Universal gaz doimiysi — bir mol ideal gazning izobarik jarayonda harorati 1 K ga oshgandagi kengayish ishiga son jihatdan teng doimiy kattalik. U Boltsman doimiysi va Avogadro soni ko‘paytmasiga teng. Uni ifodalovchi lotin harfi — R.
Umumiy ma’lumotlar
I. P. Alimov (1865), Tseyner (1866), Guldberg (1867), Gorstman (1873) va D. I. Mendeleyev (1874) har bir gazga xos doimiyning Klapeyron tenglamasidagi qiymatini gazning molekulyar massasi μ bilan ko‘paytirganda barcha gazlar uchun bir xil o‘zgarmas qiymat hosil bo‘lishi kerak, degan xulosaga kelishdi. D. I. Mendeleyev R doimiysining qiymatini Avogadro qonuni asosida hisoblab chiqdi. Bu qonunga ko‘ra, 1 mol miqdordagi turli gazlar bir xil bosim va haroratda bir xil hajmni egallaydi.
U ideal gazning holat tenglamasida va diffuziya koeffitsiyenti formulasida sferik broun zarrachalari hamda molekulyar-kinetik nazariyaning boshqa qator tenglamalarida uchraydi.
Xalqaro birliklar tizimida (SI) universal gaz doimiysi Avogadro soni va Boltsman doimiysining son qiymatlari aniq belgilanganligi sababli, quyidagi qiymatga aynan teng:
- R = 8,314 462 618 153 24 J/(mol∙K).
SGS tizimida universal gaz doimiysi quyidagiga teng: R = 83 144 626,181 532 4 erg/(mol∙K) (aniq).
Universal gaz doimiysi ideal gazning doimiy bosim va doimiy hajmdagi molyar issiqlik sig‘imlari ayirmasiga teng: Bundan tashqari, shu ideal gazning issiqlik sig‘imlari nisbati uning adiabata ko‘rsatkichi bo‘lgani sababli quyidagi munosabatlarni yozish mumkin:
Ideal gazning adiabata ko‘rsatkichi molekulaning erkinlik darajalari soni f bilan quyidagicha bog‘langan: Bu ideal gazga yaqin gazlarning molyar issiqlik sig‘imlarini bevosita hisoblash imkonini beradi. Masalan, havo (asosan ikki atomli gaz bo‘lib, uning molekulalari xona haroratida uchta ilgarilanma va ikkita aylanma harakat erkinlik darajasiga ega, f = 3+2 = 5) uchun adiabata ko‘rsatkichi γ = 1 + 2/5 = 7/5, bundan Argon (bir atomli gaz) molekulasi faqat uchta ilgarilanma harakat erkinlik darajasiga ega, shuning uchun γ = 1 + 2/3 = 5/3, issiqlik sig‘imlari esa
Bu munosabatlar energiyaning teng taqsimlanish qonuni bilan izohlanadi. Unga ko‘ra, issiqlik muvozanatida harorat T bo‘lganda molekulaning aylanma va ilgarilanma harakatidagi har bir erkinlik darajasiga o‘rtacha (1/2)kT energiya, har bir tebranma erkinlik darajasiga esa kT energiya to‘g‘ri keladi; bu yerda k — Boltsman doimiysi. Ikki atomli gazlarning aksariyatida xona haroratida tebranma erkinlik darajalari qo‘zg‘almaydi (bu molekula tebranishlarining kvant tabiatiga bog‘liq), shu bois ularni hisobga olish kerak emas. Hajm o‘zgarmaganda harorat 1 K ga oshishi bilan gazning har bir molekulasi energiyasi har bir kinetik erkinlik darajasi bo‘yicha o‘rtacha k/2 ga oshadi, 1 mol gazning energiyasi esa (Avogadro sonicha molekula, NA) uchun NAk/2 ga oshadi. Shunday qilib, bir atomli gaz molekulasining energiyasi ga, shu gazning bir molidagi energiya esa Shundan universal gaz doimiysi, Boltsman doimiysi va Avogadro soni o‘rtasidagi bog‘lanish ayon bo‘ladi:
Universal gaz doimiysi suyuqliklar va qattiq jismlar termodinamikasida ham qo‘llanadi. Masalan, empirik Dyulong — Pti qonuni shuni ko‘rsatadiki, xona haroratida molyar issiqlik sig‘imi qattiq oddiy moddalarda taxminan 3R ga teng. Buning sababi shundaki, kristall panjaradagi atom uchta tebranma erkinlik darajasiga ega; energiyaning teng taqsimlanish qonuniga ko‘ra, har bir atomga o‘rtacha 3kT/2 kinetik energiya va shuncha potensial energiya to‘g‘ri keladi. Shunday qilib, bir mol atomning issiqlik energiyasi Bu qonun faqat mutlaq harorat mazkur modda uchun Debay harorati deb ataladigan qiymatdan ancha yuqori bo‘lganda bajariladi. Mazkur harorat past haroratlarda kvant statistikasini hisobga olish zarurligini belgilaydi.
Ba’zan muayyan gazning individual gaz doimiysi ham ko‘rib chiqiladi. U R ning mazkur gazning molekulyar massasiga (yoki gazlar aralashmasining o‘rtacha molekulyar massasiga) nisbatiga teng: R′ = R / μ. Quruq havo uchun R′ ≈ 287 J/(kg∙K), vodorod uchun esa 4125 J/(kg∙K).
Gaz doimiylari o‘rtasidagi bog‘lanish
Yuqorida ko‘rsatilganidek, universal gaz doimiysi Boltsman doimiysi bilan Avogadro sonining ko‘paytmasi orqali ifodalanadi:
Boltsman doimiysi o‘rganilayotgan hodisa yoki obyekt xatti-harakatini mikroskopik nuqtayi nazardan tavsiflovchi formulalarda qo‘llanadi (qarang: Molekulyar-kinetik nazariya, Statistik fizika, Fizik kinetika), universal gaz doimiysi esa makroskopik tizimlarga oid hisob-kitoblarda, zarrachalar soni mollarda ifodalanganda qulayroqdir.
Adabiyotlar
- Partington J. R. Termodinamika darsligi (kimyoga alohida e’tibor qaratilgan). — London: Constable & Company LTD, 1913. — x + 544 bet.
- Partington J. R. Fizik kimyo bo‘yicha keng qamrovli risola. 1-jild. Asosiy tamoyillar. Gazlarning xossalari. — London — Nyu-York — Toronto: Longmans, Green and Co, 1949. — xlii + 943 bet.
- Tseyner G. Issiqlikning mexanik nazariyasi asoslari. — 2-nashr, to‘liq qayta ishlangan. — Leypsig: Artur Feliks nashriyoti, 1866. — xvi + 568 + xxv bet.
- Alimov I. Suv bug‘i haqidagi ilmiy xulosalar // Dengiz to‘plami. — 1865. — 77-jild, № 3. — 87—113-betlar.
- Boltsman doimiysi // Fizika ensiklopediyasi. — 1988. — 1-jild. — 222-bet.
- Gelfer Ya. M. Termodinamika va statistik fizikaning tarixi va metodologiyasi. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Oliy maktab, 1981. — 536 bet.
- Goloushkin V. N. D. I. Mendeleyevning ideal gaz holat tenglamasi // Fizika fanlari yutuqlari. — 1951. — 45-jild, № 4. — 616—621-betlar. — doi:10.3367/UFNr.0045.195112c.0616.
- Kipnis A. Ya. Ideal gaz holat tenglamasining shakllanish tarixiga doir // Tabiatshunoslik va texnika tarixi masalalari. — SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1962. — № 13. — 91—94-betlar.