
Quyosh faolligining davriyligi — Quyosh faolligining davriy o‘zgarishlari. Eng mashhur va eng yaxshi o‘rganilgan sikl — taxminan 11 yil davom etadigan Quyosh sikli («Shvabe sikli»). Ba’zan tor ma’noda Quyosh sikli deganda aynan Quyosh faolligining 11 yillik sikli tushuniladi.
Shuningdek, taxminan 22 yil davom etadigan, ikki Shvabe siklidan iborat davr («Heyl sikli» deb ataladi) ham ajratiladi. Bunda Quyoshning umumiy magnit maydoni ikki to‘liq 11 yillik sikldan so‘ng dastlabki holatiga qaytishi nazarda tutiladi.
Quyosh faolligida davomiyligi ancha uzun, biroq unchalik yaqqol ifodalanmagan sikllar ham mavjud. Masalan, davri qariyb bir asr bo‘lgan «Glyaysberg sikli», shuningdek, bir necha ming yil davom etadigan o‘ta uzun sikllar kuzatiladi.
Kashf etilish tarixi
Insonlar Quyoshdagi dog‘larni kamida bir necha ming yildan buyon oddiy ko‘z bilan kuzatib kelgan. Bunday kuzatuvlarga oid bizga ma’lum eng qadimgi yozma guvohlik — xitoylik astronom Gan Dening yulduzlar katalogidagi izohlar — miloddan avvalgi 364-yilga tegishli. Miloddan avvalgi 28-yildan boshlab Xitoy astronomlari rasmiy yilnomalarda Quyosh dog‘lariga oid kuzatuvlarni muntazam qayd etgan.
XVII asr boshida, teleskop ixtiro qilingach, astronomlar Quyosh dog‘larini izchil kuzatish va o‘rganishni boshladi. Biroq 11 yillik davriylik ularning e’tiboridan chetda qoldi. Buni qisman XVII asr boshlaridayoq Quyosh faolligi nisbatan past bo‘lgani, asr o‘rtalariga kelib esa Maunder minimumi (1645—1715) boshlanib, Quyoshdagi dog‘lar soni ko‘p o‘n yillar davomida kamaygani bilan izohlash mumkin.
Daniyalik astronom Kristian Horrebou 1761—1776-yillarda Kopengagen rasadxonasida olib borgan kuzatuvlari asosida Quyosh dog‘larining kattaligi va soni vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini aniqladi.
Astronomlar Quyosh dog‘larining paydo bo‘lishidagi davriylikka ilk bor faqat XIX asrning birinchi yarmida e’tibor qaratdi. Bu qonuniyatni 1844-yilda birinchi bo‘lib nemis havaskor astronomi Samuel-Genrix Shvabe qayd etdi. U 1826—1843-yillardagi Quyosh kuzatuvlariga tayanib, kuzatishlar davomidagi dog‘larning yillik soni ko‘rsatilgan jadvalni e’lon qildi va ularning paydo bo‘lishida 10 yillik davr mavjudligini ta’kidladi. Shvabening maqolasi deyarli e’tiborsiz qoldi. Shunga qaramay, u boshqa nemis astronomi — R. Volfning diqqatini tortdi. U 1847-yildan boshlab Quyosh dog‘larini o‘zi kuzata boshladi va ularning miqdorini ifodalovchi «Syurix soni» indeksini joriy etdi. Hozir bu ko‘rsatkich ko‘pincha Volf soni deb ataladi. Nihoyat, Shvabening natijalariga nemis ensiklopedisti A. fon Gumboldt e’tibor qaratdi va 1851-yilda o‘zining «Kosmos» ensiklopediyasida Shvabe tomonidan 1850-yilgacha davom ettirilgan jadvalni nashr etdi.
11 yillik sikl

11 yillik sikl («Shvabe sikli» yoki «Shvabe–Volf sikli») Quyosh faolligining eng yaqqol namoyon bo‘ladigan siklidir. Shu bois Quyosh faolligida 11 yillik davriylik mavjudligi haqidagi ta’kid ba’zan «Shvabe–Volf qonuni» deb ataladi.
