
Ichki qarshilik ikki qutbli elementning muhim xususiyati — impedans bo‘lib, u ekvivalent sxemada ikki qutbli element ketma-ket ulangan kuchlanish generatori va impedansdan iborat deb tasvirlanadi (rasmga qarang). Bu tushuncha elektr zanjirlari nazariyasida haqiqiy manbani ideal elementlarga almashtirishda, ya’ni ekvivalent sxemaga o‘tishda qo‘llanadi.
Kirish
Ushbu atamani kiritish zaruratini quyidagi misol orqali tushuntirish mumkin. Kuchlanishi bir xil bo‘lgan ikkita doimiy tok kimyoviy manbasini taqqoslaymiz:
- Avtomobilning qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyatori — kuchlanishi 12 volt, sig‘imi 55 A·soat.
- 8 ta galvanik elementdan, masalan, AAo‘lchamli elementlarni ketma-ket ulash orqali tuzilgan batareya. Bunday batareyaning umumiy kuchlanishi ham 12 volt, biroq sig‘imi ancha kichik — taxminan 1 A·soat.
Kuchlanishi bir xil bo‘lishiga qaramay, bu manbalar bir xil yuklamada sezilarli darajada farq qiladi. Masalan, avtomobil akkumulyatori yuklamaga katta tok bera oladi (avtomobil dvigateli akkumulyator yordamida ishga tushiriladi, bunda starter taxminan 250 Atok iste’mol qiladi), ammo galvanik elementlardan tuzilgan batareya starterni umuman aylantira olmaydi, chunki starter qisqichlariga ulanganda batareyaning kuchlanishi bir voltningulushlarigacha pasayadi. Buning sababi batareyaning elektr sig‘imi nisbatan kichikligida emas: unda saqlangan energiya va bir amper-soat zaryad starterni 14 soniya davomida aylantirishga yetarli bo‘lardi (250 A tokda).
Ma’lumki, Om qonuniga ko‘ra, kuchlanishi bir xil manbalarda bir xil yuklamadan o‘tuvchi tok ham bir xil bo‘lishi kerak. Yuqoridagi misolda bunday emas, chunki bu qoida faqat ideal elektr yurituvchi kuch (EYuK) manbalariuchun to‘g‘ri; haqiqiy manbalar esa ideal manbalardan ma’lum darajada farq qiladi. Ularning ideal manbalardan qanchalik farq qilishini tavsiflash uchun ichki qarshilik tushunchasi qo‘llanadi.
Aktiv ikki qutbli elementning ekvivalent sxemasi
Haqiqiy aktiv ikki qutbli elementlarni ekvivalent sxema yordamida matematik jihatdan yaxshi tavsiflash mumkin. Bunday sxema ketma-ket ulangan kuchlanish generatori va qarshilikdan iborat (umumiy holda — impedansdan). Kuchlanish generatori ikki qutbli element ichidagi energiya manbaidir. Ideal generator yuklamaga cheklanmagan miqdorda quvvat va tok bera olardi. Ammo generatorga ketma-ket ulangan qarshilik yuklamaga beriladigan quvvatni cheklaydi. Ana shu ekvivalent qarshilik ichki qarshilikdeb ataladi. Bu ikki qutbli elementning mavhum modelidagi parametrdir, ya’ni odatda ikki qutbli element ichida alohida elektron komponent sifatidagi jismoniy «rezistor» mavjud bo‘lmaydi.
Aslida haqiqiy galvanik elementlarda ushbu ichki qarshilikni jismonan aniqlash mumkin. U musbat sterjen (uglerod, po‘lat), korpus (rux va nikel), elektrolit (tuz) hamda vodorodni yutuvchi moddaning (tuzli elementlarda) umumiy qarshiligidan iborat. Bu materiallarning har biri va ular orasidagi tutashuv yuzalari nolga teng bo‘lmagan muayyan qarshilikka ega.
