Rezistor turlari

Rezistor nima?

Rezistor — tok oqimini to‘sib (qarshilik ko‘rsatib) turadigan qurilmadir. U elektr tok oqimini tartibga solish uchun ishlatiladigan passiv, ikki uchi (two-terminal) bo‘lgan elementdir. Shisha (glass), slyuda (mica), yog‘och (wood), rezina (rubber) va hokazolar rezistiv materiallarga misol bo‘la oladi. Qarshilikning o‘lchov birligi — om (Ohm, Ω) bo‘lib, 1Ω = 1V/1A. Elektron zanjirlarda rezistorlar signal darajalarini (signal levels) sozlash, tok oqimini kamaytirish, faol elementlarga siljish berish (bias active elements), uzatish liniyalarini yakunlash (terminate transmission lines), kuchlanishlarni bo‘lish (divide voltages) va boshqa maqsadlarda qo‘llaniladi.

Elektron zanjirlarda ishlatish mumkin bo‘lgan rezistorlarning juda ko‘p turlari mavjud. Bu turli rezistorlar ularning ishlab chiqarilishi va tuzilishiga (manufacture and construction) qarab turli xossalarga ega bo‘ladi. Turli qo‘llanilishlar (applications) uchun turli xil rezistorlar mavjud. Rezistorlar shakli, o‘lchami va materiali jihatidan turlicha bo‘ladi. Odatda rezistorlar ikki turga ajratiladi: chiziqli rezistor va nochiziqli rezistor.

Chiziqli rezistorlar

Qiymati qo‘llanilgan harorat (temperature) va kuchlanish (voltage) ta’sirida o‘zgaradigan rezistorlar chiziqli rezistorlar deb ataladi. Rezistorlarning aksariyati chiziqli qurilmalar bo‘lib, ulardan tok o‘tganda o‘zida kuchlanish tushuvi (voltage drop) hosil qiladi. Chiziqli xossalarga ega rezistorlarning ikki asosiy turi bor: doimiy (fixed) rezistorlar va o‘zgaruvchan (variable) rezistorlar.

Doimiy (fixed) rezistorlar

Doimiy rezistorlar — aniq belgilangan (specific) qiymatga ega rezistorlardir. Doimiy rezistorlar rezistorlarning eng keng qo‘llaniladigan turlaridan biridir. Ular elektron zanjirlarda zanjirning to‘g‘ri ishlashi uchun zarur sharoitlarni (correct conditions) o‘rnatishda ishlatiladi.

Doimiy rezistor turlari

Sim o‘ramli rezistorlar (Wire Wound Resistors)
Yupqa qatlamli rezistorlar (Thin Film Resistors)
Uglerod kompozitsion rezistorlar (Carbon Composition Resistors)

O‘zgaruvchan (variable) rezistorlar

O‘zgaruvchan rezistorlar asosiy rezistor elementiga tegib turadigan siljitgich (slider) hamda doimiy rezistor elementidan iborat bo‘ladi. Oddiy qilib aytganda, o‘zgaruvchan rezistor — 3 ta ulash simi o‘rniga faqat 2 ta ulash simiga ega potensiometr (potentiometer)dir.

O‘zgaruvchan rezistor turlari

Potensiometr (Potentiometer)
Reostat (Rheostat)
Trimmer rezistor (Trimmer Resistor)

Quyida rezistorlarga oid boshqa aloqador tushunchalarni tushuntiruvchi jadval keltirilgan:

Nochiziqli (non-linear) rezistor

Nochiziqli rezistorlar — ulardan o‘tadigan elektr toki qo‘llanilgan kuchlanish yoki harorat o‘zgarganda nochiziqli tarzda o‘zgaradigan, ya’ni Om qonuni (Ohm’s law)ga muvofiq o‘zgarmaydigan rezistor turlaridir. Nochiziqli rezistorlarning bir necha turlari mavjud, ammo eng ko‘p ishlatiladiganlari quyida keltirilgan.

Termistorlar

Termistorlar — haroratdagi o‘zgarishni sezadigan o‘zgaruvchan rezistor turidir. Boshqacha aytganda, u haroratga juda sezgir bo‘lgan ikki uchi (2 terminal)li qurilmadir. Termistorning qarshiligi haroratga teskari proporsional (inversely proportional) bo‘ladi.

Varistor rezistorlar

Varistor — yarimo‘tkazgich (semiconductor)dan tayyorlanadigan nochiziqli rezistor bo‘lib, undan o‘tadigan tok uning uchlariga qo‘llanilgan kuchlanishga nochiziqli ravishda bog‘liq bo‘ladi. MOV (metal oxide varistor) — metall oksidli varistor varistor rezistorlarning eng ko‘p ishlatiladigan ko‘rinishidir.

Fotorezistor yoki LDR (Light Dependent Resistors)

Fotorezistor yoki LDR (Light Dependent Resistors), ya’ni fotoo‘tkazuvchan element (Photo Conductive Cell) — yorug‘lik bilan boshqariladigan o‘zgaruvchan rezistordir. Fotorezistorning qarshiligi unga tushayotgan yorug‘lik intensivligi (incident light intensity) oshgani sari kamayadi.

Sirtga o‘rnatiladigan rezistorlar

Sirtga o‘rnatiladigan rezistorlar (Surface Mount Resistors) SMD rezistorlar deb ham ataladi va ular to‘g‘ri to‘rtburchak shaklga ega bo‘ladi. SMD — SMT (Surface Mount Technology), ya’ni sirtga o‘rnatish texnologiyasi bilan ishlatish uchun ishlab chiqilgan elektron komponentdir.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Rezistor nima?

Rezistor — elektr tok oqimini tartibga solish uchun ishlatiladigan passiv, ikki uchi bo‘lgan (two-terminal) qurilmadir.

Rezistiv materiallarga misollar keltiring.

Rezistiv materiallarga misollar: rezina (rubber), shisha (glass), yog‘och (wood) va slyuda (mica).

Rezistorlar qanday tasniflanadi?

Rezistorlar quyidagicha tasniflanadi: chiziqli rezistor va nochiziqli rezistor.

Doimiy rezistorlarning turlari qaysilar?

Doimiy rezistor turlari: Sim o‘ramli rezistorlar Yupqa qatlamli rezistorlar Uglerod kompozitsion rezistorlar

Termistor nima?

Termistor — haroratdagi o‘zgarishni sezadigan o‘zgaruvchan rezistor turidir.