Kosmik ob-havo nima

Qutb yog‘dusi, «Diskaveri» shattli bortidan kuzatilgan. 1991-yil may.

Kosmik ob-havo (ingl. space weather) — keng qo‘llanadigan atama bo‘lib, 1990-yillarda Quyosh–Yer aloqalari haqidagi fanning amaliy jihatdan eng muhim tomonlarini ifodalash uchun paydo bo‘lgan. «Quyosh–Yer aloqalari» deb ataladigan ilmiy yo‘nalish geliofizik va geofizik hodisalar o‘rtasidagi barcha mumkin bo‘lgan o‘zaro ta’sirlarni o‘rganadi. Bu fan Quyosh, Quyosh tizimi va geofizika tutashgan sohada shakllangan bo‘lib, Quyoshdagi o‘zgaruvchanlik va Quyosh faolligining sayyoralararo muhit orqali Yerga, xususan, uning magnitosferasi, ionosferasi va Yer atmosferasiga ta’sirini tadqiq etadi. Qat’iy ilmiy ma’noda kosmik ob-havo Quyosh–Yer aloqalarining dinamik (o‘zgarish davri bir sutka yoki undan kam bo‘lgan) qismini anglatadi. Yerda kechadigan jarayonlarga qiyosan, nisbatan barqaror qismi ko‘pincha «kosmik iqlim» deb ataladi. Amaliy nuqtayi nazardan kosmik ob-havo, masalan, Quyosh va geomagnit faollikni prognoz qilish, Quyosh omillarining texnik tizimlarga ta’sirini (radioaloqa xalaqitlari, radiatsion vaziyat va boshqalar), shuningdek, biologik tizimlar va odamlarga ta’sirini o‘rganish masalalarini qamrab oladi. «Kosmik ob-havo» tushunchasi va iborasini birinchilardan bo‘lib A. L. Chijevskiy o‘zining XX asr boshlaridagi nashrlaridan birida qo‘llagan[manba 3733 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Uning biofizika kongressidagi ma’ruzasi yangi ilmiy yo‘nalishning rasman tan olinishi bo‘lgan[manba 3733 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Geliobiologiya asoslarini ishlab chiqishdagi yutuqlari tufayli u 1927-yilda faxriy a’zo sifatida AQSH Fanlar akademiyasiga saylangan. U kosmik ob-havoning biosfera va noosferaga (psixofiziologiya hamda ijtimoiy jarayonlarga) ta’sirini o‘rganish asoschisi sifatida e’tirof etilgan.

Geomagnit faollik

Kosmik ob-havoning geomagnit ta’sirlariga, asosan, quyidagi hodisalar kiradi: magnit subbo‘ronlar va magnit bo‘ronlari.

Kosmik radiatsiya

Radiatsiya (ko‘pincha «ionlashtiruvchi nurlanish» atamasi ham qo‘llanadi) — energiya diapazoni keng bo‘lgan elementar zarrachalar, atom yadrolari va elektromagnit kvantlar oqimidir. Ularning modda bilan o‘zaro ta’siri atom va molekulalarning ionlashishiga, moddaning atom hamda molekulyar tuzilishi buzilishiga sabab bo‘ladi. Radiatsiya turli texnik qurilmalarga ham, biologik obyektlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kosmik radiatsiyaning amaliy jihatdan muhim asosiy manbalari — galaktik kosmik nurlar (energiya spektri 1019 eV/nuklongacha), Quyoshdan keladigan kosmik nurlar (energiyasi 1000 MeV gacha), Yerning radiatsiya kamarlaridagi elektronlar (10 MeV gacha) va ionlar (400 MeV gacha), shuningdek, Quyoshdan keladigan rentgen va gamma nurlanish kvantlaridir. Energiyasi 30-50 MeV dan yuqori bo‘lgan zarrachalar radiatsiya jihatidan eng xavfli hisoblanadi. Kosmik radiatsiyaning aksariyat turlari uchun energiyani moddaga uzatishning asosiy mexanizmi ionlashishdagi energiya yo‘qotishidir. Bunda uchib kelgan zarracha energiyasining bir qismini atomning tashqi qobig‘idagi elektronga uzatib, uni atomdan ajratib chiqaradi yoki moddada elektron-kovak juftlarini hosil qiladi. Bundan tashqari, energiyasi bir nuklonga bir necha 100 MeV/nuklondan oshadigan zarrachalar yadro reaksiyalarini yuzaga keltirishi mumkin. Bunday reaksiyalar sezilarli ikkilamchi nurlanish (neytronlar, mezonlar, gamma-kvantlar va yadro parchalari) hosil qiladi. Radiatsion vaziyatni tahlil qilishda bu ham hisobga olinishi kerak.

