Rezistor nima - ifazo.uz

Induktorlar (inductors), kondensatorlar (capacitors), batareya manbalari (battery sources), ulovchi simlar (connecting wires) va yana boshqa qismlar mavjud. Rezistor zanjirning asosiy komponentlaridan biridir. Ushbu bo‘limda rezistor haqida batafsil ma’lumot beramiz.

Rezistor nima?

Rezistor quyidagicha ta’riflanadi:

Elektr zanjirlarida elektr toki oqimini cheklash yoki tartibga solish uchun ishlatiladigan, ikki ulangan chiqishga (ikki terminalga) ega passiv elektr komponent.

Rezistorning asosiy vazifasi — tok oqimini kamaytirish va zanjirning ma’lum bir qismida kuchlanishni pasaytirishdir. U keramika sterjen (ceramic rod) atrofida o‘ralgan mis simlardan tayyorlanadi, rezistorning tashqi qismi esa izolyatsion bo‘yoq (insulating paint) bilan qoplanadi.

Rezistorning SI birligi nima?

Rezistorning SI birligi — Om (Ohm).

Rezistor belgisi

Har bir rezistorda bitta ulanish (connection) va ikkita terminal bo‘ladi. Rezistorni ifodalash uchun ishlatiladigan uch xil belgini (symbol) ko‘rib chiqamiz.

Rezistorning terminallari — “egri-bugri chiziq” (squiggle) yoki “to‘rtburchak” (rectangle) belgisidan tashqariga cho‘zilib chiqqan chiziqlarning har biri. Aynan shu terminallar zanjirning qolgan qismiga ulanadi. Rezistorning zanjirdagi belgilari (circuit symbols) odatda qarshilik qiymati va nomi bilan birga beriladi. Om (ohms)larda ko‘rsatilgan qiymat zanjirni baholashda ham, amalda zanjirni qurishda ham nihoyatda muhim.

Rezistor turlari

Rezistorlar turli shakl va o‘lchamlarda bo‘ladi. Keng tarqalgan turlari: teshikdan o‘tkazib o‘rnatiladigan (through-hole) va sirtga o‘rnatiladigan (surface mount). Rezistor doimiy (static), standart (standard resistor), maxsus (special) yoki o‘zgaruvchan rezistorlar to‘plami (pack of variable resistors) bo‘lishi mumkin.

Rezistorlarning ikki asosiy turi quyidagilar:

Chiziqli rezistor (Linear resistor)
Nochiziqli rezistor (Non-linear resistor)

Chiziqli rezistorlar (Linear resistors)

Berilgan harorat (temperature) va kuchlanish (voltage) o‘zgarganda qiymati o‘zgaradigan rezistorlar chiziqli rezistorlar deb ataladi. Chiziqli rezistorlarning ikki turi mavjud:

Doimiy (Fixed) rezistorlar: Bu rezistorlar aniq bir qiymatga ega bo‘ladi va bu qiymatlarni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Doimiy rezistorlarning turlari:

Uglerod kompozitsion rezistorlar (Carbon composition resistors)
Sim o‘ralgan rezistorlar (Wire wound resistors)
Yupqa plyonkali rezistorlar (Thin film resistors)
Qalin plyonkali rezistorlar (Thick film resistors)

O‘zgaruvchan (Variable) rezistorlar: Bu rezistorlar aniq bitta qiymatga ega bo‘lmaydi; qiymatni disk (dial), burama tugma (knob) va vint (screw) yordamida o‘zgartirish mumkin. Bunday rezistorlar radio qabul qilgichlarda ovoz balandligi (volume) va tembrini (tone) boshqarishda qo‘llaniladi. O‘zgaruvchan rezistorlarning turlari:

Potensiometrlar (Potentiometers)
Reostatlar (Rheostats)
Trimmerlar (Trimmers)

Nochiziqli rezistorlar (Non-linear resistors)

Bu rezistorlarning qiymati qo‘llanilgan harorat va kuchlanishga qarab o‘zgaradi va u Om qonuni (Ohm’s law)ga bog‘liq bo‘lmaydi. Nochiziqli rezistorlarning turlari:

Termistorlar (Thermisters)
Varistorlar (Varisters)
Fotorezistorlar (Photo resistors)

Rezistorlarning rangli kodlanishi nima?

