Elastik to‘qnashuv

Zarba — qisqa muddatli o‘zaro ta’sir bo‘lib, jismlar o‘rtasida sodir bo‘ladi va bunda kinetik energiya qayta taqsimlanadi.

Zarba ko‘pincha o‘zaro ta’sirlashayotgan jismlar uchun vayronkor xususiyatga ega. Fizikada zarba deganda harakatlanayotgan jismlarning o‘zaro ta’sirining shunday turi tushuniladiki, bunda o‘zaro ta’sir davomiyligini e’tiborga olmaslik mumkin.

Fizik abstraksiya

Zarba vaqtida impulsning saqlanish qonuni va impuls momentining saqlanish qonunibajariladi, biroq odatda mexanik energiyaning saqlanish qonuni — to‘qnashayotgan jismlarning ilgarilanma harakatida mujassam bo‘lgan energiya uchun amal qilmaydi. Zarbaning soddalashtirilgan modelini ko‘rib chiqishda, jismlar zarba vaqtida bir-biriga tegib turgan davr mobaynida tashqi kuchlar ta’sirini e’tiborga olmaslik mumkin, deb faraz qilinadi. Bunday holda impuls saqlanib qoladi. Aniqroq modellarda tizimga tashqi kuchlar impulsi orqali kiritilgan ta’sirni ham hisobga olish kerak. Mutlaq elastik bo‘lmagan zarbada ilgarilanma harakat kinetik energiyasining bir qismi to‘qnashayotgan jismlarning ichki energiyasiga aylanadi: mexanik tebranishlar va akustik to‘lqinlar qo‘zg‘aladi, elastik bog‘lanishlarning ichki energiyasi ortadi, jismlar deformatsiyalanadi va qiziydi. Mexanik tebranishlar hamda to‘lqinlar zarba tovushi va vibratsiya sifatida seziladi.

Ikki jism to‘qnashuvi natijasini to‘liq hisoblash uchun ularning impulslari, massalari va zarbadan keyingi ilgarilanma harakatining mexanik energiyasi ma’lum bo‘lishi kerak. Chegaraviy holatlar — mutlaq elastik zarba va mutlaq noelastik zarba, oraliq holatlar esa energiyaning saqlanish koeffitsiyenti kbilan tavsiflanadi. Bu koeffitsiyent zarbadan keyingi kinetik energiyaning zarbadan oldingi kinetik energiyaga nisbati sifatida aniqlanadi. Amaliyotda k koeffitsiyenti bir jismning boshqa jism materialidan tayyorlangan qo‘zg‘almas devorga urilishi orqali aniqlanadi. Demak, k jismlar tayyorlangan materialning ichki xususiyati bo‘lib, birinchi yaqinlashishda jismlarning boshqa parametrlariga (shakli, tezligi va hokazo) bog‘liq emas.

Agar energiya yo‘qotishlari noma’lum bo‘lsa yoki bir vaqtning o‘zida bir nechta jism yoxud nuqtaviy zarralar to‘qnashsa, zarbadan keyingi jismlar harakatini bir qiymatli aniqlab bo‘lmaydi. Bunday holatda mumkin bo‘lgan sochilish burchaklari va jismlarning zarbadan keyingi tezliklari boshlang‘ich shartlarga qanday bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi. Masalan, ikki elementar zarra to‘qnashganda, sochilish faqat chegaraviy sochilish burchagi.

bilan belgilanadigan burchaklar oralig‘ida yuz berishi mumkin. Umuman olganda, to‘qnashuv masalasini yechish uchun boshlang‘ich tezliklarni bilishdan tashqari qo‘shimcha parametrlar ham kerak.

Mutlaq elastik zarba

Mutlaq elastik zarba — bu tizimning to‘liq kinetik energiyasi saqlanib qoladigan to‘qnashuv modeli. Klassik mexanikada bunda jismlarning deformatsiyasi e’tiborga olinmaydi. Shunga ko‘ra, deformatsiyaga energiya sarflanmaydi va o‘zaro ta’sir butun jism bo‘ylab bir zumda tarqaladi, deb hisoblanadi. Mutlaq elastik zarba modeliga bilyard sharlarining yoki elastik koptoklarning to‘qnashuvi yaxshi yaqinlashadi.

