biroq eng shimoliy hududlarda nam fasl qisqaroq. Sharqiy yonbag‘irlar g‘arbiy yonbag‘irlarga nisbatan ancha sernam; yog‘in (yiliga 1000 mm gacha) asosan yozda tushadi. Karib Andlari tropik va subekvatorial mintaqalar chegarasida joylashgan bo‘lib, yil bo‘yi tropik havo hukmron; yog‘in kam (ko‘pincha yiliga 500 mm dan kam); daryolar qisqa, ularga yozgi toshqinlar xos.

Ekvatorial mintaqada fasliy harorat o‘zgarishlari deyarli kuzatilmaydi; masalan, Ekvador poytaxti Kito shahrida o‘rtacha oylik haroratning yil davomidagi o‘zgarishi atigi 0,4 °C. Yog‘in mo‘l (yiliga 10000 mm gacha, odatda 2500—7000 mm) va yonbag‘irlarga subekvatorial mintaqadagidan bir tekisroq taqsimlangan. Balandlik mintaqalanishiyaqqol ifodalangan. Tog‘larning quyi qismida iqlim issiq va nam, yog‘in deyarli har kuni yog‘adi; pastqamliklarda ko‘plab botqoqlar mavjud.

Balandlik ortgan sari yog‘in kamayadi, ammo qor qoplamining qalinligi oshadi. 2500—3000 m balandlikkacha harorat kamdan-kam hollarda 15 °C dan pastga tushadi, fasllar orasidagi harorat farqi kichik. Bu yerda sutkalik harorat o‘zgarishi ancha katta (20 °C gacha), ob-havo kun davomida keskin almashishi mumkin. 3500—3800 m balandlikda sutkalik harorat allaqachon 10 °C atrofida o‘zgaradi. Bundan yuqorida iqlim qattiq, tez-tez qor bo‘ronlari va qor yog‘ishi kuzatiladi; kunduzi harorat musbat, tunda esa kuchli sovuqlar bo‘ladi. Iqlim quruq, chunki bug‘lanish yuqori bo‘lsa-da, yog‘in kam tushadi. 4500 m dan yuqorida doimiy qorlar yotadi.

Markaziy Andlar

Cho‘lda Atakama

5° dan 28° janubiy kenglikkacha yonbag‘irlar bo‘yicha yog‘in taqsimotida aniq nomutanosiblik kuzatiladi: g‘arbiy yonbag‘irlar sharqiylariga qaraganda ancha quruq. Bosh Kordilyeraning g‘arbida cho‘lga xos tropik iqlim mavjud (uning shakllanishida sovuq Peru oqimimuhim rol o‘ynaydi), daryolar juda oz. Markaziy Andlarning shimolida yiliga 200—250 mm yog‘in tushsa, janubga tomon u kamayib, ayrim joylarda yiliga 50 mm dan ham oshmaydi. Andlarning shu qismida Atakamacho‘li joylashgan. Cho‘llar ayrim joylarda dengiz sathidan 3000 m balandlikkacha ko‘tariladi.

Kam sonli vohalar , asosan, tog‘ muzliklari suvi bilan to‘yinuvchi kichik daryolar vodiylarida joylashgan. Sohil hududlarida yanvarning o‘rtacha harorati shimolda 24 °C dan janubda 19 °C gacha, iyulniki shimolda 19 °C dan janubda 13 °C gacha o‘zgaradi. 3000 m dan yuqoridagi quruq punada ham yog‘in kam (kamdan-kam hollarda yiliga 250 mm dan ko‘p); sovuq shamollar esganda harorat −20 °C gacha pasayishi mumkin. Iyulning o‘rtacha harorati 15 °C dan oshmaydi.

