

Quyosh toji — yulduzning eng yuqori, eng siyrak va eng issiq atmosfera qatlami (Quyosh). U plazmadan iborat (elektronlar va ionlardan tashkil topgan).
Tavsifi
Quyosh tojining aniq tashqi chegarasi yo‘q. U asta-sekin Quyosh shamoliga aylanadi. Yerham boshqa sayyoralar singari toj ichida joylashgan. Tojning optik nurlanishi Quyoshning 10—20 radiusi (o‘nlab million kilometr) masofagacha kuzatiladi va zodiakal yorug‘lik (yorug‘likning chang zarralarida sochilishi natijasi) bilan qo‘shilib ketadi.
Toj harorati taxminan bir million kelvinnitashkil etadi. Bunda harorat xromosferadan boshlab Quyoshning ko‘rinadigan sirtidan taxminan 70 000 km uzoqlikda ikki million kelvingacha ko‘tariladi, so‘ng pasaya boshlaydi va Yer yaqinida yuz ming kelvinga yetadi.
Quyosh tojining nurlanishi
Tojning umumiy yorqinligi Quyosh yorqinligining 0,8⋅10−6 dan 1,3⋅10−6 gacha bo‘lgan qismini tashkil etadi. Shu sababli u tutilishlar davridan tashqari yoki maxsus texnik vositalarsiz ko‘rinmaydi. Quyosh tojini tutilishdan tashqari paytlarda kuzatish uchun tutilishsiz koronografdan foydalaniladi.
Toj nurlanishi asosan uzoq ultrabinafsha va rentgen diapazonlariga to‘g‘ri keladi. Yer atmosferasi bu nurlarni o‘tkazmaydi. Shu bois Quyosh tojini kosmik apparatlar yordamida o‘rganish juda muhim.
Ko‘rinadigan diapazondagi nurlanish
Quyosh tojining ko‘rinadigan spektri L, K va F deb ataluvchi uch xil tarkibiy qismdan iborat (mos ravishda L-toj, K-toj va F-toj; L-komponent E-toj deb ham ataladi). K-komponent tojning uzluksiz spektridir. Uning fonida Quyoshning ko‘rinadigan chetidan 9'÷10' balandlikkacha emissiyaviy L-komponent kuzatiladi. Taxminan 3' balandlikdan (Quyoshningburchak diametri taxminan 30') boshlab va undan yuqorida Fraungofer spektriko‘rinadi; u fotosferaspektriga o‘xshaydi. U Quyosh tojining F-komponentini tashkil etadi. 20' balandlikda toj spektrida F-komponent ustunlik qiladi. 9'÷10' balandlik ichki toj bilan tashqi toj o‘rtasidagi chegara deb qabul qilinadi.
Tutilishsiz koronograf yordamida L-tojni uzoq muddat kuzatish natijasida izofotalarning o‘zgarishi taxminan to‘rt haftada sodir bo‘lishi aniqlangan. Bu esa toj umuman olganda butun Quyosh bilan bir xil tarzda aylanishini ko‘rsatadi.
Tojning K-komponenti Quyosh nurlanishining erkin elektronlarda Tomsoncha sochilishi natijasida paydo bo‘ladi. Uzluksiz spektrda Ca II ning nihoyatda kuchli kengaygan (100 Å gacha) H va K chiziqlari aniqlangan. Bu nurlanuvchi zarralarning issiqlik harakati tezligi juda yuqori (7500 km/s gacha) ekanini ko‘rsatadi. Elektronlar bunday tezlikka taxminan 1,5 mln K haroratda erishadi. K-spektrning elektronlarga tegishli ekanini ichki toj nurlanishining kuchli qutblanganligi ham tasdiqlaydi: Tomsoncha sochilish nazariyasi aynan shuni bashorat qiladi.
