| Impuls momenti | |
|---|---|
| O‘lchamlik | L2MT−1 |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | m2·kg/s |
| CGS | cm2·g/s |
| Izoh | |
| psevdovektor | |
Impuls momenti (nuqtaga nisbatan impuls momenti, shuningdek: kinetik moment, burchak momenti, orbital moment, harakat miqdori momenti) — vektor fizik kattalik, u aylanma harakat miqdorini tavsiflaydi va qancha massa aylanayotganiga, uning fazoda qanday taqsimlanganiga va aylanish burchak tezligida sodir bo‘lishiga bog‘liq.
Bitta moddiy nuqta uchun impuls momenti nuqtaning radius-vektori bilan uning impulsi vektor ko‘paytmasiga teng; nuqtalar tizimi uchun esa bunday ko‘paytmalar yig‘indisiga teng. Standart belgilanishi: , o‘lchov birligi SI: m2kg/s. Kattalik radius-vektorlarning sanoq boshi O ning tanlanishiga bog‘liq.
Impuls momenti yopiq tizimda saqlanadi. U uchta additiv (energiya, impuls, impuls momenti) harakat integralidan biridir. Tashqi kuchlar mavjud bo‘lganda impuls momentining vaqt bo‘yicha hosilasi kuch momentiga teng (xuddi shu O sanoq boshiga nisbatan).
Impuls momenti tushunchasi asosan real aylanish bilan bog‘liq masalalarda qo‘llanadi (ayniqsa markaziy yoki o‘q simmetriyasi mavjud bo‘lganda; bunday holda O odatda markazda yoki o‘qda tanlanadi). Biroq kattalik boshqa vaziyatlarda ham hisoblanishi mumkin. Masalan, zarrachaning ixtiyoriy O nuqtasi yonidan to‘g‘ri chiziq bo‘ylab o‘tishida, agar bu nuqta harakat chizig‘ida yotmasa va shartli ravishda markaz deb qabul qilinsa. Boshqa turdagi momentlar — masalan, kuch momenti yoki inersiya momenti nomlari bilan ohangdosh bo‘lishiga qaramay, impuls momenti ulardan mazmuni va o‘lchamligi jihatidan farq qiladi.
Qattiq jism qo‘zg‘almas o‘q atrofida aylanganda ko‘pincha impuls momentining o‘zi emas, balki uning shu o‘qqa proyeksiyasi — bunday kattalik o‘qqa nisbatan impuls momenti.
Ta’rifning tarixi
Murakkab impuls momenti atamasi ortiqcha va takroriy tuyulsa-da, umumqabul qilingan va to‘g‘ri hisoblanadi (har ikkala fizik atama — moment va impuls atamalari asosida harakat tushunchasi yotadi). Agar impuls ilgarilanma harakatni ifodalasa, impuls momenti esa aylanma harakat bilan bog‘lanadi (aynan shu ma’noda «harakatning harakati»). Shunday qilib, bu atama tufayli chiziqli harakatdan (impulsdan) uning aylanma analogi farqlanadi.
Impuls momenti tushunchasi dastlab klassik mexanikada kiritilgan, biroq kvant mexanikasi va elektrodinamikada ham umumlashtirilgan shakllarga ega.
Klassik mexanikada impuls momenti

Ta’rif va hisoblash
Impuls momenti moddiy nuqtaning biror sanoq boshiga nisbatan vektor ko‘paytmasi — uning radius-vektori va impulsi bilan aniqlanadi.:
- ,
Bu yerda — zarrachaning tanlangan qo‘zg‘almas sanoq boshiga nisbatan radius-vektori, — zarrachaning impulsi, — uning tezligi, — massasi.
Impuls momenti vektor ko‘paytmasi orqali aniqlanadi, shu sababli u psevdovektor bo‘lib, ikkala vektorga ham perpendikulyar: va .
Bir nechta moddiy nuqtadan tashkil topgan tizimning impuls momenti quyidagicha hisoblanadi:
- .
