Ia turdagi o‘ta yangi yulduz

Ia turdagi o‘ta yangi yulduz SN 1998aq spektri, B diapazonidagi eng yuqori yorqinlikka erishganidan bir kun keyin

Ia turdagi o‘ta yangi yulduz («bir-a» deb o‘qiladi, ingl. Type Ia supernova — Ia turdagi o‘ta yangi yulduz) — o‘ta yangi yulduzlarning kichik toifasi. Ia turdagi o‘ta yangi yulduz termoyadroviy portlash natijasida vujudga keladi; bunda portlaydigan yulduz — oq mitti.

Nomlanishining kelib chiqishi va tasnifi

Ia turdagi o‘ta yangi yulduz — quyidagi tasnifning kichik toifasi: Minkovskiy–Svikki o‘ta yangi yulduzlar tasnifi; ushbu tasnifni nemis-amerikalik astronom Rudolf Minkovskiy va shveysariyalik astronom Frits Svikki ishlab chiqqan. Tasnif nurlanishning spektral xususiyatlariga asoslangan bo‘lib, yulduzlarda sodir bo‘ladigan jarayonlarning mexanizmlari bilan to‘liq mos kelmaydi: Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar oq mitti moddasining termoyadroviy portlashi bilan bog‘liq bo‘lsa, Ib, Ic va barcha II turdagi o‘ta yangi yulduzlar yulduz yadrosining kollapsi bilan bog‘liq.

2013-yilda Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlardan alohida Iax turdagi o‘ta yangi yulduzlar sinfini ajratish taklif etildi. Ular yorqinligining pastligi, portlashdan keyin oq mittining (hech bo‘lmaganda ayrim yulduzlarda) saqlanib qolishi va qolgan yulduz qoldiqlarining katta tezlikka erishishi bilan ajralib turadi. Bu ikki tur orasidagi asosiy farq oq mitti moddasining termoyadroviy «yonish» jarayonida qay darajada ishtirok etishidadir: odatiy Ia turida termoyadroviy sintez yulduzning butun hajmini qamrab olib, uni to‘liq parchalab yuboradi. Iax turida esa jarayonlarning nosimmetrikligi tufayli yulduzning faqat bir qismi portlaydi, qolgan qismi esa ixcham obyekt sifatida saqlanadi. O‘z navbatida, bunday o‘ta yangi yulduzlar yangi yulduzlardan (novalardan) farq qiladi: yangi yulduzlarda akkretsiya davomida ma’lum bir vaqtda boshlangan termoyadroviy reaksiya yulduzning qolgan hajmiga ta’sir etmasdan, faqat to‘plangan modda qatlamini qamrab oladi. Akkretsiya davom etsa, bu mexanizm qayta-qayta takrorlanishi mumkin. Iax portlashida esa jarayon yulduzning sezilarli qismini qamrab oladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, Iax turidagi o‘ta yangi yulduzlar Ia turidagilarning 5 dan 30 % gacha qismini tashkil etadi.

Hosil bo‘lish mexanizmlari

Akkretsiya mexanizmi

Oq mitti — odatiy hayot siklini yakunlagan yulduzning «qoldig‘i». Unda termoyadroviy reaksiyalar to‘xtagan, tashqi qobig‘i esa evolyutsiya davomida tashlab yuborilgan. Demak, oq mitti aslida avvalgi yulduzning yadrosi bo‘lib, keyinchalik faqat sovishi mumkin. Biroq oq mittining zichligi va gravitatsiyasi nihoyatda yuqori bo‘lgani uchun u atrofdagi moddani akkretsiya qilishi, ya’ni o‘ziga tortib yig‘ishi mumkin. Bu, avvalo, qo‘shaloq yulduz tizimlarida sodir bo‘ladi: tizimning ikkinchi, dastlab yengilroq va shu sababli evolyutsiyasi kamroq rivojlangan komponenti qizil gigant bosqichiga yetib, o‘zining Rosh bo‘shlig‘ini to‘ldiradi. Uning qobig‘idagi modda Lagranj nuqtasi L1 orqali oq mittiga «oqib o‘ta» boshlaydi va uning massasini oshiradi. Fizik jihatdan sekin aylanadigan oq mittilarning massasi Chandrasekar chegarasi (taxminan 1,44 Quyosh massasi) bilan cheklangan. Bu degeneratsiyalangan elektronlar bosimi muvozanatlab tura oladigan eng katta massadir. Shu chegaraga yetgach, oq mitti quyidagi tarzda neytron yulduzga aylanish yo‘lidagi kollapsni boshlaydi.