Boshqa manbalarda bunday omik qarshilik chulg‘amlar va kontaktlarning qarshiligidan kelib chiqadi; ular manbaning o‘z ichki qarshiligiga ketma-ket qo‘shilib, kuchlanish manbalarining xususiyatlarini yomonlashtiradi.
Kontakt potensiallari farqi kuchlanishning paydo bo‘lishiga ko‘ra boshqa tabiatga ega va omik emas, ya’ni bunda energiya zaryad tashuvchilarning chiqish ishiga sarflanadi.
Qarshilik va ichki qarshilik
Mavhum ikki qutbli elementning asosiy xususiyati uning ichki qarshiligi (boshqacha aytganda, impedansi) hisoblanadi. Biroq ikki qutbli elementni faqat qarshilik orqali tavsiflash har doim ham mumkin emas. Chunki qarshilik atamasi faqat energiya manbai bo‘lmagan sof passiv elementlarga nisbatan qo‘llanadi. Agar ikki qutbli elementda energiya manbai bo‘lsa, unga «qarshilik» tushunchasini bevosita qo‘llab bo‘lmaydi, chunki Om qonunining quyidagi ko‘rinishi: U=I·r bajarilmaydi.
Shu sababli tarkibida energiya manbai (ya’ni kuchlanish generatorlari va tok generatorlari) bo‘lgan ikki qutbli elementlar uchun aynan ichki qarshilik (yoki impedans) atamasini ishlatish kerak. Agar ikki qutbli elementda manba bo‘lmasa, «ichki qarshilik» bu elementning oddiy «qarshiligi» bilan bir xil ma’noni anglatadi.
Turdosh atamalar
Agar biror tizimda kirish va/yoki chiqishni (juft elektr kontaktini) ajratib ko‘rsatish mumkin bo‘lsa, quyidagi atamalar ko‘p ishlatiladi:
- Kirish qarshiligi, ko‘pincha kirish impedansideb ham ataladi — tizimning kirish kontaktlar jufti ikki qutbli element sifatida namoyon qiladigan ichki qarshilik.
- Chiqish qarshiligi, ko‘pincha chiqish impedansideb ham ataladi — tizimning chiqish kontaktlar jufti ikki qutbli element sifatida namoyon qiladigan ichki qarshilik.
Fizik tamoyillar
Ekvivalent sxemada ichki qarshilik bitta passiv element sifatida ko‘rsatilsa-da (bunda aktiv qarshilik, ya’ni rezistor albatta mavjud), ichki qarshilik bitta elementda jamlangan bo‘lishi shart emas. Ikki qutbli element faqat tashqi jihatdan o‘zini shunday tutadi , go‘yoki uning ichida jamlangan ichki impedans va kuchlanish generatori bordek. Aslida ichki qarshilik turli fizik hodisalar yig‘indisining tashqi namoyon bo‘lishidir:
- Agar ikki qutbli element faqat energiya manbaidan iborat bo‘lib, ichida elektr sxemasi bo‘lmasa (masalan, galvanik element), uning ichki qarshiligi faqat aktiv xususiyatga ega bo‘ladi (past chastotali zanjirlarda). Bu manbaning yuklamaga uzatadigan quvvatimuayyan chegaradan oshishiga to‘sqinlik qiluvchi fizik hodisalar bilan bog‘liq. Eng oddiy misol — elektr zanjiri o‘tkazgichlarining nolga teng bo‘lmagan qarshiligi. Biroq ko‘pincha quvvatni cheklashga eng katta ta’sirni elektrga aloqador bo‘lmagan jarayonlar ko‘rsatadi. Masalan, kimyoviy manbada quvvat reaksiyada qatnashuvchi moddalarning tutashuv yuzasi bilan, gidroelektr stansiya generatorida esa suv bosimining cheklanganligi va boshqa omillar bilan chegaralanishi mumkin.
- Agar ikki qutbli element ichida elektr sxemasibo‘lsa, ichki qarshilik (yuqorida ko‘rsatilgan manbadagi mexanizmlarga qo‘shimcha ravishda) sxema elementlari bo‘ylab «taqsimlangan» bo‘ladi.