Radioto‘lqinlarning tarqalishiga ta’siri

Ko‘plab turdagi radioto‘lqinlarning mavjudligi va ulardan radioaloqada foydalanish faqat ionosfera mavjudligi tufayli mumkin bo‘ladi. Ionosferadagi turli buzilishlar radioto‘lqinlarning tarqalishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi: to‘lqinlar butunlay yutilishi yoki qaytishi mumkin. Natijada Yerning ayrim hududlari o‘rtasidagi radioaloqada sezilarli xalaqitlar paydo bo‘ladi yoki muayyan chastota diapazonlarida uzoq vaqt davomida aloqa butunlay uzilishi mumkin. Quyoshda faol jarayonlar ro‘y berganda ionosferaning holati Quyoshdan keladigan ionlashtiruvchi nurlanish oqimi ortishi hisobiga o‘zgaradi. Bunga elektromagnit nurlanish — asosan, rentgen, gamma va ultrabinafsha nurlanish (Yerga 8 daqiqada yetib keladi), shuningdek, korpuskulyar oqim — Quyoshdan keladigan kosmik nurlar (Yerga bir necha o‘n daqiqadan bir sutkagacha bo‘lgan vaqtda yetib keladi) hamda geomagnit faollikning kuchayishi ham sabab bo‘ladi.

Sun’iy yo‘ldoshlar orbitalarining o‘zgarishi

Yerning sun’iy yo‘ldoshlari orbitalari yuqori atmosfera qatlamlari qizishi, ularning kengayishi hamda yo‘ldosh trayektoriyasining ayrim qismlarida atmosfera zichligi va ishqalanish kuchining ortishi natijasida o‘zgaradi. Bu yo‘ldoshning sekinlashishiga, orbitasining o‘zgarishiga va hatto qulab tushishiga olib kelishi mumkin. AQSHning «Skayleb» (Skylab) kosmik apparatining 1979-yilda qulab tushishi ham shu hodisa bilan bog‘lanadi.

Geomagnit induksiyalangan toklar

Magnitosfera va ionosferadagi elektr toklar Yer yuzasida geomagnit va geoelektr maydonlarining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Natijada ko‘p kilometrga cho‘zilgan o‘tkazuvchi tizimlarda geomagnit induksiyalangan (parazit) toklar (GIT) deb ataluvchi toklar hosil bo‘ladi. Magnit maydon tinch bo‘lgan davrda bu o‘zgarishlar kichik bo‘lsa, geomagnit faollik kuchaygan davrlarda GIT o‘nlab va hatto yuzlab amperga yetishi mumkin. Bu elektr ta’minoti tizimlari hamda uzun o‘tkazuvchi liniyalar zarur bo‘lgan boshqa ko‘plab yerusti texnik tizimlar (quvurlar, aloqa liniyalari, temiryo‘llar) ishiga ta’sir qiladi. Bu boradagi eng mashhur avariya 13-mart 1989-yilda kuzatilgan magnit bo‘roni tufayli yuz bergan. O‘shanda Kanadaning Kvebek provinsiyasidagi 6 million kishi hamda sanoat korxonalarining katta qismi 9 soat elektr energiyasisiz qolgan.

Biologik obyektlarga ta’siri

Kosmik ob-havo va Yerdagi ob-havo bilan bog‘liq sharoitlar biologik obyektlar hamda inson organizmiga bir vaqtning o‘zida ko‘plab omillar orqali ta’sir qiladi. Organizmning bunga javobi uning magnit maydoni va ob-havo o‘zgarishlariga sezgirligiga bog‘liq bo‘lib, mazkur sezgirlik chegaralari inson hayoti davomida individual ravishda farqlanadi. Kosmik ob-havo omillarining ta’sir energiyasi Yerdagi ob-havo omillariga (harorat, bosim va boshqalar) nisbatan nihoyatda kichik bo‘lgani sababli geliogeofizik omillar organizmlarga bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Yorug‘lik va harorat sirkadiyal (sutkalik) ichki ritmni shakllantirgani kabi, geliogeomagnit ritmlar ham «biologik soat»ni sozlagan. Geliogeomagnit buzilishlar esa bu ritmlarga «uzilishlar» kiritib, biologik obyektlarda, ayniqsa ular beqaror holatda yoki kasallik paytida bo‘lganida, moslashuv stressi reaksiyasini keltirib chiqarishi kerak. Geomagnit va meteorologik ta’sirlarning asosiy nishonlari qon aylanish tizimi, yurak-qon tomir tizimi, vegetativ nerv tizimi va o‘pkalardir. Asosiy xavf guruhlari: I — yurak-qon tomir tizimi kasalliklariga chalinganlar, ayniqsa miokard infarktini boshdan kechirganlar; II — moslashuv tizimi funksional jihatdan haddan tashqari zo‘riqqan sog‘lom kishilar (kosmonavtlar, qit’alararo parvozlar uchuvchilari, elektr stansiyalari va aeroportlarning operatorlari hamda dispetcherlari va boshqalar); III — moslashuv tizimi hali to‘liq shakllanmagan, jadal rivojlanish davridagi bolalar.