Quyoshdagi dog‘lar sonining taxminan har o‘n yilda ko‘payib, kamayib turishiga XIX asrning birinchi yarmida birinchi bo‘lib nemis astronomi G. Shvabe, undan keyin esa R. Volf e’tibor qaratgan. Sikl «o‘n bir yillik» deb shartli ravishda ataladi: XVIII—XX asrlarda uning davomiyligi 7 yildan 17 yilgacha o‘zgarib turgan, XX asrda esa o‘rtacha 10,5 yilga yaqin bo‘lgan.
Bu siklda o‘rtacha taxminan 4 yil davomida Quyosh dog‘lari soni va Quyosh faolligining boshqa ko‘rinishlari nisbatan tez ortadi, keyin esa sekinroq (taxminan 7 yil davomida) kamayadi. Sikl davomida boshqa davriy o‘zgarishlar ham kuzatiladi. Masalan, Quyosh dog‘lari hosil bo‘ladigan mintaqaning asta-sekin ekvatorga siljishi («Shpyorer qonuni»).
Quyosh dog‘larining paydo bo‘lishidagi bunday davriylikni izohlashda odatda Quyosh dinamosi nazariyasidan foydalaniladi.
Quyosh faolligi darajasini aniqlash uchun turli indekslardan foydalanish mumkin bo‘lsa-da, ko‘pincha yil bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan Volf soni qo‘llaniladi. Ushbu indeks yordamida aniqlangan 11 yillik sikllar shartli ravishda 1755-yildan boshlab raqamlanadi. Quyosh faolligining 24-sikli 2008-yil yanvarida (boshqa hisob-kitoblarga ko‘ra, 2008-yil dekabrida yoki 2009-yil yanvarida) boshlanib, 2019-yil oktabr–noyabr oylarida yakunlangan. Shundan so‘ng Quyosh faolligining 25-sikli boshlangan bo‘lib, u taxminan 2030-yilgacha davom etadi.
| So‘nggi 11 yillik sikllarning minimum va maksimum yillari | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Raqam | Minimum | Maksimum | Raqam | Minimum | Maksimum | |
| 1 | 1755 | 1761 | 14 | 1901 | 1905 | |
| 2 | 1766 | 1769 | 15 | 1913 | 1917 | |
| 3 | 1775 | 1778 | 16 | 1923 | 1928 | |
| 4 | 1784 | 1787 | 17 | 1933 | 1937 | |
| 5 | 1798 | 1804 | 18 | 1944 | 1947 | |
| 6 | 1810 | 1816 | 19 | 1954 | 1957 | |
| 7 | 1823 | 1830 | 20 | 1964 | 1968 | |
| 8 | 1833 | 1837 | 21 | 1976 | 1979 | |
| 9 | 1843 | 1848 | 22 | 1986 | 1989 | |
| 10 | 1856 | 1860 | 23 | 1996 | 2000 | |
| 11 | 1867 | 1870 | 24 | 2008 | 2014 | |
| 12 | 1878 | 1883 | 25 | 2019 | 2024 | |
| 13 | 1889 | 1893 | ||||
Kuzatiladigan boshqa sikllar
22 yillik sikl
22 yillik sikl («Heyl sikli») mohiyatan ikki Shvabe siklidan iborat. U XX asr boshida Quyosh dog‘lari bilan Quyoshning magnit maydonlari o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanganidan so‘ng kashf etilgan. Ma’lum bo‘lishicha, dog‘lar faolligining bitta sikli davomida Quyoshning umumiy magnit maydoni ishorasini o‘zgartiradi. Agar bir Shvabe siklining minimumida Quyosh qutblaridan biri yaqinidagi fon magnit maydonlari asosan musbat, ikkinchisi yaqinida esa manfiy bo‘lsa, taxminan 11 yildan so‘ng buning aksi kuzatiladi. Quyosh dog‘lari guruhlaridagi magnit qutblarning odatiy joylashuvi ham har 11 yilda o‘zgaradi. Demak, Quyoshning umumiy magnit maydoni dastlabki holatiga qaytishi uchun ikkita Shvabe sikli, ya’ni taxminan 22 yil o‘tishi kerak. 22 yillik siklning namoyon bo‘lishlaridan biri — Heyl qonuni.
