Biz rezistor (qarshilik) ikki ulangan chiqishga ega (ikki terminalli) qurilma ekanini va ko‘plab elektron qurilmalarni yaratishda muhim komponent bo‘lishini bilamiz. Rezistor — elektr toki oqimini cheklash yoki tartibga solish uchun ishlatiladigan detal. Odatda rezistorlar ustida turli ranglarda belgilangan halqachalar (tasmalar) bo‘ladi. Ko‘pincha u 4 ta rangli tasmani o‘z ichiga oladi. Rezistor qiymatini bilish uchun qarshilikning rang kodi qanday hisoblanishini bilish kerak. Ushbu maqolada qarshilik rang kodi nima ekanini, rezistor rang kodini qanday o‘qishni va qarshilik rang kodini topish bo‘yicha misollarni ko‘rib chiqamiz.
Rezistor rang kodi nima?
Rezistorlar odatda juda kichik bo‘ladi va ularga qarshilik qiymatini bosib (yozib) qo‘yish qiyin. Shu sababli, elektr qarshiligini ifodalash uchun rezistor ustiga rangli tasmalar bosiladi. Ana shu rangli tasmalar rezistor rang kodi deb ataladi. Rezistor rang kodi 1920-yillarda Radio ishlab chiqaruvchilar assotsiatsiyasi (Radio Manufacturers Association, RMA) tomonidan ishlab chiqilgan.
Quvvati bir vattgacha bo‘lgan barcha oyoqli (chiqishli) rezistorlar rangli tasmalar bilan belgilangan bo‘ladi. Bu tasmalar bir nechta bo‘lib, ularning yig‘indisi qarshilik qiymatini, tolerans (tolerance) darajasini va ba’zan ishonchlilik yoki nosozlik (failure) ko‘rsatkichlarini bildiradi. Rezistordagi tasma soni uch tadan oltitagacha bo‘lishi mumkin. Birinci ikki tasma qarshilik qiymatini bildiradi, uchinchi tasma esa ko‘paytirgich (multiplier) vazifasini bajaradi. Ushbu maqolada rezistor rang kodlarini qanday o‘qish, misolni ko‘rib chiqish va raqamlar ketma-ketligini eslab qolishga yordam beradigan iborani (mnemonic) o‘rganamiz.
Rezistor ranglar jadvali
| Rang | Raqam | Ko‘paytirgich | Tolerans |
| Qora (Black) | 0 | 1 | |
| Jigarrang (Brown) | 1 | 10 | ± 1% |
| Qizil (Red) | 2 | 100 | ± 2% |
| To‘q sariq (Orange) | 3 | 1000 | |
| Sariq (Yellow) | 4 | 10,000 | |
| Yashil (Green) | 5 | 100,000 | ± 0.5% |
| Ko‘k (Blue) | 6 | 1,000,000 | ± 0.25% |
| Binafsha (Violet) | 7 | 10,000,000 | ± 0.1% |
| Kulrang (Grey) | 8 | ± 0.05% | |
| Oq (White) | 9 | ||
| Oltin (Gold) | 0.1 | ± 5% | |
| Kumush (Silver) | 0.01 | ± 10% |
Rezistor rang kodini qanday o‘qiladi?
- O‘qish uchun rezistorni shunday ushlangki, tolerans tasmasi o‘ng tomoningizda bo‘lsin. Tolerans tasmasi odatda oltin yoki kumush rangda bo‘ladi va boshqa tasmalardan biroz uzoqroqda joylashadi.
- Chap tomondan boshlab, tasmalarning barcha ranglarini ketma-ketlikda qayd eting va yozib chiqing.
- Keyin, ular qaysi raqamlarni anglatishini bilish uchun quyidagi jadvaldan foydalaning.
- Tolerans tasmasiga eng yaqin turgan tasma — ko‘paytirgich (multiplier) tasmasidir. Masalan, bu tasma Qizil (Red) bo‘lsa (2 ni bildiradi), u holda ko‘paytirgich qiymati 102 bo‘ladi.