Mutlaq elastik zarbaning matematik modeli taxminan quyidagicha ishlaydi:

  1. o‘zaro to‘qnashadigan ikkita mutlaq qattiq jism mavjud;
  2. kontakt nuqtasida elastik deformatsiyalar. Harakatlanayotgan jismlarning kinetik energiyasi bir zumda va to‘liq deformatsiya energiyasiga;
  3. aylanadi; keyingi lahzada deformatsiyalangan jismlar avvalgi shakliga qaytadi va deformatsiya energiyasi to‘liq ravishda yana kinetik energiyaga aylanadi;
  4. jismlarning o‘zaro kontakti tugaydi va ular harakatini davom ettiradi.

Mutlaq elastik zarbalarni matematik tavsiflash uchun energiyaning saqlanish qonuni va impulsning saqlanish qonuni.

m1v→1+m2v→2=m1v→'1+m2v→'2.

Bu yerda m1, m2 — birinchi va ikkinchi jismlarning massalari. v→1, v→'1 — birinchi jismning o‘zaro ta’sirdan oldingi va keyingi tezligi. v→2, v→'2 — ikkinchi jismning o‘zaro ta’sirdan oldingi va keyingi tezligi.

m1v122+m2v222=m1v'122+m2v'222.

Muhim jihat: impulslar vektor tarzda, energiyalar esa skalyar tarzda qo‘shiladi.

To‘qnashuvdan keyingi tezliklarni hisoblash formulalarini keltirib chiqarish

Boshlang‘ich tezliklar va massalarni bilgan holda, saqlanish qonunlaridan foydalanib, to‘qnashuvdan keyingi tezliklarni keltirib chiqarish mumkin. Buni ikki jism bitta to‘g‘ri chiziq bo‘ylab to‘qnashadigan holat misolida ko‘rsatamiz. Energiya va impulsning saqlanish qonunlarini quyidagicha qayta yozish mumkin:

{m1(υ1−υ1′)=m2(υ'2−υ2)m1(υ12−υ1'2)=m2(υ2'2−υ22)

Bir tenglamani ikkinchisiga bo‘lamiz: υ12−υ1'2υ1−υ1′=υ2'2−υ22υ2′−υ2 va natijada υ1+υ1′=υ2′+υ2. Ushbu tenglamadan to‘qnashuvdan keyingi tezliklarni ifodalaymiz:

υ1′=υ2′+υ2−υ1
υ2′=υ1−υ2+υ1′

Oxirgi tezliklarni impulsning saqlanish qonuniga qo‘ysak, quyidagiga ega bo‘lamiz:

m1υ1+m2υ2=m1υ1′′+m2(υ1−υ2+υ1′′)
m1υ1+m2υ2=m1(υ2′′+υ2−υ1)+m2υ2′

Bundan to‘qnashuvdan keyingi tezliklarni υ1′ va υ2′:

υ1′=2m2υ2+υ1(m1−m2)m1+m2
υ2′=2m1υ1+υ2(m2−m1)m1+m2
Massalari teng jismlarning mutlaq elastik zarbasi
Massalari turlicha bo‘lgan ikki jismning mutlaq elastik zarbasi
Massalari teng, ammo tezliklarining yo‘nalishi va moduli turlicha bo‘lgan jismlarning mutlaq elastik zarbasi

Elementar zarralarning mutlaq elastik zarbasi

Mutlaq elastik zarba elementar zarralar past energiyalarda to‘qnashganda mutlaqo aniq yuz berishi mumkin. Bu kvant mexanikasitamoyillaridan kelib chiqadi: kvant mexanikasi tizim energiyasining ixtiyoriy o‘zgarishiga yo‘l qo‘ymaydi. Agar to‘qnashayotgan zarralarning energiyasi ularning ichki erkinlik darajalarini qo‘zg‘atish, ya’ni zarra energiyasini qo‘shni yuqoriroq diskret energetik sathga o‘tkazish uchun yetarli bo‘lmasa, tizimning mexanik energiyasi o‘zgarmaydi. Mexanik energiyaning o‘zgarishi ayrim saqlanish qonunlari (impuls momenti, juftlik va hokazo) bilan ham taqiqlangan bo‘lishi mumkin. Biroq to‘qnashuv vaqtida tizim tarkibi o‘zgarishi mumkinligini ham hisobga olish kerak. Eng oddiy misol — yorug‘lik kvantining nurlanishi. Shuningdek, zarralar parchalanishi yoki birikishi, muayyan sharoitlarda esa yangi zarralar paydo bo‘lishi mumkin. Bunda yopiq tizimda barcha saqlanish qonunlari bajariladi, ammo hisob-kitoblarda tizim tarkibining o‘zgarishini inobatga olish zarur.

