
Richag — eng sodda mexanizm bo‘lib, u to‘sindan iborat; u qo‘zg‘almas tayanch nuqtasi atrofida aylanadi.
Umumiy ma’lumot
Richag eng sodda mexanizmlardan biridir. U tayanch (osma) nuqtasi atrofida aylana oladigan qattiq tayoqdan iborat. Tayoqning tayanch nuqtasidan kuchlar qo‘llanadigan nuqtalargacha bo‘lgan qismlari richagning «yelkalari» deb ataladi. Tayanch nuqtasiga nisbatan kuch qo‘llanadigan nuqtalar uning turli tomonlarida (I turdagi richag) yoki bir tomonida (II turdagi richag) joylashishi mumkin.
Richag uzun yelkaga kichikroq kuch qo‘llash orqali qisqa yelkada kattaroq kuch hosil qilish uchun (yoki qisqa yelkada kichikroq siljish evaziga uzun yelkada kattaroq siljish olish uchun) ishlatiladi. Richag yelkasi yetarlicha uzun bo‘lsa, nazariy jihatdan istalgancha katta kuch hosil qilish mumkin.
Richagning xususiy holatlari bo‘lgan yana ikki sodda mexanizm — differensial chig‘ir va blok.
Tarixi
Inson tarixdan oldingi davrlardayoq richagdan foydalana boshlagan va uning ishlash tamoyilini intuitiv ravishda anglagan. Ketmon yoki eshkak inson qo‘llashi kerak bo‘lgan kuchni kamaytirish uchun ishlatilgan. Miloddan avvalgi beshinchi ming yillikda Mesopotamiyada tarozilar richag tamoyilidan muvozanatga erishish uchun foydalangan. Keyinchalik, Gretsiyada bezmen ixtiro qilindi. U kuch qo‘llash yelkasini o‘zgartirish imkonini berib, tarozidan foydalanishni qulaylashtirdi. Taxminan miloddan avvalgi 1500 yilda Misrda va Hindistonda paydo bo‘ldi: shaduf (quduq ko‘targichi, ya’ni suv solingan idishlarni ko‘tarish uchun xizmat qilgan va zamonaviy kranlarning ajdodi hisoblangan qurilma.

O‘sha davr mutafakkirlari richagning ishlash tamoyilini tushuntirishga uringanmi, noma’lum. Miloddan avvalgi III asrda Arximed kuch tushunchasini yuk va yelka tushunchalari bilan bog‘lab, bu tamoyilga ilk yozma izohni bergan. U ifodalagan muvozanat qonuni hozirgacha qo‘llanadi va quyidagicha bayon qilinadi: «Kuchning kuch yelkasiga ko‘paytmasi yukning yuk yelkasiga ko‘paytmasiga teng. Bunda kuch yelkasi — kuch qo‘llangan nuqtadan tayanchgacha bo‘lgan masofa, yuk yelkasi esa — yuk qo‘llangan nuqtadan tayanchgacha bo‘lgan masofa». Rivoyatlarga ko‘ra, Arximed o‘z kashfiyotining ahamiyatini anglab: «Menga tayanch nuqtasini bering, men Yerni ag‘daraman!» — deb hayqirgan.
Hozirgi dunyoda richagning ishlash tamoyilidan hamma joyda foydalaniladi. Mexanik harakatni o‘zgartiradigan deyarli har qanday mexanizm u yoki bu shaklda richaglardan foydalanadi. Ko‘tarish kranlari, dvigatellar, ombirlar, qaychilar, shuningdek, minglab boshqa mexanizm va asboblar o‘z tuzilishida richaglardan foydalanadi.
Ishlash tamoyili