Bundan ichki qarshilikning ayrim xususiyatlari ham kelib chiqadi:
- Ikki qutbli elementdan ichki qarshilikni butunlay yo‘qotib bo‘lmaydi.
- Ichki qarshilik doimiy kattalik emas: tashqi sharoitlar (yuklama, tok) hamda ichki sharoitlar (qizish, reagentlar tugashi) o‘zgarganda u ham o‘zgarishi mumkin.
Ichki qarshilikning ikki qutbli element xususiyatlariga ta’siri
Ichki qarshilik har qanday aktiv ikki qutbli elementning ajralmas xususiyatidir. Uning asosiy oqibati — ushbu elementdan quvvat oluvchi yuklamaga uzatilishi mumkin bo‘lgan elektr quvvatining cheklanishidir.
Agar kuchlanish generatorining EYuKi qiymati E va manbaning aktiv ichki qarshiligi r bo‘lsa, unga qarshiligi Rga teng yuklama ulansa, yuklamadagi tok, kuchlanish va quvvat quyidagicha ifodalanadi:
Ichki qarshilikni aniqlash
Hisoblash
« hisoblash » tushunchasi haqiqiy qurilmaga emas, balki sxemaga nisbatan qo‘llanadi. Quyidagi hisoblash sof aktiv ichki qarshilik holatiga tegishli (reaktiv qarshilikdagi farqlar keyinroq ko‘rib chiqiladi).
Eslatma: qat’iy aytganda, har qanday haqiqiy impedans (jumladan, ichki qarshilik) ma’lum reaktiv tarkibiy qismga ham ega, chunki istalgan o‘tkazgichda parazit induktivlik va sig‘im mavjud. Sof aktiv qarshilik haqida so‘z yuritilganda, haqiqiy tizim emas, balki uning ekvivalent sxemasinazarda tutiladi. Unda faqat rezistorlarbor: haqiqiy qurilmadan ekvivalent sxemaga o‘tishda reaktivlikning ahamiyati kichik deb hisoblanib, u e’tiborga olinmagan. Agar haqiqiy qurilmani ko‘rib chiqishda reaktivlik muhim bo‘lsa (masalan, tizim yuqori chastotalarda ishlaganda), ekvivalent sxema ana shu reaktivlikni hisobga olib tuziladi. Batafsil «Ekvivalent sxema».
Yuqorida berilgan ekvivalent sxema orqali tavsiflanadigan ikki qutbli element mavjud bo‘lsin. Uning aniqlanishi lozim bo‘lgan ikkita noma’lum parametri bor:
- Kuchlanish generatorining EYuKi — U
- Ichki qarshilik — r
Umuman olganda, ikkita noma’lumni aniqlash uchun ikkita o‘lchash kerak: yuklama tokining ikki xil qiymatida ikki qutbli element chiqishidagi kuchlanish (ya’ni Uout = φ2 − φ1potensiallar farqi) o‘lchanadi. So‘ng noma’lum parametrlar quyidagi tenglamalar tizimidan topiladi:
| (Kuchlanishlar) |
bu yerda Uout1 — tok I1, Uout2 — tok I2bo‘lgandagi chiqish kuchlanishlari. Tenglamalar tizimini yechib, noma’lum kattaliklarni topamiz:
| (Umumiy holat) |
Odatda ichki qarshilikni hisoblashda soddaroq usuldan foydalaniladi: ikki qutbli elementning salt ishlash rejimidagi kuchlanishi va qisqa tutashuv rejimidagi toki aniqlanadi. Bu holda (Kuchlanishlar) tenglamalar tizimi quyidagicha yoziladi:
bu yerda Uoc — salt ishlash rejimidagi chiqish kuchlanishi (ingl. open circuit), ya’ni yuklama toki nol bo‘lgandagi kuchlanish; Isc — qisqa tutashuv rejimidagi yuklama toki (ingl. short circuit), ya’ni yuklama qarshiligi nol bo‘lgandagi tok. Bunda salt ishlashda chiqish toki, qisqa tutashuvda esa chiqish kuchlanishi nolga tengligi hisobga olingan. Oxirgi tenglamalardan quyidagini olamiz:
| (Ichki qarshilik) |
Shunday qilib, elektr sxemasi ma’lum bo‘lgan ikki qutbli element uchun ekvivalent generatorning ichki qarshiligi va EYuKini hisoblash uchun quyidagilar bajariladi:
- Salt ishlash rejimida ikki qutbli elementning chiqish kuchlanishini hisoblash
- Qisqa tutashuv rejimida ikki qutbli elementning chiqish tokini hisoblash
- Olingan qiymatlar asosida r va U ni quyidagi formula bo‘yicha topish (Ichki qarshilik).