Bu yerda indeks nuqtalarni raqamlaydi.
Impuls momentini istalgan O sanoq boshiga nisbatan hisoblash mumkin (bunda olinadigan turli qiymatlar o‘zaro ravshan munosabat bilan bog‘langan); biroq ko‘pincha (qulaylik va aniqlik uchun) u massa markaziga, qattiq jismning qo‘zg‘almas aylanish nuqtasiga yoki boshqa biror ajratib ko‘rsatilgan nuqtaga nisbatan hisoblanadi.
O nuqtani tanlash ba’zan masalaning xususiyatiga bog‘liq. Masalan, sayyoraning Quyosh atrofidagi orbital harakatini ko‘rib chiqishda sanoq boshi sifatida Quyoshni, shu sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanishini tahlil qilishda esa uning markazini olish tabiiy. Tabiiyki, bunda ikki xil impuls momenti hosil bo‘ladi: va .
Impuls momentini hisoblash uchun jismni xayolan cheksiz kichik bo‘laklarga ( (zichlik) ajratib, ularning momentlarini moddiy nuqtalarning impuls momentlari kabi yig‘ish, ya’ni integralni:
- .
Amalda uchta koordinataning funksiyasi sifatida beriladi va uch karrali integrallashni bajarish talab etiladi:
- .
Agar — umumlashgan funksiya, ehtimol, delta-simon hadlarni ham o‘z ichiga oladi deb olsak, bu formula uzluksiz taqsimlangan va diskret tizimlarga ham tatbiq etiladi.
Qo‘zg‘almas o‘q holati
«Impuls momenti» tushunchasidan foydalanishning muhim holatlaridan biri — o‘zgarmas o‘q atrofidagi harakatdir. Bunday vaziyatda ko‘pincha impuls momentining o‘zi (psevdovektor) emas, balki uning proyeksiyasi o‘q ga nisbatan psevdoskalyar sifatida qaraladi; uning ishorasi aylanish yo‘nalishiga bog‘liq:
- .
Parallel yoki perpendikulyar bo‘lish (, ) o‘qqa nisbatan tushuniladi; , . Bunda — o‘qdan moddiy nuqtagacha bo‘lgan masofa bo‘lib, «yelka» deb ataladi. Ko‘rsatilgan proyeksiyaning kattaligi impuls momentining o‘zidan farqli ravishda, O sanoq boshi o‘q bo‘ylab siljitilganda o‘zgarmaydi. Uzluksiz taqsimlangan tizim uchun:
- .
Agar bunda jismning barcha nuqtalari bir xil burchak tezligi bilan aylana bo‘ylab harakatlansa (aylansa), ya’ni son jihatdan ga teng bo‘lsa, massasi bo‘lgan moddiy nuqta yoki tizim uchun mos ravishda quyidagicha bo‘ladi:
- yoki .
Kattalik ba’zan o‘qqa nisbatan impuls momenti deb ataladi. va ifoda oldidagi ishora, ma’no ravshan bo‘lsa, tushirib qoldirilishi mumkin.
Mutlaq qattiq jism uchun oxirgi integralning qiymati inersiya momenti deb ataladi va aylanish o‘qiga nisbatan belgilanadi . Shunda ifoda quyidagi ko‘rinishga keladi: yoki vektor shaklida . Agar jism massa markazidan o‘tuvchi o‘qqa nisbatan inersiya momenti ma’lum bo‘lsa, aylanish boshqa, ammo unga parallel o‘q atrofida sodir bo‘lsa, kerakli inersiya momenti Shtayner teoremasi.
Impuls momentining saqlanishi
Impuls momentining saqlanish qonuni: istalgan qo‘zg‘almas nuqtaga nisbatan yopiq tizimning umumiy impuls momenti vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmas bo‘lib qoladi.
