Mexanik muvozanat nima

Mexanik muvozanat — mexanik tizim holati bo‘lib, uning barcha elementlari tanlangan sanoq sistemasiga nisbatan tinch holatda bo‘ladi. Agar u inersial bo‘lsa, muvozanat mutlaq deb ataladi, aks holda esa nisbiy deb ataladi. Mexanik muvozanat yuzaga kelishi shartlarini o‘rganish statika fanining vazifalariga kiradi.

Muvozanat holatida tizimning har bir zarrasiga ta’sir etuvchi barcha kuchlar vektorlarining yig‘indisi nolga teng bo‘ladi va jismga qo‘yilgan barcha kuchlarning ixtiyoriy tanlangan nuqta yoki o‘qqa nisbatan kuch momentlari yig‘indisi ham nolga teng bo‘ladi. Bu shartlarning bajarilishi kuchlar ta’sir etishidan oldin mavjud bo‘lgan mexanik muvozanatning buzilmasligini kafolatlaydi, biroq muvozanatning o‘zi uchun yetarli shart emas (inersiya tufayli harakatning turli ko‘rinishlari davom etishi mumkin).

Mexanik muvozanat ta’rifi

Kuchlar va momentlar orqali

Dastlab muvozanat holatida bo‘lgan jismga kuchlar ta’sir ettirilgandan keyin ham u shu holatini saqlab qoladi, agar bir vaqtning o‘zida barcha kuchlar yig‘indisining nolga teng bo‘lish sharti F→i va kuch momentlari M→i ta’sir etuvchi kuchlarning (kuch momentlari qoidasi deb ataladi):

∑iF→i=0,∑iM→i=0.

moddiy nuqta holatida yoki barcha kuchlar aynan bir nuqtaga qo‘yilgan vaziyatda, kuchlar yig‘indisining nolga teng bo‘lishi shartining o‘zi yetarli. Agar jismning o‘lchamlari chekli bo‘lsa va kuchlar uning turli nuqtalariga qo‘yilgan bo‘lsa, kuch momentlari qoidasi bajarilmaganda jism burchak tezlanish olishi mumkin. Momentlar hisoblanadigan nuqta ixtiyoriy tanlanadi, chunki qoida biror nuqtaga nisbatan bajarilgan bo‘lsa va kuchlar yig‘indisi nolga teng bo‘lsa, boshqa istalgan nuqtaga nisbatan momentlar yig‘indisi ham nolga teng bo‘ladi.

Ko‘pincha tekis-parallel harakat holati ko‘rib chiqiladi, bunda jism faqat biror tekislikka perpendikulyar o‘qlar atrofida aylanishi mumkin deb faraz qilinadi. Bunday holda kuch momentlari deganda M∥i; kuch momentlari qoidasiga rioya etilishini tekshirish uchun sanoq o‘qi qulaylik nuqtayi nazaridan tanlanadi: momentlari nolga teng bo‘lgan kuchlar qancha ko‘p bo‘lsa, momentlar tenglamasi shuncha sodda bo‘ladi.

Agar kuchlar qo‘yilishidan oldin jism tinch holatda bo‘lmagan bo‘lsa, keltirilgan shartlar bajarilgan taqdirda ham mexanik muvozanat yuzaga kelmaydi. Inersiya tufayli jism yaxlit holda to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tekis harakatlanishda davom etadi va dastlabki burchak tezligi bilan aylanadi — bu harakat ancha murakkab bo‘lishi mumkin. Bunday holat «muvozanatlashgan kuchlar tizimi» deb ataladi («mexanik muvozanat» bilan sinonim emas); bunda jismning kinematik holati o‘zgarmaydi.

Tizim energiyasi orqali

Tutash muhitlar mexanikasida, bu yerda uzluksizlik gipotezasi qabul qilingan bo‘lib, yuqorida keltirilgan muvozanat ta’rifi noqulaydir. Bundan tashqari, bunday ta’rif muvozanatning eng muhim xususiyatlaridan biri — uning turg‘unligi. Shu sababli mexanik muvozanatning umumiyroq va keng tarqalgan ta’rifi quyidagicha: Mexanik muvozanat — tizim holati bo‘lib, bunda uning konfiguratsion fazodagi o‘rni shunday nuqtada joylashadiki, gradienti, ya’ni potensial energiyaning gradienti nolga teng bo‘ladi.