Rezistorlarning tashqi qismida qiymat yozib qo‘yilmagan bo‘lishi mumkin, ammo ularning qarshiligini ranglar ketma-ketligi (colour pattern) orqali hisoblash mumkin. PTH (plated-through-hole) rezistorlar rangli kodlash tizimi (colour-coding system)dan foydalanadi (bu haqiqatan ham zanjirlarga “bezatish” ham qo‘shadi), SMD (surface-mount-device) rezistorlar esa o‘ziga xos qiymat belgilash tizimiga ega.

Quyida rezistor rang kodlari jadvali keltirilgan:

Rang	Rang kodi
Qora (Black)	0
Jigarrang (Brown)	1
Qizil (Red)	2
To‘q sariq (Orange)	3
Sariq (Yellow)	4
Yashil (Green)	5
Ko‘k (Blue)	6
Binafsha (Violet)	7
Kulrang (Grey)	8
Oq (White)	9

Rezistorlarda tolerans (tolerance) nima?

Quyida rezistor toleransi jadvali keltirilgan:

Rang	Tolerans
Jigarrang (Brown)	±1%
Qizil (Red)	±2%
Oltin (Gold)	±5%
Kumush (Silver)	±10%

Ketma-ket ulangan rezistorlar (Resistors in Series)

Rezistorlar orqali oqayotgan tok barcha rezistorlarda bir xil bo‘lsa, bunday rezistorlar ketma-ket ulangan (in series) deyiladi. Bunda rezistorlar “boshidan oxiriga” (head to tail) ketma-ket ulanadi. Zanjirning umumiy qarshiligi esa alohida rezistorlar qarshiliklari yig‘indisiga teng bo‘ladi.

Ketma-ket ulanish formulasi

R_umumiy = R₁ + R₂ + R₃ +……+R_n

Bu yerda:

R_umumiy — barcha alohida rezistorlar qarshiliklarining yig‘indisi

Parallel ulangan rezistorlar (Resistors in Parallel)

Rezistorlarning terminallari bir xil ikkita tugunga (nodes) ulangan bo‘lsa, ular parallel ulangan (in parallel) deyiladi. Parallel ulangan rezistorlarning terminallaridagi kuchlanish bir xil bo‘ladi.

Parallel ulanish formulasi

Bu yerda:

Rezistorning qo‘llanilishi

Rezistorlar quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:

Sim o‘ralgan rezistorlar (wire wound resistors) muvozanatli tokni boshqarish, yuqori sezgirlik va aniq o‘lchov talab qilinadigan joylarda, masalan ampermetr bilan shuntda qo‘llaniladi.
Fotorezistorlar (photoresistors) alanga detektorlari, o‘g‘irlik signalizatsiyalari (burglar alarms), fotografik qurilmalar va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Rezistorlar haroratni boshqarish va voltmetrda qo‘llaniladi.
Rezistorlar raqamli multimetr (digital multi-meter), kuchaytirgichlar (amplifiers), telekommunikatsiya (telecommunication) va generatorlarda (oscillators) ishlatiladi.
Ular, shuningdek, modulyatorlar (modulators), demodulyatorlar (demodulators) va uzatkichlarda (transmitters) qo‘llaniladi.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQs

Rezistor nima?

Rezistor — zanjirda elektr toki oqimini cheklash yoki tartibga solish uchun ishlatiladigan, ikki terminalga ega passiv elektr komponent.

Rezistorning SI birligi nima?

Rezistorning SI birligi — Om (Ohm).

Rezistorlarning ikki turi qaysilar?

Rezistorlarning ikki turi: Chiziqli rezistor (Linear resistor) Nochiziqli rezistor (Non-linear resistor)

Nochiziqli rezistorlarning turlari qaysilar?

Nochiziqli rezistorlarning turlari: Termistorlar (Thermisters) Varistorlar (Varisters) Fotorezistorlar (Photo resistors)

Fotografik qurilmalarda qaysi tur rezistor ishlatiladi?

Fotografik qurilmalarda fotorezistorlar (photoresistors) ishlatiladi.