L-tojning emissiya chiziqlarini kuzatish ham undagi harorat yuqoriligi haqidagi taxminni tasdiqlaydi. Bu spektr uzoq vaqt astronomlar uchun jumboq bo‘lib kelgan, chunki undagi kuchli chiziqlarni laboratoriya tajribalarida ma’lum moddalarning hech biri bilan hosil qilib bo‘lmagan. Uzoq vaqt davomida ushbu emissiya spektri koroniydeb atalgan moddaga nisbat berilgan, chiziqlarning o‘zi esa hozirgacha koronal chiziqlar deb yuritiladi. Koronal spektrni shved fizigi Bengt Edlen[shved.]to‘liq izohlab bergan. U bu chiziqlar metallarning ko‘p marta ionlangan atomlariga (Fe X, Fe XI, Fe XIII, Ca XV, Ni XIII, Ni XV, Ni XVI va boshqalar) tegishli ekanini ko‘rsatgan. Bu chiziqlarning barchasi taqiqlangan o‘tishlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning nurlanishi uchun moddaning Yer laboratoriyalarida erishib bo‘lmaydigan darajada past zichligi zarur. Ko‘pchilik chiziqlarning nurlanishi uchun taxminan 2,5 mln daraja harorat talab etiladi. Ayniqsa, 5694,42 Å to‘lqin uzunligidagi Ca XV chizig‘i diqqatga sazovor: u uchun 6,3 mln daraja harorat zarur. Bu chiziq kuchli o‘zgaruvchan bo‘lib, ehtimol tojning faqat faol sohalar bilan bog‘liq joylarida paydo bo‘ladi.
Tojning F-spektri Quyosh nurlanishining sayyoralararo chang zarralarida sochilishi natijasida shakllanadi. Quyoshga bevosita yaqin hududda chang mavjud bo‘la olmaydi. Shuning uchun F-toj Quyoshdan muayyan masofada sezila boshlaydi.
Radionurlanish
Quyosh toji kuchli radionurlanish manbai hisoblanadi. Quyosh radioto‘lqinlar chiqarishi 1942—1943-yillarda ma’lum bo‘lgan, ammo ularning manbai toj ekanligi besh yil o‘tib, Quyosh tutilishi vaqtida aniqlangan. Radiodiapazonda Quyosh tutilishi ko‘rinadigan yorug‘likdagiga nisbatan ancha oldin boshlanib, ancha keyin tugagan. Bunda to‘liq tutilish bosqichida ham radionurlanish nolga tushmagan. Quyosh radionurlanishi ikki komponentdan iborat: doimiy va sporadik (vaqti-vaqti bilan yuz beradigan). Doimiy komponent ionlarning elektr maydonida elektronlarning erkin-erkin o‘tishlari hisobiga shakllanadi. Sporadik komponent esa Quyoshdagi faol tuzilmalar bilan bog‘liq.

Rentgen nurlanishi
To‘lqin uzunligi 20 nanometrdan kichik bo‘lgan Quyosh nurlanishi to‘liq tojdan kelib chiqadi. Demak, masalan, Quyoshning 17,1 nm (171 Å), 19,3 nm (193 Å) va 19,5 nm (195 Å) to‘lqin uzunliklarida olingan keng tarqalgan tasvirlarida faqat Quyosh toji va uning tarkibiy tuzilmalari ko‘rinadi, xromosfera va fotosfera esa ko‘rinmaydi. Quyoshning shimoliy va janubiy qutblari yaqinida deyarli doim mavjud bo‘ladigan ikkita koronal teshik, shuningdek, uning ko‘rinadigan sirtida vaqtincha paydo bo‘ladigan boshqa koronal teshiklar rentgen nurlarini deyarli chiqarmaydi. Quyoshning ko‘rinadigan sirtidagi kuchli magnit maydonli, rentgen diapazonida ko‘rinadigan yorqin nuqtalar esa bunday emas. Bir sutkada ularning mingdan ortig‘i paydo bo‘ladi va har biri bir necha soat yashaydi. Quyosh faolligi past bo‘lganda ular ko‘payadi, faollik yuqori bo‘lganda esa kamayadi.

Tuzilish elementlari
Tojda kuzatiladigan asosiy tuzilmalar — koronal teshiklar, koronal kondensatsiyalar, koronal yoylar, koronal halqalar, nurlar, patlar, yelpig‘ichsimon va dubulg‘asimon tuzilmalar, yorqin nuqtalardir. Koronal teshiklar, ayniqsa, kuchli Quyosh shamoliningmanbai hisoblanadi. Koronal yoylar zichligi yuqori plazma bilan to‘lgan magnit maydon halqasi yoki halqalar tizimidan iborat. Quyosh tojida ko‘pincha keng ko‘lamli hodisalar, jumladan koronal massa otilishlari sodir bo‘ladi.