Fazoda mutlaq elastik zarba

Uch o‘lchamli fazoda ikki jism to‘qnashganda, jismlarning to‘qnashuvdan oldingi va keyingi impuls vektorlari bitta tekislikda yotadi. Har bir jism tezligi vektorini ikki tarkibiy qismga ajratish mumkin: biri to‘qnashayotgan jismlar sirtlarining kontakt nuqtasidagi umumiy normal bo‘ylab, ikkinchisi esa to‘qnashuv sirtiga parallel yo‘nalgan bo‘ladi. Zarba kuchi faqat to‘qnashuv chizig‘i bo‘ylab ta’sir qilgani sababli, vektorlari to‘qnashuv nuqtasiga urinma bo‘ylab yo‘nalgan tezlik tarkibiy qismlari o‘zgarmaydi. To‘qnashuv chizig‘i bo‘ylab yo‘nalgan tezliklarni bir o‘lchamli to‘qnashuv uchun ishlatiladigan ayni tenglamalar yordamida hisoblash mumkin. Yakuniy tezliklar tezlikning ikkita yangi tarkibiy qismidan hisoblab topiladi va to‘qnashuv nuqtasiga bog‘liq bo‘ladi.

Agar to‘qnashuvdan oldin birinchi zarra harakatlanayotgan, ikkinchi zarra esa tinch holatda turgan deb faraz qilsak, ikkala zarraning og‘ish burchaklari, θ1 va θ2, og‘ish burchagi θ bilan quyidagi ifoda orqali bog‘langan:

Ikki jismning ikki o‘lchamli fazoda to‘qnashuvi

tan⁡ϑ1=m2sin⁡θm1+m2cos⁡θ,ϑ2=π−θ2

To‘qnashuvdan keyingi tezliklar quyidagicha bo‘ladi:

v'1=v1m12+m22+2m1m2cos⁡θm1+m2,v'2=v12m1m1+m2sin⁡θ2

Ikki harakatlanuvchi obyektning ikki o‘lchamli to‘qnashuvi

Ikkala jism ham tekislikda harakatlanayotgan holatda, birinchi jism tezligining to‘qnashuvdan keyingi x va y tarkibiy qismlari quyidagicha hisoblanadi:

v'1x=v1cos⁡(θ1−φ)(m1−m2)+2m2v2cos⁡(θ2−φ)m1+m2cos⁡(φ)+v1sin⁡(θ1−φ)cos⁡(φ+π2)v'1y=v1cos⁡(θ1−φ)(m1−m2)+2m2v2cos⁡(θ2−φ)m1+m2sin⁡(φ)+v1sin⁡(θ1−φ)sin⁡(φ+π2)

bu yerda v1 va v2 — ikki jismning dastlabki tezliklarining skalyar qiymatlari, m1 va m2 — ularning massalari, θ1 va θ2 — harakat yo‘nalishlarining burchaklari, kichik fi (φ) esa kontakt burchagidir. Ikkinchi jism tezlik vektorining ordinata va abssissa komponentlarini olish uchun quyi indekslardagi 1 va 2 raqamlarini mos ravishda 2 va 1 ga almashtirish kerak.

Mutlaq noelastik zarba

модель абсолютно неупругого удара между телами равной массы

Mutlaq noelastik zarba — bu zarba natijasida jismlar birikib, keyingi harakatini yagona jism sifatida davom ettiradigan holat. Ushbu yagona jismning tezligini impulsning saqlanish qonunidan topish mumkin:

mav→a+mbv→b=(ma+mb)v→

bu yerda v→ — zarbadan keyin hosil bo‘lgan jismlarning umumiy tezligi, ma va v→a — birinchi jismning to‘qnashuvdan oldingi massasi va tezligi, mb va v→b — ikkinchi jismning to‘qnashuvdan oldingi massasi va tezligi. Impulslar vektor kattaliklar bo‘lgani uchun ular faqat vektor tarzda qo‘shiladi:

v→=mav→a+mbv→bma+mb.

Har qanday zarbadagi kabi, bunda ham impulsning saqlanish qonuni va impuls momentining saqlanish qonunibajariladi, biroq mexanik energiyaning saqlanish qonunibajarilmaydi. Noelastik deformatsiyalar natijasida to‘qnashayotgan jismlarning kinetik energiyasining bir qismi issiqlik energiyasiga aylanadi. Mutlaq noelastik zarba holatida mexanik energiya impulsning saqlanish qonuniga zid kelmaydigan eng katta miqdorga kamayadi. Ushbu fikrni energiya nuqtayi nazaridan mutlaq noelastik zarbaning ta’rifi sifatida qabul qilish mumkin. Kyonig teoremasi yordamida bu holatda jismlar yaxlit bir butun sifatida harakatlanishini oson ko‘rsatish mumkin: to‘qnashayotgan jismlar tizimining massa markazi harakatiga mos keladigan kinetik energiya tarkibiy qismi impulsning saqlanish qonuniga ko‘ra o‘zgarmasligi kerak; massa markazi bilan bog‘langan sanoq sistemasidagi kinetik energiya esa jismlar shu sistemada tinch holatda bo‘lganida eng kichik qiymatga ega bo‘ladi.