Richagning ishlash tamoyili energiyaning saqlanish qonunidan bevosita kelib chiqadi. Richagni masofaga siljitish uchun yuk tomonidan ta’sir etuvchi kuch ish bajarishi kerak. U quyidagiga teng:
- .
Richagning boshqa uchiga qo‘llangan kuch esa quyidagi ishni bajarishi kerak
- ,
bu yerda — richagning kuch qo‘llanadigan uchining siljishi bo‘lib, unga ta’sir etuvchi kuch . Yopiq tizimda energiyaning saqlanish qonuni bajarilishi uchun ta’sir etuvchi va unga qarshi ta’sir qiluvchi kuchlarning bajargan ishlari teng bo‘lishi kerak, ya’ni:
- ,
- .
Uchburchaklar o‘xshashligi ta’rifiga ko‘ra, richagning ikki uchidagi siljishlar nisbati uning yelkalari nisbatiga teng bo‘ladi:
- , demak
- .
Kuchning tayanch nuqtasidan kuch ta’sir chizig‘igacha bo‘lgan masofaga ko‘paytmasi kuch momentining moduli ekanini hisobga olib, richagning muvozanat tamoyilini ifodalash mumkin. Richag unga qo‘llangan kuch momentlarining (ishorasini hisobga olgan holda) yig‘indisi nolga teng bo‘lsa, muvozanatda bo‘ladi (aniqrog‘i, agar kuch momentlarining vektor yig‘indisi nolga teng bo‘lsa).
Richaglar uchun ham, boshqa mexanizmlardagi kabi, richag yordamida erishiladigan mexanik samarani ifodalovchi ko‘rsatkich kiritiladi. Bunday ko‘rsatkich uzatish nisbati deb ataladi; u yuklama va qo‘llangan kuch o‘rtasidagi nisbatni ko‘rsatadi:
- .
Har qanday mexanizmda bo‘lgani kabi, richagda ham foydali ish to‘liq ishdan kam bo‘ladi. Masalan, ko‘pchilik richaglarning foydali ish koeffitsiyenti (FIK) ~80 % ga teng. Ishning qolgan 20 % qismi sharnir (podshipnik) va havoning ishqalanish kuchini yengishga sarflanadi.
Murakkab richag
Murakkab richag ikki yoki undan ortiq oddiy richagdan tashkil topgan tizim bo‘lib, ular shunday biriktiriladiki, bir richagning chiqish kuchi keyingi richag uchun kirish kuchi bo‘ladi. Masalan, ketma-ket ulangan ikkita richagdan iborat tizimda, agar birinchi richagning kirish yelkasiga kuch qo‘llansa, ushbu richagning boshqa uchida chiqish kuchi ga teng bo‘ladi va bu kuchlar uzatish nisbati orqali o‘zaro bog‘lanadi:
- .
Bunda ikkinchi richagning kirish yelkasiga xuddi shunday kuch ta’sir qiladi, ikkinchi richag va butun tizimning chiqish kuchi esa bo‘ladi; ikkinchi bosqichning uzatish nisbati quyidagiga teng:
- .
Bunda butun tizimning, ya’ni murakkab richagning mexanik samarasi butun tizim uchun kirish va chiqish kuchlari nisbati sifatida hisoblanadi, ya’ni:
- .
Shunday qilib, ikkita oddiy richagdan tashkil topgan murakkab richagning uzatish nisbati uning tarkibidagi oddiy richaglarning uzatish nisbatlari ko‘paytmasiga teng bo‘ladi.

Xuddi shu yechim usulini umumiy holda n ta richagdan tashkil topgan yanada murakkab tizimga ham qo‘llash mumkin. Bu holda tizimda 2n ta yelka bo‘ladi. Bunday tizimning uzatish nisbati quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
- ,
bu yerda:
- — tizimning i-yelkasi;
- — (i-1)-yelkasidan i-yelkaga uzatiladigan kuch;
- — butun tizimning uzatish nisbati.
Formuladan ko‘rinib turibdiki, bu holatda ham murakkab richagning uzatish nisbati uning tarkibiy qismlarining uzatish nisbatlari ko‘paytmasiga teng.
Richag turlari
Quyidagi turlar farqlanadi: 1-turdagi richaglar, ularda tayanch nuqtasi kuch qo‘llanadigan nuqtalar orasida joylashadi; shuningdek, 2-turdagi richaglar, ularda kuch qo‘llanadigan nuqtalar tayanchning bir tomonida joylashadi. 2-turdagi richaglar orasida 3-turdagi richaglar ham farqlanadi. Bunda «kirish» kuchi qo‘llanadigan nuqta yuklama qo‘llanadigan nuqtaga qaraganda tayanch nuqtasiga yaqinroq joylashadi; bu tezlik va bosib o‘tiladigan masofa bo‘yicha yutuq beradi.
Misollar: birinchi turdagi richaglar — bolalar tebrangichi (tebranma taxta), qaychi; ikkinchi turdagi richaglar — bir g‘ildirakli arava (tayanch nuqtasi — g‘ildirak), lom yordamida buyumni yuqoriga ko‘tarish; uchinchi turdagi richaglar — yengil avtomobillarning gidravlik teleskopik tirgaklarga o‘rnatilgan yukxona qopqog‘i yoki kapoti, samosval kuzovini ko‘tarish (markazida gidravlik silindr bo‘lgan holda), odamlar va hayvonlarning qo‘l-oyoq mushaklari harakati, supurgi.