Akkretsiya davom etgani sari oq mitti yadrosining harorati va bosimi ortadi. Biroq markazdagi zichlik oshishi bilan neytrino orqali sovish tufayli energiya yo‘qotilishi ham ko‘payadi. Zichlik 2⋅109 g/sm3 ga yetganda degeneratsiyalangan gazdagi elektron ekranlash jarayonlari susayadi va energiya ajralishi neytrino orqali yo‘qotiladigan energiyadan yuqori bo‘lgan termoyadroviy reaksiyalar boshlanadi. Keyingi ∼1000 yil mobaynida yadrodagi bu «sekin yonuvchi» sohada konveksiya tobora tezlashadi. Oddiy yulduzlarda gidrostatik muvozanat mavjud: yadroda energiya ajralishi ortsa, yulduz kengayadi va yadrodagi bosim kamayadi; aksincha bo‘lsa, teskari jarayon yuz beradi. Oq mittilar esa atom yadrolari va degeneratsiyalangan elektron gazidan tashkil topgan. Bunday gazning holat tenglamasida harorat ishtirok etmaydi: oq mitti ichidagi bosim haroratga emas, faqat zichlikka bog‘liq. Shu sababli o‘z-o‘zini tezlashtiradigan termoyadroviy yonish boshlanadi: harorat ko‘tarilishi yadro reaksiyalarini jadallashtiradi, bu esa haroratni yanada oshiradi.

Ushbu portlash mexanizmining gidrodinamikasi bir necha o‘n yillardan beri o‘rganilayotgan bo‘lsa-da, olimlar yulduz tovush tezligidan past tezlikda kechadigan, keyinchalik kuchli turbulent tus oladigan yadroviy deflagratsiya natijasida portlaydimi yoki dastlab turbulent bosqich boshlanib, kengayish davomida kechikkan detonatsiya sodir bo‘ladimi, degan masalada hanuz yakdil xulosaga kelmagan. Biroq tezkor detonatsiya mexanizmi Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar spektrlari bilan mos kelmasligi allaqachon ma’lum: bu mexanizm kuzatiladigan oraliq og‘irlikdagi elementlar (kremniydan temir kichik guruhigacha)ning yetarli miqdorini hosil qilmaydi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, portlash paytida oq mittining massasi Chandrasekar chegarasining taxminan 99 % iga yetadi.

Portlash vaqtida yadro harorati milliard darajaga ko‘tariladi. Asosan kislorod va ugleroddan tashkil topgan oq mitti moddasining katta qismi bir necha soniyada og‘irroq elementlarga aylanadi va atrofdagi fazoga 5 000 — 20 000 km/s gacha tezlikda otilib chiqadi, bu yorug‘lik tezligining taxminan 6 % ini tashkil etadi. Ajralib chiqqan energiya (1—2⋅1044 J) yulduzni butunlay parchalashga yetadi: uning alohida qismlari gravitatsiya kuchini yengib chiqish uchun yetarli kinetik energiya oladi.

Qo‘shilish mexanizmi

Termoyadroviy reaksiyalarni boshlovchi yana bir mexanizm mavjud. Oq mitti boshqa oq mitti bilan qo‘shilishi mumkin (ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, bu barcha Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning kamida 80 % ida, boshqa ma’lumotlarga ko‘ra esa 15 % idan kamida yoki hatto nihoyatda kam hollarda sodir bo‘ladi). Bunday qo‘shilish natijasida massa qisqa vaqtga chegaradan oshib, yulduz kollapsga uchray boshlaydi va harorati yana yadroviy sintez uchun yetarli darajaga ko‘tariladi. Yadroviy sintez boshlangach, bir necha soniya ichida oq mitti moddasining katta qismida tezkor termoyadroviy reaksiya ro‘y berib, juda katta miqdorda energiya (1—2⋅1044 J) ajraladi va o‘ta yangi yulduz portlashi yuz beradi.

Yorqinlik egri chizig‘i

Ia turdagi o‘ta yangi yulduzning yorqinligi (Quyosh yorqinligi birliklarida, L0) vaqtga qanday bog‘liqligini ko‘rsatuvchi grafik. Yorqinlikning eng yuqori nuqtasi, asosan, nikel-56 (Ni) parchalanishi bilan, keyingi bosqichlardagi yorqinlik esa kobalt-56 (Co) parchalanishi bilan bog‘liq.

Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning yorqinlik egri chizig‘i o‘ziga xos bo‘lib, portlashdan ma’lum vaqt o‘tgach, yorqinlik eng yuqori darajaga yetadi. Maksimal yorqinlikka yaqin paytda spektrda kisloroddan kalsiygacha bo‘lgan elementlarning chiziqlari uchraydi. Bular yulduz tashqi qatlamlarining asosiy tarkibiy qismlaridir. Portlashdan bir necha oy o‘tgach, tashqi qatlamlar kengayib, yorug‘likni o‘tkaza oladigan darajaga yetadi. Shunda spektrda yulduz yadrosiga yaqin modda, ya’ni portlash davomida sintezlangan og‘ir elementlar nurlanishi ustunlik qiladi; temir massasiga yaqin izotoplar (temir kichik guruhi elementlari) ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Nikel-56 ning kobalt-56 orqali temir-56 ga radioaktiv parchalanishi natijasida yuqori energiyali fotonlar hosil bo‘ladi. O‘ta yangi yulduz qoldig‘ining nurlanishida aynan shu fotonlar ustunlik qiladi.