Past balandliklarda yomg‘ir nihoyatda oz bo‘lsa-da, havo namligi yuqori (80 % gacha), shu bois tuman va shudring tez-tez uchraydi. Altiplano va Puna platolarida iqlim juda qattiq, yillik o‘rtacha harorat 10 °C dan oshmaydi. Yirik Titikaka ko‘li atrofdagi hududlar iqlimini yumshatadi — ko‘l bo‘yida harorat o‘zgarishlari yassitog‘likning boshqa qismlaridagidek kuchli emas. Bosh Kordilyeraning sharqida yog‘in ko‘p (yiliga 3000—6000 mm, asosan yozda sharqiy shamollar bilan keladi) va daryo tarmog‘i zich. Atlantika okeanidan kelgan havo massalari vodiylar orqali Sharqiy Kordilyerani kesib o‘tib, uning g‘arbiy yonbag‘rini ham namlaydi. Shimolda 6000 m, janubda 5000 m dan yuqorida yillik o‘rtacha harorat manfiy; iqlim quruqligi tufayli muzliklar kam.

Janubiy Andlar

Chili-Argentina Andlarida iqlim subtropikbo‘lib, g‘arbiy yonbag‘irlar qishki siklonlar ta’sirida subekvatorial mintaqadagidan ko‘proq namlanadi; janubga qarab g‘arbiy yonbag‘irlarga tushadigan yillik yog‘in tez ortadi. Yoz quruq, qish nam. Okeandan uzoqlashgan sari iqlimning kontinentalligi kuchayadi va fasliy harorat farqlari ortadi. Santyagoshahri Bo‘ylama vodiydajoylashgan bo‘lib, eng issiq oyning o‘rtacha harorati 20 °C, eng sovuq oyniki 7—8 °C; Santyagoda yog‘in kam — yiliga 350 mm (janubroqdagi Valdiviyadaesa yiliga 750 mm). Bosh Kordilyeraning g‘arbiy yonbag‘irlarida Bo‘ylama vodiydagidan ko‘proq, Tinch okeani sohilidagidan esa kamroq yog‘in tushadi.

Sohilda Olovli Yer

Janubga qarab g‘arbiy yonbag‘irlarning subtropik iqlimi asta-sekin mo‘tadil kengliklarning okean iqlimiga o‘tadi: yillik yog‘in miqdori ortadi, fasllar bo‘yicha namlanish farqi kamayadi. Kuchli g‘arbiy shamollar qirg‘oqqa ko‘p yog‘in keltiradi (yiliga 6000 mm gacha, ammo odatda 2000—3000 mm).

Yiliga 200 kundan ortiq kuchli yomg‘ir yog‘adi, qirg‘oqqa tez-tez qalin tuman tushadi, dengizda esa muntazam bo‘ron bo‘ladi; iqlim yashash uchun noqulay. Sharqiy yonbag‘irlar (28° va 38° janubiy kenglik oralig‘ida) g‘arbiy yonbag‘irlardan quruqroq (faqat mo‘tadil mintaqada, 37° janubiy kenglikdan janubda, g‘arbiy shamollar ta’sirida namlik ortadi, lekin ular baribir g‘arbiy yonbag‘irlardan quruqroq qoladi). G‘arbiy yonbag‘irlarda eng issiq oyning o‘rtacha harorati atigi 10—15 °C, eng sovuq oyniki esa 3—7 °C.

Andlarning eng janubiy qismida — Olovli Yerda — kuchli nam g‘arbiy va janubi-g‘arbiy shamollar tufayli juda sernam iqlim kuzatiladi; yog‘in (3000 mm gacha), asosan, mayda tomchili yomg‘ir ko‘rinishida tushadi (yilning aksariyat kunlarida yog‘adi). Faqat arxipelagning eng sharqiy qismida yog‘in ancha kam. Yil davomida harorat past bo‘ladi (fasllar orasidagi farq ham juda kichik).

Tirik tabiat

Tuproq va o‘simliklar

Koka
Araukariya
And tog‘lari Boliviya va Peru oralig‘ida

Andlarning tuproq va o‘simlik qoplami juda xilma-xil. Bunga tog‘larning balandligi, g‘arbiy va sharqiy yonbag‘irlar namlanishidagi katta farq sabab bo‘ladi. Balandlik mintaqalanishi Andlarda yaqqol namoyon bo‘lgan. Uch balandlik mintaqasi ajratiladi — tyerra kalyente (tierra caliente), tyerra fria (tierra fría) va tyerra elyada (tierra helada).