Asrlik sikllar

Quyosh faolligining asrlik sikli («Glyaysberg sikli») taxminan 70—100 yil davom etadi va 11 yillik sikllarning kuchayib-susayishida namoyon bo‘ladi. Asrlik siklning so‘nggi maksimumi XX asr o‘rtalarida (19-chi 11 yillik sikl yaqinida) kuzatilgan, navbatdagisi esa taxminan XXI asr o‘rtalariga to‘g‘ri kelishi kerak.
Shuningdek, ikki asrlik sikl («Zyuss sikli» yoki «de Vriye sikli») ham kuzatiladi. Uning minimumlari sifatida taxminan har 200 yilda bir yuz beradigan va ko‘p o‘n yillar davom etadigan Quyosh faolligining barqaror pasayishlarini (Quyosh faolligining global minimumlari deb ataladi) ko‘rsatish mumkin. Bularga Maunder minimumi (1645—1715), Shpyorer minimumi (1450—1540), Volf minimumi (1280—1340) va boshqalar kiradi.
Ming yillik sikllar

Radiouglerod tahlili taxminan 2300 yil («Hollshtatt sikli») va undan ham ko‘proq davom etadigan sikllar mavjudligini ko‘rsatadi.
Quyosh faolligi sikllari nazariyalari
Quyosh faolligi siklining tabiati hanuzgacha astrofizikaning eng qiziqarli, yechimini topmagan muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu muammoni hal etishga nafaqat astrofiziklar, balki geofizik gidrodinamika bilan shug‘ullanuvchi meteorologlar ham kirishgan. Quyosh sikli nazariyasini yaratishga qaratilgan yondashuvlarni shartli ravishda ikkita asosiy yo‘nalishga — magnitogidrodinamik va gidrodinamik yo‘nalishlarga ajratish mumkin. Oldingi sikllar asosida keyingi Quyosh siklini bashorat qilishga urinishlar muvaffaqiyatsiz bo‘lgan. Shu sababli 1935-yilda M. Valdmayyer «portlash» gipotezasi deb ataladigan farazni ilgari surgan. Unga ko‘ra, keyingi sikllar oldingilariga mutlaqo bog‘liq emas, go‘yo har bir sikl Quyosh ichida sodir bo‘ladigan qandaydir portlashning namoyon bo‘lishidir.
Magnitogidrodinamik nazariya
Quyosh dog‘larining paydo bo‘lishidagi bunday davriylikni izohlash uchun odatda qo‘llaniladigan[manba 3323 kundan beri ko‘rsatilmagan] nazariya — Quyosh dinamosi.
Gidrodinamik nazariya
Quyosh gidrodinamikasining asosiy muammolari — differensial aylanishning tabiati va Quyosh siklini yuzaga keltiradigan gidrodinamik beqarorlikning mohiyatidir. Differensial aylanish Yer, Yupiter va Saturn atmosferalarida ham kuzatiladi. K. G. Rossbi differensial aylanish o‘rtacha zonal tezlik gradientiga qarshi yo‘nalgan impuls momentining meridional ko‘chishi natijasida yuzaga keladi, deb taxmin qilgan.
Adabiyotlar
- Vitinskiy Yu. I., Kopetskiy M., Kuklin G. V. Quyoshda dog‘lar hosil bo‘lish faolligining statistikasi. — M.: Nauka, 1986.
- Gvishiani A. D., Starostenko V. I., Sumaruk Yu. P. va boshqalar. 19-sikldan 24-siklgacha Quyosh va geomagnit faollikning pasayishi // Geomagnetizm va aeronomiya. 2015. 55-jild. № 3. B. 314—322.
- Dergachyov V. A. Radiouglerod xronometri // Priroda. — Nauka, 1994. — № 1. — B. 3—15. Arxivlangan 4 2016-yil mart oyida.
- Nagovitsin Yu. A. Quyoshning uzoq davrlardagi global faolligi // Astrofizika byulleteni. — 2008. — № 1. — B. 45—58.
- Prist E. R. Quyosh magnitogidrodinamikasi. — M.: Mir, 1985.
- Quyosh sikli / Livshits M. A. // Kosmos fizikasi: kichik ensiklopediya / Tahrir hay’ati: R. A. Syunyayev (bosh muharrir) va boshqalar. — 2-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 639—641. — 783 b. — 70 000 nusxa.