O‘lchash
« O‘lchash » tushunchasi sxemaga emas, haqiqiy qurilmaga nisbatan qo‘llanadi. Ichki qarshilikni ommetr bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchab bo‘lmaydi, chunki asbob uchlarini ichki qarshilikning chiqishlariga ulash imkoni yo‘q. Shuning uchun bilvosita o‘lchashtalab etiladi. U hisoblashdan prinsipial jihatdan farq qilmaydi: bunda ham yuklama tokining ikki xil qiymatida yuklamadagi kuchlanishlar kerak bo‘ladi. Ammo soddalashtirilgan (2) formuladan har doim foydalanib bo‘lmaydi, chunki har bir haqiqiy ikki qutbli element qisqa tutashuv rejimida ishlay olmaydi.
Ba’zan hisoblash talab qilmaydigan quyidagi oddiy o‘lchash usuli qo‘llanadi:
- Salt ishlash kuchlanishi o‘lchanadi.
- Yuklama sifatida o‘zgaruvchan rezistor ulanadi va undagi kuchlanish salt ishlash kuchlanishining yarmiga teng bo‘lguncha qarshiligi sozlanadi.
Shundan so‘ng yuklama rezistorining qarshiligi ommetr bilan o‘lchanadi — u ikki qutbli elementning ichki qarshiligiga teng bo‘ladi.
Qaysi o‘lchash usuli tanlanmasin, ikki qutbli elementni ortiqcha tok bilan yuklab yuborishdan ehtiyot bo‘lish kerak: tok ushbu element uchun ruxsat etilgan eng yuqori qiymatdan oshmasligi lozim.
Reaktiv ichki qarshilik
Agar ikki qutbli elementning ekvivalent sxemasida reaktiv elementlar — kondensatorlar va/yoki induktivlik g‘altaklarimavjud bo‘lsa, hisoblash aktiv qarshilikdagi kabi bajariladi. Lekin rezistor qarshiliklari o‘rniga sxemadagi elementlarning kompleks impedanslari, kuchlanishlar va toklar o‘rniga esa ularning kompleks amplitudalariolinadi, ya’ni hisoblash kompleks amplitudalar usuli bilan bajariladi.
Reaktiv ichki qarshilikni o‘lchash o‘ziga xos xususiyatlarga ega, chunki bu qarshilik kompleks qiymatli funksiyabo‘lib, skalyar kattalik emas:
- Kompleks qiymatning turli parametrlarini aniqlash mumkin: modul, argument, faqat haqiqiy yoki mavhum qismi, shuningdek, kompleks sonning to‘liq qiymati. O‘lchash usuli qanday natija talab qilinishiga qarab tanlanadi.
- Sanab o‘tilgan parametrlarning barchasi chastotaga bog‘liq. Nazariy jihatdan reaktiv ichki qarshilik haqida o‘lchash orqali to‘liq ma’lumot olish uchun bog‘liqlikni aniqlash, ya’ni ushbu ikki qutbli element manbai hosil qila oladigan barcha chastotalarda o‘lchash o‘tkazish kerak.