Mutlaq noelastik zarbaning yaxshi modeli — bir-biriga urilib yopishib qoladigan plastilin sharchalar.

Real zarba

Jismlarning real to‘qnashuvida mutlaq elastik zarba — qaytib sapchish holati bilan mutlaq noelastik zarba — to‘qnashayotgan jismlarning bir-biriga yopishib qolishi holati orasidagi oraliq variantlar kuzatiladi.

To‘qnashuvning mutlaq elastik zarbaga qanchalik yaqinligi tiklanish koeffitsiyenti k. Agar k=0 bo‘lsa, zarba mutlaq noelastik hisoblanadi; agar k=1 bo‘lsa, zarba mutlaq elastik hisoblanadi.

To‘qnashuvga oid misol

Faraz qilaylik, u1,u2 — jismlarning zarbadan oldingi tezliklari, v1,v2 — zarbadan keyingi tezliklari, k — tiklanish koeffitsiyenti, S — zarbaning to‘liq impulsi. U holda:

v1=u1−(1+k)m2m1+m2(u1−u2),
v2=u2+(1+k)m1m1+m2(u1−u2),
S=(1+k)m1m2m1+m2(u1−u2).

Zarba vaqtida kinetik energiyaning yo‘qotilishi T quyidagicha:

T=(1−k2)m1m2m1+m2(u1−u2)22=1−k1+k[m1(u1−v1)22+m2(u2−v2)22].

Mutlaq noelastik zarba uchun k=0: T=m1(u1−v1)22+m2(u2−v2)22, ya’ni yo‘qotilgan kinetik energiya tezlik yo‘qotilishi bilan bog‘liq kinetik energiyaga teng. Bu Karno teoremasidan kelib chiqadi.

Mutlaq elastik zarba uchun k=1 T=0. Ayrim materiallar uchun tiklanish koeffitsiyenti qiymatlari jadvalda keltirilgan.

MaterialTiklanish koeffitsiyenti
Shisha0,94
Yog‘ochning guttaperchaga urilishi0,26
Yog‘och0,5
Po‘lat, po‘kak0,55
Fil suyagi0,89

Bundan tashqari, makroskopik jismlarning real zarbasi vaqtida to‘qnashayotgan jismlarda deformatsiya yuz beradi va ular bo‘ylab elastik to‘lqinlar tarqaladi; bu to‘lqinlar o‘zaro ta’sirni to‘qnashuv chegaralaridan butun jism bo‘ylab uzatadi.

Bir xil jismlar to‘qnashayotganini faraz qilaylik. Agar c — jismdagi tovush tezligi bo‘lsa, L — har bir jismning xarakterli o‘lchami bo‘lsa, zarba davomiyligi taxminan t=2L/c deformatsiya to‘lqinining to‘qnashuv chizig‘i bo‘ylab ikki marta o‘tish vaqtiga teng bo‘ladi; bunda 2 ko‘paytuvchisi to‘lqinning to‘g‘ri va teskari yo‘nalishlarda tarqalishini hisobga oladi.

Agar to‘qnashuv davomida tashqi kuchlar impulsi jismlar impulslariga nisbatan kichik bo‘lsa, to‘qnashayotgan jismlar tizimini yopiq deb hisoblash mumkin.

Bundan tashqari, to‘qnashuv vaqti yetarlicha qisqa bo‘lishi kerak. Aks holda, zarba davomida elastik deformatsiyaga sarflanadigan energiya yo‘qotishlarini baholash qiyinlashadi; bunda energiyaning bir qismi ichki ishqalanishga sarflanadi, to‘qnashayotgan jismlarni tavsiflash esa sezilarli hissa qo‘shadigan ichki tebranish erkinlik darajalari tufayli murakkablashadi.

Keltirilgan tahlilda zarba vaqtida jismlarning chiziqli deformatsiyalari o‘z o‘lchamlaridan ancha kichik bo‘lishi zarur.

Adabiyotlar

  • D. V. Sivuxin Mexanika. — Moskva: Nauka, 1979. — 520 b.

Havolalar