Misol orqali o‘rganish
Qarshilik rang kodlari bilan tanishganimizdan so‘ng, endi misol orqali rezistor rang kodini qanday topishni o‘rganamiz. Boshlash uchun quyidagi misolni ko‘rib chiqing:
Rezistor rang kodidagi tasmalar ranglari ketma-ketligi:
| Ketma-ketlikdagi tasma ranglari | QIZIL (RED) | QIZIL (RED) | QORA (BLACK) | OLTIN (GOLD) |
| Raqam ko‘rinishidagi ifoda | 2 | 2 | 1 | ±5% |
| Qiymat | 22 Ω ±5 % | |||
Tolerans qiymati qarshilikning o‘rtacha (nominal) qiymatidan foiz hisobida qancha og‘ishi mumkinligini bildiradi. Oltin tasma eng kichik og‘ishni bildiradi, shuning uchun elektronika do‘konida shunday rezistorlarni tanlashga harakat qiling. Berilgan rezistor qiymati: 22 Ω ± 5%. Rezistor toleransini quyidagicha hisoblash mumkin:
Tolerans = rezistor qiymati × tolerans tasmasi qiymati
= 22 Ω × 5% = 1.1 Ω
Bu shuni anglatadiki, 22 Ω rezistor (toleransi 1.1 Ω) haqiqiy qiymatda 23.1 Ω gacha yoki 20.9 Ω gacha bo‘lishi mumkin. Shuni yodda tutish muhimki, tolerans tasmasiga eng yaqin tasma ko‘paytirgichni bildiradi. Bu tasmaning chap tomonidagi barcha tasmalar esa muhim raqamlar (significant digits)ni bildiradi. Bunday tasmalar ikkitadan ko‘p bo‘lishi ham mumkin.
Rezistor rang kodi uchun eslab qolish iborasi (mnemonic)
Rang kodi qiymatlarini quyidagi eslab qolish iborasi (mnemonic) yordamida yodda saqlash mumkin:
BB ROY of Great Britain had a Very Good Wife
Bu yerda katta harflar ranglarning inglizcha nomlaridagi birinchi harflarni bildiradi, ularning tartibdagi o‘rni esa raqam qiymatlariga mos keladi. Endi bizda berilgan rezistorning qarshilik qiymatini aniqlash uchun g‘oya paydo bo‘ldi. Keling, keyingi bo‘limda shu mavzuga doir bir nechta masalani yechib ko‘ramiz.
Rezistor rang kodi misollari
Q1) Quyidagi rang ketma-ketligiga ega rezistorning qarshiligini aniqlang (Qizil (Red), Yashil (Green), Qizil (Red), Oltin (Gold)).
Ma’lumki, birinchi ikki rang qarshilik qiymatining muhim raqamlari (significant digits)ni bildiradi, demak berilgan ranglar 2 va 5 raqamlariga mos keladi. Uchinchi tasma ko‘paytirgich tasmasi. Shunday qilib, qizil rang ko‘paytirgich sifatida 102 ni bildiradi. Oxirgi tasma tolerans darajasini bildiradi va bu rezistorning toleransi ±5%. Demak, rezistorning qarshilik qiymati 2500 ± 5% Ω yoki 2.5 kΩ.
Q2) Qarshilik qiymati 1000 Ω va toleransi ±5% bo‘lgan rezistorda qaysi rangli tasmalar bo‘ladi?
Rezistor rangli tasmalar ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi:
Ko‘p beriladigan savollar – FAQs
Q1
Rezistor rang kodi qanday ishlaydi?
Rezistordagi tasmalar bir nechta rangli tasmalardan iborat bo‘lib, ularning yig‘indisi qarshilik qiymatini, toleransni va ba’zan ishonchlilik darajasini bildiradi. Yuqori aniqlikdagi rezistorlarda 5 ta tasma bo‘ladi. Dastlabki 3 ta tasma muhim raqamlarni (significant digits), 4-tasma ko‘paytirgichni, 5-tasma esa toleransni bildiradi.
Q2
Nega rezistorlar rang bilan kodlanadi?
Rezistorlar odatda juda kichik bo‘ladi va ularga rezistor qiymatini bosib yozish qiyin. Shuning uchun elektr qarshiligini ifodalash maqsadida ularga rangli tasmalar bosiladi.
Q3
Rezistor rang kodini qanday eslab qolish mumkin?
Rezistor rang kodlarini “BB ROY of Great Britain had a Very Good Wife” kabi eslab qolish iborasi (mnemonic) yordamida yodda saqlash mumkin: katta harflar ranglarning inglizcha nomlaridagi birinchi harflarni bildiradi, ularning tartibdagi o‘rni esa raqam qiymatlariga mos keladi.
Q4
1000 Ω rezistor uchun rang kodi qanday?
1000 Ω rezistorda 4 ta tasma bo‘lib, rang ketma-ketligi Jigarrang (Brown), Qora (Black), Qizil (Red) va Oltin (Gold) bo‘ladi. 1000 Ω rezistorda ko‘paytirgich 100 (Qizil (Red)) va tolerans darajasi ±5% (Oltin (Gold)).
Q5
Rezistor rang kodini kim ixtiro qilgan?
Rang kodi 1920-yillarda Radio ishlab chiqaruvchilar assotsiatsiyasi (Radio Manufacturers Association, RMA) tomonidan ishlab chiqilgan.