Faza–nol halqasining qarshiligini o‘lchash
Ichki qarshilikni o‘lchashning alohida holatlaridan biri — elektr qurilmalarda faza–nol halqasining qarshiligini o‘lchash hisoblanadi. Bu holda ikki qutbli elementni elektr qurilmasining ikkita o‘tkazgichi — faza va ishchi nol o‘tkazgichlari yoki ikkita faza o‘tkazgichi tashkil etadi. Suratda 220 voltli maishiy elektr tarmog‘i rozetkasida o‘tkazilgan shunday o‘lchash natijasi ko‘rsatilgan:
- aktiv tarkibiy qism: 0,49 Om
- reaktiv tarkibiy qism: 0,09 Om
- to‘liq qarshilik moduli: 0,5 Om
- kutilayotgan qisqa tutashuv toki: 440 A
Asbob ichki qarshilikni bilvosita o‘lchash orqali, yuklama qarshiligida kuchlanish tushishini aniqlash usuli bilan topadi. Bu usul GOST R 50571.16-99 standartining D ilovasida tavsiya etilgan. Usul yuqoridagi (Umumiy holat) formula bilan, bunda I1=0.
O‘lchash natijasi kutilayotgan qisqa tutashuv toki mazkur zanjirni ortiqcha tokdan himoyalovchi apparatning ishonchli ishga tushishi uchun yetarli darajada katta bo‘lsa, qoniqarli hisoblanadi.
Qo‘llanilishi
Ko‘p hollarda ichki qarshilikni qo‘llash haqida emas, balki uning salbiy ta’sirini hisobga olish haqida gapirish to‘g‘riroq, chunki ichki qarshilik ko‘proq salbiy hodisa hisoblanadi. Shunga qaramay, ayrim tizimlarda nominal qiymatdagi ichki qarshilikning mavjudligi zarurdir.
Ekvivalent sxemalarni soddalashtirish
Ikki qutbli elementni kuchlanish generatori va ichki qarshilik birikmasi sifatida ifodalash uning eng oddiy va eng ko‘p qo‘llanadigan ekvivalent sxemasidir.
Manba va yuklamani moslashtirish
Manba va yuklamani moslashtirish — hosil bo‘lgan tizimning belgilangan xususiyatlariga erishish uchun yuklama qarshiligi va manbaning ichki qarshiligi nisbatini tanlashdir (odatda berilgan manba uchun muayyan parametrning eng katta qiymatiga erishishga intilinadi). Quyidagi moslashtirish turlari eng ko‘p qo‘llanadi:
- Kuchlanish bo‘yicha moslashtirish — yuklamada eng katta kuchlanishni olish. Buning uchun yuklama qarshiligi iloji boricha katta, hech bo‘lmaganda ancha kattabo‘lishi kerak, ya’ni manbaning ichki qarshiligidan ancha katta bo‘lishi lozim. Boshqacha aytganda, ikki qutbli element salt ishlash rejimida bo‘lishi kerak. Bunda yuklamadagi eng katta erishiladigan kuchlanish kuchlanish generatorining EYuKiga, Ega teng bo‘ladi. Moslashtirishning bu turi signal kuchlanish orqali uzatiladigan va uni manbadan yuklamaga eng kam yo‘qotish bilan yetkazish kerak bo‘lgan elektron tizimlarda qo‘llanadi.
- Tok bo‘yicha moslashtirish — yuklamada eng katta tokni olish. Buning uchun yuklama qarshiligi iloji boricha kichik, hech bo‘lmaganda ancha kichikbo‘lishi, ya’ni manbaning ichki qarshiligidan ancha kichik bo‘lishi kerak. Boshqacha aytganda, ikki qutbli element qisqa tutashuv rejimida bo‘lishi kerak. Yuklamadagi eng katta tok Imax=E/rga teng. Bu usul signal tok orqali uzatiladigan elektron tizimlarda qo‘llanadi. Masalan, tezkor fotodioddan signal olishda kirish qarshiligi juda kichik bo‘lgan tok–kuchlanish o‘zgartirgichidan foydalanish maqsadga muvofiq. Kirish qarshiligining kichikligi parazit RC-filtri tufayli o‘tkazish polosasi torayishi muammosini ham bartaraf etadi..