Shuni ta’kidlash kerakki, kosmik va Yerdagi ob-havo ta’sirlarini oldindan aytish hamda ularning oldini olish bo‘yicha choralar aniq maqsadli bo‘lishi, asosan, xavf guruhlari bilan ishlaydigan mutaxassislarga qaratilishi kerak. Bu ob-havo yoki magnit maydoni o‘zgarishlariga sezgir bo‘lmasa-da, o‘z sog‘lig‘idan ortiqcha xavotirlanadigan odamlarda asossiz vahima va stressni keltirib chiqarmaslik hamda bunga ehtiyoji bo‘lmagan kishilarning profilaktika va davolash vositalarini qo‘llamasligi uchun muhimdir.

Kosmik ob-havo ta’sirlarini prognoz qilish

Hozirgi vaqtda Quyosh–Yer fizikasi jarayonlarini aniq ifodalab beradigan matematik modellar mavjud emas. Shu sababli prognozlar fenomenologik, ehtimollik modellariga asoslanadi. Bunday modellar fizik hodisalarning ketma-ketligini tavsiflaydi; bunda har bir bosqich 100 % dan kichik muayyan ehtimollik bilan yuz berishi mumkin va hodisalar zanjirining to‘liq amalga oshish ehtimoli amaliy jihatdan hisobga olish chegarasidan past bo‘lishi mumkin. 27-45 sutkalik, 7 sutkalik, 2 sutkalik va 1 soatlik prognozlardan foydalaniladi. Har bir prognoz turi elektromagnit signal tezligi va buzilishning tarqalish tezligi o‘rtasidagi farqqa asoslanadi hamda Quyoshdagi hodisalarni masofadan kuzatish yoki Yer yaqinida mahalliy o‘lchash natijalariga tayanadi.

27-45 sutkalik prognoz Quyoshning hozirgi kuzatuvlariga asoslanadi va Quyoshning 27 sutkada bir marta aylanishi natijasida hozir kuzatilayotgan tomoni yana Yerga qaragan davrda yuz berishi mumkin bo‘lgan Quyoshdagi buzilishlarni oldindan aytadi.

7 sutkalik prognoz Quyoshning sharqiy limbi (ko‘rinma cheti) yaqinidagi joriy kuzatuvlarga tayanadi va limb yaqinidagi soha Quyosh–Yer chizig‘iga (markaziy meridianga) ko‘chganida Quyoshda yuz berishi mumkin bo‘lgan buzilishlarni prognoz qiladi.

2 sutkalik prognoz Quyoshning markaziy meridiani yaqinida Yer atrofidagi kosmik muhitda buzilishlar keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan hodisalar sodir bo‘lgan paytdagi joriy kuzatuvlarga asoslanadi (Quyoshdan Yerga plazmadagi buzilishlar o‘rtacha 1,5 kundan 5 sutkagacha, Quyosh kosmik nurlari esa bir necha soatda yetib keladi).

1 soatlik prognoz, odatda, oldingi libratsiya nuqtasi L1 da, Quyosh–Yer chizig‘i yaqinida Yerdan 1,5 mln km masofada joylashgan kosmik apparatlarda plazma va magnit maydon parametrlarini bevosita o‘lchashga asoslanadi.

2 sutkalik va 1 soatlik prognozlarning ishonchliligi mos ravishda taxminan 30-50 % va 95 % ni tashkil etadi. Boshqa prognozlar faqat umumiy ma’lumot berishga xizmat qiladi va amaliy qo‘llanilishi cheklangan.

Adabiyotlar

  • Quyosh fizikasi va Quyosh–Yer fizikasi. Atamalarning rasmli lug‘ati, ingliz tilidan tarjima. Moskva, 1980.
  • Kosmos fizikasi. Kichik ensiklopediya / R. A. Sunyayev tahriri ostida. Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1986. 783 bet.
  • Plazmali geliogeofizika / L. M. Zelyoniy, I. S. Veselovskiy tahriri ostida. 2 jildda. Moskva: Fiz-matlit, 2008. 1-jild. 672 bet; 2-jild. 560 bet.

Havolalar