Impuls momentining vaqt bo‘yicha hosilasi kuch momenti:
- ,
Shunday qilib, tizimning yopiq bo‘lishi talabini tashqi kuchlarning bosh (barcha zarrachalar bo‘yicha yig‘indi ) momenti nolga teng bo‘lishi talabi bilan almashtirish mumkin:
- ,
Bu yerda — zarrachalar tizimiga ta’sir qiluvchi kuchlar momenti. (Albatta, tashqi kuchlar umuman bo‘lmasa, bu shart ham bajariladi.) Xuddi shunday saqlanish qonuni qo‘zg‘almas o‘qqa nisbatan impuls momenti uchun ham o‘rinli.
Noeter teoremasiga ko‘ra, impuls momentining saqlanish qonuni fazoning izotropligidan, ya’ni fazoning ixtiyoriy burchakka burilishiga nisbatan invariantligidan kelib chiqadi. Ixtiyoriy cheksiz kichik burchakka burilganda, raqamli zarrachaning radius-vektori o‘zgaradi tezligi esa o‘zgaradi . Lagranj funksiyasi fazoning izotropligi sababli bunday burilishda o‘zgarmaydi. Shuning uchun:
Buni hisobga olsak, , bu yerda — -zarrachaning impulsi; oxirgi ifodadagi yig‘indining har bir hadini quyidagicha qayta yozish mumkin:
Endi aralash ko‘paytma xossasidan foydalanib, vektorlarni siklik tartibda almashtiramiz va umumiy ko‘paytuvchini qavsdan tashqariga chiqarib, quyidagini olamiz:
Bu yerda — tizimning impuls momenti. ixtiyoriy bo‘lgani sababli, tenglikdan quyidagi natija kelib chiqadi:
Yondosh tushunchalar
Aylanish bilan bog‘liq masalalarni ko‘rib chiqishda yuqorida qisman tilga olingan quyidagi tushunchalar qo‘llanadi:
- o‘qqa nisbatan impuls momenti (to‘rt so‘zdan iborat atama) — impuls momentining o‘qqa proyeksiyasi;
- qattiq jismning inersiya momenti (shuningdek qarang: ayrim jismlarning inersiya momentlari);
- kuch momenti (u aylantiruvchi moment, aylanish momenti yoki burash momenti deb ham ataladi);
- kuch momentining impulsi (o‘lchov birligi — N·m·s) — muayyan vaqt oralig‘ida ma’lum o‘qqa nisbatan kuch momenti ta’sirining o‘lchovi (aylanma harakatda).
«Impuls momenti» atamasi bilan ohangdosh bo‘lishiga qaramay, bu tushunchalar unga sinonim emas va mustaqil ma’noga ega.
Elektrodinamikada impuls momenti
Zaryadlangan zarrachaning elektromagnit maydondagi harakatini tavsiflashda odatiy (real, «kinetik») impuls bilan bir qatorda keng qo‘llaniladigan tushuncha — kanonik impuls . U invariant emas, shu sababli kanonik impuls momenti ham invariant emas. Odatiy va kanonik impulslar SI tizimida quyidagicha bog‘langan:
- ,
Bu yerda — elektr zaryadi, — vektor potensial. Gamiltonian (invariant) — massasi bo‘lgan zaryadlangan zarrachaning elektromagnit maydondagi qiymati kanonik impuls orqali quyidagicha ifodalanadi:
- ,
Bu yerda — skalyar potensial (potensialning bunday ko‘rinishidan Lorens qonuni kelib chiqadi). Haqiqiy impuls momenti, ya’ni invariant impuls momenti yoki «kinetik impuls momenti» quyidagicha aniqlanadi:
- .
CGS tizimida barcha formulalarda o‘rniga olinadi, bu yerda — yorug‘lik tezligi.