- Quvvat bo‘yicha moslashtirish — yuklamada (ya’ni manbadan olinadigan) mumkin bo‘lgan eng katta, Pmax=E²/(4r)ga teng quvvatni ta’minlaydi. Doimiy tok zanjirlarida yuklamaning qarshiligi manbaning ichki qarshiligiga teng bo‘lishi kerak: r . O‘zgaruvchan tok zanjirlarida (umumiy holda) yuklamaning impedansi manbaning ichki impedansiga kompleks qo‘shma bo‘lishi kerak.
- Moslashtirish to‘lqin qarshiligi bo‘yicha — uzatish liniyasida eng katta yuguruvchi to‘lqin koeffitsiyentini olishni ta’minlaydi (o‘ta yuqori chastotali texnikada va uzun liniyalar nazariyasida). Bu quvvat bo‘yicha moslashtirishbilan bir xil, faqat uzun liniyalarga nisbatan qo‘llanadi. Yuklamaning to‘lqin qarshiligi manbaning ichki qarshiligiga teng bo‘lishi kerak: r. O‘ta yuqori chastotali texnikada deyarli doim qo‘llanadi. Ko‘pincha moslashtirilgan yuklama atamasi aynan shu ma’noni bildiradi.
Tok va quvvat bo‘yicha moslashtirish usullaridan ehtiyotkorlik bilan foydalanish kerak, chunki manbani ortiqcha yuklab yuborish xavfi bor.
Yuqori kuchlanishlarni pasaytirish
Ba’zan elektr ta’minoti manbaiga tashqi ballast qarshilikyuklamaga ketma-ket ulanadi (u manbaning ichki qarshiligiga qo‘shiladi). Bundan maqsad manbadan olinadigan kuchlanishni pasaytirish yoki yuklamaga beriladigan tokni cheklashdir. Biroq qo‘shimcha qarshilik sifatida rezistordan foydalanish (bunday element so‘ndiruvchi rezistordeb ataladi) ko‘p hollarda maqbul emas, chunki unda katta miqdorda quvvat befoyda issiqlikka aylanadi. Energiyani isrof qilmaslik va qo‘shimcha qarshilikni sovitish muammosini keltirib chiqarmaslik uchun o‘zgaruvchan tok tizimlarida reaktiv so‘ndiruvchi impedanslardan foydalaniladi. So‘ndiruvchi kondensator asosida kondensatorli quvvat manbaiqurish mumkin. Xuddi shuningdek, yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyasi (EUL) dan sig‘imli ajratma yordamida avtonom qurilmalarni quvvatlantirish uchun kichik kuchlanishlar olish mumkin. Induktiv ballast gaz razryadli lyuminessent lampalar zanjirida tokni cheklash uchun keng qo‘llanadi.
Shovqinni kamaytirish
Zaif signallarni kuchaytirishda ko‘pincha kuchaytirgich signalga qo‘shadigan shovqinni imkon qadar kamaytirish talab etiladi. Buning uchun maxsus kam shovqinli kuchaytirgichlarqo‘llanadi. Ular bipolyar tranzistorlarga asoslangan past qarshilikli yoki maydoniy tranzistorlarga asoslangan yuqori qarshilikli bo‘lishi mumkin. Biroq ular shunday loyihalanadiki, eng kichik shovqin koeffitsiyenti faqat signal manbaining chiqish qarshiligi va kuchaytirgichning kirish qarshiligi to‘liq mos kelganda ta’minlanadi. Masalan, signal manbaining chiqish qarshiligi kichik bo‘lsa (masalan, mikrofonning chiqish qarshiligi 30 Om bo‘lsa), manba bilan kuchaytirgich orasiga kuchaytiruvchi transformatoro‘rnatish kerak. U chiqish qarshiligini (shuningdek, signal kuchlanishini) zarur qiymatgacha oshiradi.