Kuzatishlar

Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning maksimal yorqinligi bir xil, chunki akkretsiya mexanizmi orqali portlaydigan oq mittilarning massasi Chandrasekar chegarasi bilan cheklangan. Bu qiymatning barqarorligi bunday portlashlardan standart o‘lchov vositalari (ya’ni «standart shamlar»; boshqa astronomik obyektlar ham shunday vazifani bajarishi mumkin) sifatida foydalanib, ular sodir bo‘lgan galaktikalargacha bo‘lgan masofani o‘lchash imkonini beradi. Chunki Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning ko‘rinma yulduz kattaligi avvalo masofaga bog‘liq.

Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar yordamida aniq masofalarni o‘lchash bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar 1990-yillarda boshlangan. o‘ta yangi yulduzlarni kuzatish loyihasi [ingl.] doirasida e’lon qilingan turkum ilmiy ishlarda barcha Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning cho‘qqi yorqinligi bir xil bo‘lmasa-da, yorqinlik egri chizig‘idan o‘lchanadigan bitta parametr yordamida ularning portlashini kuzatish natijalarini «standart sham» qiymatlariga keltirish mumkinligi ko‘rsatildi. Standart sham qiymatini tuzatish uchun dastlab qo‘llangan usul Fillips munosabati [ingl.] deb ataladi. Bu usul nisbiy masofalarni 7 % aniqlik darajasida o‘lchash imkonini berishi ko‘rsatilgan. Eng yuqori yorqinlikdagi bunday o‘xshashlik sababi Chandrasekar chegarasiga yaqin massada portlaydi deb hisoblanadigan oq mittilarda hosil bo‘lgan nikel-56 miqdori bilan bog‘liq.

Ma’lum Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning deyarli barchasida mutlaq yorqinlik profilining o‘xshashligi ularni galaktikadan tashqari astronomiyada standart sham sifatida qo‘llashga olib keldi. Masofalar shkalasini sefeidlar yordamida aniqlashning takomillashtirilgan kalibrlash usullari va NGC 4258 galaktikasigacha bo‘lgan masofani mazer nurlanishi dinamikasi bo‘yicha o‘lchash natijalari Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar uchun tuzilgan Xabbl masofa diagrammasi bilan birga Xabbl doimiysi qiymatini aniqroq belgilashga yordam berdi.

1998-yilda uzoqdagi Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarni kuzatish kutilmagan natijani ko‘rsatdi: Koinot, ehtimol, tezlanish bilan kengaymoqda. Keyinchalik ushbu kashfiyot uchun ikki tadqiqot guruhining uch nafar olimi Nobel mukofotlari bilan taqdirlandi.

Shunga qaramay, qo‘shilish ssenariylari Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlardan standart sham sifatida foydalanish mumkinligiga doir savollarni ochiq qoldiradi. Chunki qo‘shilayotgan ikki oq mittining umumiy massasi ancha o‘zgaruvchan bo‘lib, yorqinlik ham shunga mos ravishda farqlanadi.

2020-yilda koreyalik tadqiqotchilar guruhi ushbu turdagi o‘ta yangi yulduzlarning yorqinligi yulduz tizimlarining kimyoviy tarkibi va yoshi bilan juda yuqori ehtimollikda bog‘liqligini ko‘rsatdi. Shuning uchun ulardan galaktikalararo masofalarni, jumladan, Koinotning kengayish tezligini aniqlashda foydalanish xatolikka olib kelishi mumkin. Koinot kengayishining tezlanishi aynan shu turdagi standart shamlar yordamida aniqlangani sababli, tezlanib kengayish hodisasini tushuntirish uchun kiritilgan qorong‘i energiya tushunchasi ham savol ostiga qo‘yiladi.

Kichik turlari

Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar sinfi ichida sezilarli xilma-xillik mavjud. Shu sababli ko‘plab kichik sinflar ajratilgan. Yaxshi o‘rganilgan ikki misol: 1991T turidagi o‘ta yangi yulduzlar — temirning ayniqsa kuchli yutilish chiziqlari va kremniy miqdorining g‘ayrioddiy darajada kamligi bilan ajralib turadigan kichik sinf; 1991bg turi esa nihoyatda xira kichik sinf bo‘lib, dastlabki bosqichlarda titanning kuchli yutilish belgilari hamda fotometrik va spektral xususiyatlarning tez o‘zgarishi bilan tavsiflanadi. Ularning yorqinligi odatdagidan farq qilsa ham, har ikkala guruh vakillarining ko‘rsatkichlarini masofani aniqlash uchun Fillips munosabati yordamida standartlashtirish mumkin.

Havolalar