Venesuela Andlarida qishda bargini to‘kuvchi daraxtlardan iborat o‘rmonlar va butazorlar tog‘ning qizil tuproqlaridao‘sadi. Shimoli-g‘arbiy Andlardan Markaziy Andlargacha shamolga ro‘para yonbag‘irlarning quyi qismlarini nam ekvatorial va tropik tog‘ o‘rmonlari qoplaydi; ular laterit tuproqlarda, shuningdek, doimiy yashil va barg to‘kuvchi daraxtlar aralash o‘rmonlari tarzida tarqalgan.

Tashqi ko‘rinishi jihatidan ekvatorial o‘rmonlar materik tekisliklaridagi o‘rmonlardan uncha farq qilmaydi; turli xil palmalar, fikuslar, bananlar, kakao daraxti va boshqalar o‘sadi. Yuqoriroqda (2500—3000 m gacha) o‘simliklar qiyofasi o‘zgaradi; quyidagilar xos: bambuklar, daraxtsimon qirqquloqlar, koka (undan olinadigan modda — kokain), xina daraxti. 3000—3800 m oralig‘ida baland tog‘ gileyasi (гилея) — past bo‘yli daraxtlar va butalardan iborat sernam o‘rmonlar uchraydi; bu yerda epifitlar va lianalar, shuningdek, bambuklar, daraxtsimon qirqquloqlar, doimiy yashil emanlar, mirtadoshlar, erikadoshlar. Yuqoriroqda, asosan, kserofit o‘simliklar, paramos (парамос), jumladan, ko‘plab murakkabguldoshlar; moxli botqoqlar tekis joylarda, o‘simliksiz toshloq maydonlar esa tik yonbag‘irlarda uchraydi. 4500 m dan yuqorida doimiy qor va muz mintaqasi joylashgan.

Janubroqda, Chili subtropik Andlarida doimiy yashil butalar jigarrang tuproqlardao‘sadi. Bo‘ylama vodiyda tarkibi qoratuproqlargao‘xshash tuproqlar mavjud. Baland tog‘ platolarining o‘simliklari: shimolda ekvatorial tog‘ o‘tloqlari — paramoslar, Peru Andlari va Punaning sharqida quruq tropik baland tog‘ dashtlari — xalka (халка), Punaning g‘arbida va 5—28° janubiy kenglik oralig‘idagi butun Tinch okeani sohilida esa cho‘l o‘simliklari (Atakamada — sukkulent o‘simliklar va kaktuslar) tarqalgan. Ko‘plab yer yuzalari sho‘rlangan, bu o‘simliklar o‘sishiga to‘sqinlik qiladi; bunday joylarda, asosan, shuvoq va efedra.

3000 m dan yuqorida (taxminan 4500 m gacha) chala cho‘l o‘simliklari tarqalgan; bu hudud quruq punadeb ataladi. Bu yerda pakana butalar (to‘loy (толой)), boshoqli o‘tlar (chalov, veynik (вейник)), lishayniklar, kaktuslar. Bosh Kordilyeradan sharqda, yog‘in ko‘proq bo‘lgani sababli, puna dasht o‘simliklari, jumladan, ko‘plab boshoqli o‘tlar (betaga, chalov, veynik) hamda yostiqsimon butalar o‘sadi.

Sharqiy Kordilyeraning nam yonbag‘irlarida tropik o‘rmonlar (palmalar va xina daraxtlari) 1500 m balandlikkacha ko‘tariladi, 3000 m gacha esa bambuk, , qirqquloq, va lianalarustun bo‘lgan past bo‘yli doimiy yashil o‘rmonlar yetib boradi; undan balandda baland tog‘ dashtlarijoylashgan. And baland tog‘larining odatiy o‘simliklaridan biri polilepis (Polylepis) bo‘lib, u ra’nodoshlaroilasiga mansub; Kolumbiya, Boliviya, Peru, Ekvador va Chilida tarqalgan. Bu daraxtlar 4500 m balandlikda ham uchraydi.

Chilining markaziy qismida o‘rmonlar katta darajada kesib yuborilgan; ilgari ular Bosh Kordilyera bo‘ylab 2500—3000 m gacha ko‘tarilgan (undan yuqorida tog‘ o‘tloqlari — Alp tipidagi o‘tlar va butalar hamda siyrak torfli botqoqlarboshlangan), hozir esa tog‘ yonbag‘irlari deyarli butunlay yalang‘ochlangan. Bugun o‘rmonlar faqat alohida daraxtzorlar ko‘rinishida saqlangan (qarag‘aylar, araukariyalar, evkaliptlar, buk daraxtlari va chinorlar, o‘rmon ostki qatlamida esa drok butalari va geranlar).