Cheklovlar
Ichki qarshilik tushunchasi ekvivalent sxema orqali kiritilganligi sababli, unga ham ekvivalent sxemalarga tegishli bo‘lgan qo‘llanish cheklovlari tatbiq etiladi.
Misollar
Ichki qarshilik qiymatlari nisbiydir: masalan, galvanik element uchun kichik hisoblangan qarshilik qudratli akkumulyator uchun juda katta bo‘lishi mumkin. Quyida ikki qutbli elementlarga va ularning ichki qarshiligi qiymatlariga rmisollar keltirilgan. Energiya manbalari bo‘lmagan ikki qutbli elementlarning oddiy holatlari alohida ko‘rsatilgan.
Kichik ichki qarshilik
- Nolga teng ichki qarshilik faqat ideal kuchlanish generatorigaxosdir. Agar manbasiz ikki qutbli elementlar ham ko‘rib chiqilsa, o‘ta o‘tkazuvchan qisqa tutashma ham nol ichki qarshilikka ega bo‘ladi (o‘ta o‘tkazuvchanlik yo‘qoladigan tok qiymatigacha). O‘ta o‘tkazuvchan chulg‘amli generatorning aktiv ichki qarshiligi ham chastota uncha yuqori va tok kichik bo‘lganda nolga juda yaqin bo‘ladi (ma’lum sharoitlarda induktiv impedans ham ancha kichik bo‘lishi mumkin).
- Avtomobilning qo‘rg‘oshin-kislotali starter akkumulyator batareyasi uchun r qiymati taxminan 0,01 Om (ya’ni 10 milliohm, mΩatrofida). Ichki qarshilik shunchalik kichik bo‘lgani sababli dvigatel ishga tushirilganda batareya beradigan tok 250 amper yoki undan yuqoriga yetadi ( yengil avtomobillar uchun).
- Turar joylardagi maishiy elektr ta’minoti tarmog‘ining o‘zgaruvchan tokda ichki qarshiligi r Omning o‘ndan bir ulushlaridan 1 Om va undan ham katta bo‘lishi mumkin (bu elektr simlariningsifatiga bog‘liq). Yuqori qarshilik simlar yomonligini bildiradi: katta quvvatli yuklama (masalan, dazmol) ulanganda kuchlanish pasayadi va tarmoqning o‘sha tarmog‘iga ulangan yoritish lampalari yorqinligi sezilarli kamayadi. Bunda yong‘in xavfiortadi, chunki simlarning qarshiligi sabab katta quvvat issiqlikka aylanadi. Aksincha, qarshiligi past, sifatli tarmoqda ruxsat etilgan yuklamalar ulanganda kuchlanish juda oz pasayadi. Bunday tarmoqda qisqa tutashuv paytidagi tok bir necha yuz amperga yetishi mumkin.
- Elektron sxemalarda manfiy teskari aloqa dan foydalanib, ayrim sharoitlarda ichki qarshiligi juda kichik bo‘lgan manbalarni sun’iy ravishda yaratish mumkin. Zamonaviy elektron kuchlanish stabilizatorlariana shunday xususiyatga ega. Masalan, integral kuchlanish stabilizatorining 7805 (chiqish kuchlanishi 5 V) odatdagi chiqish qarshiligi 0,0009 Omdan kichik. Lekin bu stabilizator moslashtirish to‘g‘ri bajarilsa, yuklamaga 5500 A gacha tok yoki 13 kVt gacha quvvat bera oladi, degani emas. Stabilizatorning ko‘rsatkichlari faqat ishchi tok oralig‘i uchun, ya’ni ushbu misolda 1,5 A gacha me’yorlashtirilgan. Bu qiymatdan oshganda himoya ishga tushib, stabilizator o‘chadi (boshqa turdagi himoya sxemalarida tok to‘liq o‘chirilmay, cheklanadi).