Energiya va kuchlar fundamental bog‘lanishlar orqali o‘zaro bog‘liq bo‘lgani sababli, bu ta’rif kuchlar va momentlar orqali berilgan ta’rifga teng kuchlidir. Biroq energiya orqali berilgan ta’rif muvozanat holatining turg‘unligi haqida ma’lumot olish imkonini beradigan tarzda kengaytirilishi mumkin.

Muvozanat turlari

Jismlarning muvozanati uch turga bo‘linadi: turg‘un, noturg‘un va befarq. Agar kichik tashqi ta’sirlardan so‘ng jism dastlabki muvozanat holatiga qaytsa, bunday muvozanat turg‘un deb ataladi. Agar jism muvozanat holatidan biroz siljitilganda (u dastlabki holatiga qaytmaydi), unga ta’sir etuvchi kuchlarning teng ta’sir etuvchisi noldan farqli bo‘lib, muvozanat holatidan tashqariga yo‘nalgan bo‘lsa, bunday muvozanat noturg‘un deb ataladi. Agar jism muvozanat holatidan biroz siljitilganda unga ta’sir etuvchi kuchlarning teng ta’sir etuvchisi nolga teng bo‘lsa, bunday muvozanat befarq deb ataladi.

Bir erkinlik darajasiga ega tizim uchun misol keltiraylik. Bunday holda muvozanat holati uchun yetarli shart — o‘rganilayotgan nuqtada lokal ekstremumga ega potensial energiyaning mavjud bo‘lishidir. Ma’lumki, differensiallanuvchi funksiyaning lokal ekstremumga ega bo‘lish sharti uning birinchi hosilasining nolga tengligi. Bu nuqta minimum yoki maksimum ekanini aniqlash uchun uning ikkinchi hosilasini tahlil qilish zarur. Muvozanat holatining turg‘unligi quyidagi holatlar bilan tavsiflanadi:

  • noturg‘un muvozanat;
  • turg‘un muvozanat;
  • befarq muvozanat.

Noturg‘un muvozanat

Ikkinchi hosila manfiy bo‘lgan holda tizimning potensial energiyasi lokal maksimum qiymatiga ega bo‘ladi. Bu muvozanat holati noturg‘un. Agar tizim ozgina siljitilsa, unga ta’sir etuvchi kuchlar hisobiga harakatini davom ettiradi. Ya’ni jism muvozanat holatidan chiqarilganda dastlabki o‘rniga qaytmaydi.

Turg‘un muvozanat

Ikkinchi hosila musbat bo‘lgan holda tizimning potensial energiyasi lokal minimum qiymatiga ega bo‘ladi. Bu muvozanat holati turg‘un (qarang: Lagranjning muvozanat turg‘unligi haqidagi teoremasi). Agar tizim ozgina siljitilsa, u yana muvozanat holatiga qaytadi. Muvozanat turg‘un bo‘lishi uchun jismning og‘irlik markazi barcha mumkin bo‘lgan qo‘shni holatlarga nisbatan eng past holatni egallashi kerak. Bunday muvozanatda muvozanatdan chiqarilgan jism dastlabki joyiga qaytadi. Agar nuqtadagi ikkinchi hosila noldan katta bo‘lsa (f″>0), nuqta turg‘un muvozanat nuqtasi hisoblanadi. Buning aksi har doim ham to‘g‘ri emas: turg‘un muvozanat nuqtasida ikkinchi hosila nolga teng bo‘lishi mumkin. Masalan, x4 funksiya nol nuqtasida turg‘un muvozanat nuqtasiga ega, biroq nol nuqtasidagi ikkinchi hosila nolga teng.

Befarq muvozanat

Bu sohada energiya o‘zgarmaydi, muvozanat holati esa befarq. Agar tizim ozgina siljitilsa, u yangi holatida qoladi. Jism og‘dirilsa yoki surilsa ham, u muvozanatda qoladi. Funksiya lokal ravishda o‘zgarmasdir.

Ko‘p erkinlik darajasiga ega tizimlarda turg‘unlik

Agar tizim bir nechta erkinlik darajasiga ega bo‘lsa, muayyan yo‘nalish bo‘ylab og‘ishlarda muvozanat turg‘un bo‘lishi mumkin. Biroq muvozanat hech bo‘lmaganda bitta yo‘nalishda noturg‘un bo‘lsa, u umuman olganda ham noturg‘un hisoblanadi. Bunday vaziyatning eng sodda misoli «egar» yoki «dovon» tipidagi muvozanat nuqtasidir.

Bir nechta erkinlik darajasiga ega tizimning muvozanati faqat barcha yo‘nalishlarda turg‘un bo‘lgandagina turg‘un hisoblanadi.

Havolalar