38° janubiy kenglikdan janubdagi Patagoniya Andlari yonbag‘irlarida, asosan, doimiy yashil baland daraxtlar va butalardan iborat ko‘p qavatli subarktik o‘rmonlar qo‘ng‘ir o‘rmon tuproqlarida (janubda podzollashgan) o‘sadi; ularda moxlar, lishayniklar va lianalar ko‘p; 42° janubiy kenglikdan janubda aralash o‘rmonlar mavjud (42° janubiy kenglik yaqinida araukariya o‘rmonlarimassivi bor). buk daraxtlari, magnoliyalar, daraxtsimon qirqquloqlar, baland bo‘yli ignabargli daraxtlar, bambuklar. Patagoniya Andlarining sharqiy yonbag‘irlarida, asosan, buk o‘rmonlaritarqalgan. Patagoniya Andlarining eng janubida tundra o‘simliklari mavjud.

Andlarning eng janubiy qismida — Olovli Yerda — barg to‘kuvchi va doimiy yashil daraxtlardan tashkil topgan o‘rmonlar (masalan, janubiy buklar va kanelo) faqat g‘arbdagi tor sohilbo‘yi tasmasini egallaydi; o‘rmon chegarasidan deyarli darhol yuqorida qor mintaqasi boshlanadi. Sharqda va g‘arbning ayrim joylarida subantarktik tog‘ o‘tloqlari hamda torfzorlar tarqalgan.

Andlar — xina daraxti, koka, ituzumdoshlar (tamaki, kartoshka, pomidor) va boshqa qimmatli o‘simliklarning vatani.

Hayvonot dunyosi

Pudu kiyigi — endemik turi Andlarning
Guanako

Andlarning shimoliy qismi hayvonot dunyosi Braziliya zoogeografik oblastiga mansub bo‘lib, atrofdagi tekisliklar faunasiga o‘xshaydi. 5° janubiy kenglikdan janubdagi Andlarning hayvonot dunyosi Chili-Patagoniya kichik oblastiga kiradi. Umuman, Andlar faunasiga endemik urug‘lar va turlarning ko‘pligi xos.

Andlarda lamalar va alpakalar yashaydi (bu ikki turdan mahalliy aholi jun va go‘sht olishda, shuningdek, yuk tashuvchi hayvon sifatida foydalanadi), ilashuvchan dumli maymunlar, relikt ko‘zoynakli ayiq, kiyiklar — pudu va guemal (ular Andlarning endemiklari), vikunya, guanako, Asar tulkisi, yalqovlar, shinshillalar, xaltali opossumlar, chumolixo‘rlar, kemiruvchilardan degu kabi turlar ham uchraydi.

Janubda ko‘k tulki, Magellan iti, endemik kemiruvchi tuko-tuko va boshqalar yashaydi. Qushlar juda ko‘p, jumladan, kolibrilar4000 m dan balandda ham uchraydi, ayniqsa «tumanli o‘rmonlar»da (Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya va Argentinaning eng shimoli-g‘arbidagi tuman kondensatsiyalanadigan mintaqada joylashgan nam tropik o‘rmonlarda) ular ko‘p va xilma-xil; endemik kondor7 ming m gacha ko‘tariladi; boshqa qushlar ham bor.

Ayrim turlar (masalan, XIX asr — XX asr boshlarida mo‘ynasi uchun jadal ovlangan shinshillalar; uchmaydigan chomgalar va Titikaka hushtakchi qurbaqasifaqat Titikaka ko‘li atrofida uchraydi; va boshqalar) yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Andlarga xos xususiyatlardan biri amfibiyalar turlarining nihoyatda xilma-xilligidir (900 dan ortiq tur). Andlarda, shuningdek, 600 ga yaqin sutemizuvchi turi (13 % endemik), 1 700 dan ortiq qush turi (33,6 % endemik) va 400 ga yaqin chuchuk suv baliqlari (34,5 % endemik) mavjud.