Quyosh tutilishlari paytida oq yorug‘likda kuzatiladigan toj nurli tuzilma sifatida ko‘rinadi; uning shakli va tuzilishi Quyosh faolligi siklining bosqichiga bog‘liq. Quyosh dog‘lari eng ko‘p bo‘lgan davrda toj nisbatan yumaloq shaklga ega bo‘ladi. To‘g‘ri va Quyosh radiusi bo‘ylab yo‘nalgan toj nurlari ekvator yaqinida ham, qutbiy hududlarda ham kuzatiladi. Dog‘lar kam bo‘lganda esa toj nurlari faqat ekvatorial va o‘rta kengliklarda hosil bo‘ladi. Toj shakli cho‘zinchoq tus oladi. Qutblarda o‘ziga xos qisqa nurlar — «qutbiy cho‘tkachalar» paydo bo‘ladi. Bunda tojning umumiy yorqinligi kamayadi.
Quyosh sikli davomida tojdagi o‘zgarishlarni 1897-yilda Pulkovo astronomi Aleksey Pavlovich Ganskiy aniqlagan.
Quyosh tojining qizish muammosi
Quyosh tojining qizish muammosi hanuz hal etilmagan. Toj haroratining xromosfera va fotosferaharoratiga nisbatan g‘ayrioddiy darajada yuqori bo‘lishini tushuntirish uchun ko‘plab farazlar mavjud. Energiya pastki qatlamlardan, xususan, fotosfera va xromosferadan kelishi ma’lum. Ehtimoliy sabablar sifatida quyidagilar ko‘rsatiladi: magnit-tovush to‘lqinlari va Alfven to‘lqinlari, magnit qayta ulanishi, mikrochaqnashlar — bular tojda sodir bo‘ladigan jarayonlardir.
Ehtimol, tojning qizish mexanizmi xromosferanikiga o‘xshashdir. Quyoshning ichki qatlamlaridan ko‘tarilib, fotosferada donadorlik (granulyatsiya) ko‘rinishida namoyon bo‘ladigan konvektiv hujayralar gazdagi mahalliy muvozanatni buzadi. Natijada turli yo‘nalishlarda tarqaluvchi akustik to‘lqinlar paydo bo‘ladi. To‘lqinlar tarqaladigan moddaning zichligi, harorati va tezligi tartibsiz o‘zgargani sababli akustik to‘lqinlarning tezligi, chastotasi va amplitudasi ham o‘zgaradi. Bu o‘zgarishlar shu qadar katta bo‘lishi mumkinki, gaz harakati tovush tezligidan oshadi. Natijada zarba to‘lqinlaripaydo bo‘ladi va ularning energiyasi sochilishi (dissipatsiyasi) gazning qizishiga olib keladi.
Quyosh toji qizishining ehtimoliy mexanizmlaridan biri — Quyosh tomonidan aksionlar yoki aksionga o‘xshash zarralar chiqarilishi. Bu zarralar kuchli magnit maydonli hududlarda fotonlarga aylanadi.
Adabiyotlar
- Quyosh toji fotosuratlari — har kungi tasvirlar // Rossiya Fanlar akademiyasi Fizika instituti (FIAN) Quyosh rentgen astronomiyasi laboratoriyasi
- Quyosh toji — Quyosh ensiklopediyasi // Rossiya Fanlar akademiyasi Fizika instituti (FIAN) Quyosh rentgen astronomiyasi laboratoriyasi
- Ashvanden, Markus J. Quyosh toji fizikasi: masalalar va yechimlar bilan kirish (ingliz tilida). — Chichester, Buyuk Britaniya: Praxis Publishing, 2005. — ISBN 978-3-540-22321-4.
- Korfild, Richard. Sayyoralar hayoti. — Basic Books, 2007. — ISBN 978-0-465-01403-3.
- Volfson R. Faol Quyosh toji. // Ilm-fan olamida, 1983/N4, 60-70-betlar.
Havolalar
- de Ferrer, Xose Xoakin. 16-iyun, 1806-yilda Nyu-York shtatining Kinderhuk shahrida kuzatilgan Quyosh tutilishi (ingliz tilida) // Amerika falsafa jamiyati ilmiy ishlari : jurnal. — 1809. — 6-jild. — 264—275-betlar. — doi:10.2307/1004801. — .