Katta ichki qarshilik
Odatda ichki qarshiligi katta ikki qutbli elementlar turli datchiklar, signal manbalari va shu kabilardir. Ular bilan ishlashdagi odatiy vazifa — noto‘g‘ri moslashtirish tufayli yo‘qotishlarsiz signal olish. Kuchlanish bo‘yicha moslashtirish uchun signalni kirish qarshiligi manbanikidan ham katta bo‘lgan qurilma qabul qilishi kerak (odatda yuqori qarshilikli manbadan signal bufer kuchaytirgich yordamida olinadi).
- Cheksiz ichki qarshilik faqat ideal tok manbaigaxosdir. Agar manbasiz ikki qutbli elementlar ham hisobga olinsa, zanjirdagi oddiy uzilish (bir-biriga ulanmagan ikkita chiqish) ham cheksiz ichki qarshilikka ega.
- Kondensatorli mikrofonlar, pyezoelektrik va piroelektrik datchiklar, shuningdek, boshqa barcha «kondensatorgao‘xshash» qurilmalar reaktiv ichki qarshilikka ega bo‘lib, uning moduli o‘nlab va yuzlab megaomgayetishi mumkin. Shu sababli kuchlanish bo‘yicha moslashtirish uchun bunday manbalarda bufer kuchaytirgichdan foydalanish shart. Kondensatorli mikrofonlarda odatda allaqachon o‘rnatilgan bufer kuchaytirgich mavjud bo‘lib, u maydoniy tranzistorda yig‘ilgan.
- Tirik hujayralar ichidagi elektr potensiallarini o‘lchash uchun ichiga tok o‘tkazuvchi suyuqlik to‘ldirilgan shisha kapillyardaniborat elektrodlar ishlatiladi. Bunday o‘tkazgichning qalinligi bir necha yuz angstromatrofida bo‘lishi mumkin. O‘tkazgich nihoyatda ingichka bo‘lgani uchun bunday «ikki qutbli element» (elektrodlar ulangan hujayra) taxminan 100 megaom ichki qarshilikka ega. Yuqori qarshilik va kichik kuchlanish hujayra ichidagi kuchlanishni o‘lchashni murakkablashtiradi.
Manfiy ichki qarshilik
Ichki qarshiligi manfiy qiymatga ega bo‘lgan ikki qutbli elementlar mavjud. Oddiy aktiv qarshilikda energiya dissipatsiyasi (tarqalishi) sodir bo‘ladi, reaktiv qarshilikda esa energiya to‘planadi va keyin yana manbaga qaytariladi. Manfiy qarshilikning o‘ziga xosligi shundaki, u o‘zi energiya manbai sifatida ishlaydi. Shuning uchun sof manfiy qarshilik alohida holda uchramaydi; uni faqat tarkibida albatta energiya manbai bo‘lgan elektron sxema yordamida taqlid qilish mumkin. Sxemalarda manfiy ichki qarshilikni quyidagilar orqali hosil qilish mumkin:
- teskari aloqa
- quyidagi xususiyatga ega elementlar: manfiy differensial qarshilik, masalan, tunnel diodlar
Manfiy qarshilikli tizimlar potensial jihatdan beqaror bo‘lib, ulardan turli qurilmalarni, jumladan avtogeneratorlarni yaratishda foydalanish mumkin.
Adabiyotlar
- Zernov N. V., Karpov V. G. Radiotexnika zanjirlari nazariyasi. — M. — L.: Energiya, 1965. — 892 bet.
- Jons M. X. Elektronika — amaliy kurs. — M.: Texnosfera, 2006. — 512 bet. ISBN 5-94836-086-5
- Tildon H. Glisson. Elektr zanjirlarini tahlil qilish va loyihalashga kirish. — Springer, 2011. — P. 768. — ISBN 9789048194421.
Havolalar
- Ichki qarshilik // Katta sovet ensiklopediyasi : 66 jildda (65 jild va 1 qo‘shimcha jild) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1926—1947.
- Akkumulyatorning ichki qarshiligi nima?