Kvant mexanikasida impuls momenti
Impuls momenti operatori
kvant mexanikasida impuls momenti kvantlanadi, ya’ni u faqat aniq belgilangan qiymatlar orasidagi «kvant sathlari» bo‘yicha o‘zgarishi mumkin. Zarralarning fazodagi harakati bilan bog‘liq impuls momentining istalgan o‘qqa proyeksiyasi butun songa ko‘paytirilgan ( ustiga chiziq qo‘yilgan — Plank doimiysi, u quyidagi songa bo‘lingan: ).
Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, aksariyat zarralar fazodagi harakatiga bog‘liq bo‘lmagan doimiy ichki impuls momentiga ega. Bu spin impuls momenti har doim ga karrali bo‘ladi (fermionlar uchun) va ga karrali bo‘ladi (bozonlar uchun). Masalan, elektron tinch holatda impuls momentiga ega .
Klassik ta’rifda impuls momenti 6 ta o‘zgaruvchiga bog‘liq: , , , , , va . Buni kvant-mexanik ta’riflarga o‘tkazib, Geyzenberg noaniqlik prinsipidan foydalansak, barcha oltita o‘zgaruvchini bir vaqtning o‘zida istalgan aniqlikda hisoblab bo‘lmasligi kelib chiqadi. Shu sababli amaliy impuls momenti haqida bilishimiz yoki hisoblashimiz mumkin bo‘lgan narsalarga cheklov mavjud. Demak, biz qila oladigan eng yaxshi ish — impuls momenti vektorining modulini va uning biror bitta komponentini (proyeksiyasini) bir vaqtning o‘zida hisoblashdir.
Matematik jihatdan kvant mexanikasida to‘liq impuls momenti fizik kattalik operatori sifatida ikki qism yig‘indisidan iborat: birinchisi fazodagi harakat bilan bog‘liq — atom fizikasida bunday moment orbital moment deb ataladi; ikkinchisi esa zarrachaning ichki spini bilan bog‘liq bo‘lib, spin momenti deyiladi. Birinchi operator to‘lqin funksiyasining fazoviy bog‘liqliklariga ta’sir qiladi:
- ,
Bu yerda va — mos ravishda koordinata va impuls operatorlari, ikkinchi operator esa ichki, spin bilan bog‘liq o‘zgaruvchilarga ta’sir qiladi. Xususan, elektr zaryadi bo‘lmagan va spin bo‘lmagan bitta zarracha uchun burchak momenti operatorini quyidagicha yozish mumkin:
- ,
Bu yerda — nabla operatori. Bu impuls momenti operatorining tez-tez uchraydigan ko‘rinishidir, biroq eng asosiy ko‘rinishi emas. Uning quyidagi xossalari mavjud:
- ,
Bu yerda — Levi-Chivita simvoli;
hamda zaryadi va spini bo‘lmagan zarrachaning Gamiltoniani bilan bog‘liq yanada muhim almashtirishlar:
- .
Aylanish simmetriyasi
Impuls momenti operatorlari odatda sferik simmetriya masalalarini sferik koordinatalarda yechishda uchraydi. Bunday holda impuls momentining fazoviy tasvirdagi ko‘rinishi quyidagicha:
Ushbu operatorning xos qiymatlarini topganda, quyidagi natijaga erishiladi:
Bu yerda , — shunday butun sonlarki, va — sferik funksiyalar.
Adabiyotlar
- L. Bidenxarn, J. Lauk Kvant fizikasida burchak momenti. Nazariya va tatbiqlar. — M.: Mir, 1984. — Jild 1. — 302 bet
- D. I. Bloxintsev Kvant mexanikasi asoslari. — M.: Nauka, 1976. — 664 bet
- A. Bohm Kvant mexanikasi: asoslar va tatbiqlar. — M.: Mir, 1990. — 720 bet
- D. A. Varshalovich, A. N. Moskalev, V. K. Xersonskiy. Burchak momentining kvant nazariyasi. — L.: Nauka, 1975. — 441 bet
- R. Zar Burchak momenti nazariyasi. Fizika va kimyodagi fazoviy effektlar haqida. — M.: Mir, 1993. — 352 bet