Inson faoliyati

Ekologik muammolar

Andlarning asosiy ekologik muammolaridan biri — kesib tashlangan o‘rmonlarning qayta tiklanmayotganidir; ayniqsa, nam tropik o‘rmonlar — Kolumbiyadagi o‘rmonlar jiddiy zarar ko‘rgan, ular xina daraxti va qahva daraxti, shuningdek, kauchuk beruvchi o‘simliklar plantatsiyalari uchun jadal kesilmoqda.

Qishloq xo‘jaligi rivojlangan And mamlakatlari tuproq degradatsiyasi, tuproqning kimyoviy moddalar bilan ifloslanishi, eroziyava cho‘llanish muammolariga duch kelmoqda. Bunga chorva mollarini me’yordan ortiq boqish ham sabab bo‘ladi (ayniqsa, Argentina hududida).

Sohil zonalarining ekologik muammolari — portlar va yirik shaharlar yaqinida dengiz suvining ifloslanishi (bunga, jumladan, kanalizatsiya oqovalari va sanoat chiqindilarining okeanga tashlanishi sabab), baliqlarning katta miqyosda nazoratsiz ovlanishidir.

Butun dunyodagi kabi, Andlarda ham atmosferaga issiqxona gazlari chiqarilishining ta’siri dolzarb muammo (asosan, elektr energiyasi ishlab chiqarishda va qora metallurgiya korxonalarida). Neftni qayta ishlash zavodlari, neft quduqlari va konlar ham atrof-muhit ifloslanishiga katta hissa qo‘shadi (ularning faoliyati tuproq eroziyasigava yerosti suvlarining ifloslanishiga olib keladi; Patagoniyadagi konchilik faoliyati mahalliy biotaga zararli ta’sir ko‘rsatgan).

Turli ekologik muammolar tufayli hozir Andlardagi ko‘plab hayvon va o‘simlik turlari yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Iqtisodiyoti

«Andlarning yuragi» kartinasi, 1859-yil

Sanoat

Andlardagi eng muhim xo‘jalik tarmoqlaridan biri — konchilik sanoati. Quyidagi konlar o‘zlashtirilmoqda: mis ( Chilida), temir ( Boliviyada), oltin ( Kolumbiyada va boshqalar), zumrad ( Kolumbiyada), volfram, qalay, kumush, neft ( Argentina, Boliviya, Venesuela, Peru va boshqa mamlakatlarning chekka botiqlari hamda tog‘lararo botiqlarida). Shuningdek, «Geologik tuzilishi va relyefi» bo‘limiga qarang.

Qishloq xo‘jaligi

Qishloq xo‘jaligi ham rivojlangan, ayniqsa, qahva yetishtirish (Kolumbiyada jahon hosilining 13 % gacha, Venesuelada, Ekvadorda, Peruda), bananlar (Kolumbiya va Ekvadorda), kartoshka, arpa. Karib Andlarida g‘o‘za, tamaki, sizalyetishtiriladi. Ekvatorial mintaqaning o‘rta balandliklarida tamaki, qahva, makkajo‘xori; yuqoriroqda (3800 m gacha) makkajo‘xori, bug‘doy, kartoshka, shuningdek, kinoyao‘simligi yetishtiriladi; u mahalliy hindular ratsionining eng muhim qismlaridan biridir.

Sharqiy Kordilyeraning yaxshi namlangan yonbag‘irlarida (Markaziy Andlar hududida) shakarqamish, kakao, qahva va tropik mevalar yetishtiriladi. Chilidayetishtiriladigan ko‘plab ekinlar Yevropadan keltirilgan — zaytun, uzum, sitrus daraxtlari; dalalarda bug‘doy va makkajo‘xori ekiladi. Yonbag‘irlar ancha tik bo‘lgani uchun dehqonchilik terrasalarda olib boriladi.

Chorvachilikning asosiy yo‘nalishi — qo‘ychilik (Peru yassitog‘liklari, Patagoniya, Olovli Yer va boshqa hududlarda). Tog‘ punalarida mahalliy hindu aholisi (kechualar) lamalarniboqadi. Katta ko‘llarda (ayniqsa, Titikakako‘lida) baliqchilik rivojlangan.

Adabiyotlar

Havolalar