Hodisalar gorizonti

Voqealar gorizonti — astrofizikadagi shunday chegaraki, uning ortida yuz beradigan hodisalar kuzatuvchiga ta’sir ko‘rsata olmaydi.

Bu atamani Volfgang Rindler fanga kiritgan.

1784-yilda Jon Mitchell ixcham va katta massali jismlar yaqinida gravitatsiya shunchalik kuchli bo‘lishi mumkinki, hatto yorug‘lik ham uni yengib o‘ta olmaydi, degan farazni ilgari surgan. O‘sha davrda Nyutonning gravitatsiya nazariyasi va yorug‘likning korpuskulyar nazariyasi hukmron edi. Bu nazariyalarga ko‘ra, agar jismning ikkinchi kosmik tezligi yorug‘lik tezligidan oshsa, undan uzoqlashayotgan yorug‘lik ma’lum vaqt davomida olisga ketishi, ammo oxir-oqibat qaytib kelishi mumkin. 1958-yilda Devid Finkelshteyn aynan umumiy nisbiylik nazariyasidan foydalanib, qora tuynukning mahalliy voqealar gorizontiga yanada qat’iy ta’rif berdi: u har qanday hodisa tashqi kuzatuvchiga ta’sir ko‘rsata olmaydigan chegaradir. Bu axborot paradoksi va fayervol (firewall) paradoksining paydo bo‘lishiga olib keldi. Natijada mahalliy voqealar gorizonti tushunchasi hamda qora tuynuk haqidagi tasavvurlar qayta ko‘rib chiqildi. Keyinchalik voqealar gorizonti mavjud bo‘lgan va bo‘lmagan bir necha nazariyalar yaratildi. Stiven Xoking, qora tuynuklarni tavsiflovchi nazariyalarning yetakchi ishlab chiquvchilaridan biri, voqealar gorizonti o‘rniga ko‘rinma gorizont[ingl.] atamasini qo‘llashni taklif etib, «gravitatsion kollaps voqealar gorizontlarini emas, balki ko‘rinma gorizontlarni hosil qiladi», deb ta’kidlagan. Oxir-oqibat u «voqealar gorizontining mavjud emasligi yorug‘lik cheksizlikka chiqib keta olmaydigan tuzilmalar ma’nosidagi qora tuynuklarning mavjud emasligini anglatadi» degan xulosaga kelgan. Bu qora tuynuklarning mavjudligini inkor etmaydi, balki voqealar gorizontining an’anaviy qat’iy ta’rifiga nisbatan ishonchsizlikni bildiradi. 

Kuzatuvchi tomonida turib gorizontga yaqinlashayotgan har qanday jism tobora sekinlashayotgandek ko‘rinadi va gorizontni hech qachon to‘liq kesib o‘tmaydigandek tuyuladi. Gravitatsion qizilga siljish tufayli jismning tasviri vaqt o‘tishi va gorizontga yaqinlashishi bilan qizarib, xiralashib boradi.

Kengayayotgan Koinotda kengayish tezligi yorug‘lik tezligiga yetadi va hatto undan oshadi. Bu ayrim hududlarga signal yetkazilishiga to‘sqinlik qiladi. Kosmik voqealar gorizonti haqiqiy voqealar gorizontidir, chunki u barcha turdagi signallarga, jumladan gravitatsion to‘lqinlarga ham ta’sir qiladi; bu to‘lqinlar yorug‘lik tezligida tarqaladi.

Gorizontlarning aniqroq turlariga qora tuynuk atrofida uchraydigan, bir-biri bilan bog‘liq, ammo farqli bo‘lgan ko‘rinma va mutlaq gorizontlar[ingl.] kiradi. Boshqa alohida turlar orasida Koshi va Killing gorizontlari; foton sferalari va ergosferalar (Kerr yechimi bo‘yicha); zarralar gorizontlari va kosmologik gorizontlar, ular kosmologiyaga tegishlidir; shuningdek izolyatsiyalangan[ingl.] va dinamik gorizontlar ham bor; ularning oxirgilari qora tuynuklar bo‘yicha hozirgi tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega.

Kosmik voqealar gorizonti

Aynan kosmologiyada voqealar gorizonti deganda kuzatiladigan Koinotning eng katta komoving masofasi (comoving distance) tushuniladi. Bu masofadan aynan hozir chiqarilgan yorug‘lik kelajakda qachondir kuzatuvchiga yetib kelishi mumkin. Bu zarralar gorizontidan farq qiladi: zarralar gorizonti o‘tmishda chiqarilgan yorug‘lik ayni damda kuzatuvchiga yetib kelishi mumkin bo‘lgan eng katta komoving masofadir. Bu masofadan tashqarida sodir bo‘lgan hodisalardan keluvchi yorug‘lik, hatto Koinot vujudga kelgan paytda chiqarilgan bo‘lsa ham, bizning joylashuvimizga yetib kelishga ulgura olmaydi. Zarralar gorizontining vaqt davomida o‘zgarishi Koinot kengayishining xususiyatiga bog‘liq. Kengayishning ayrim xususiyatlari sharoitida, kuzatuvchi o‘sha hududlardan yorug‘lik kelishini qancha uzoq kutmasin, Koinotning ba’zi qismlari hech qachon kuzatilmaydi. Hodisalarni hech qachon kuzatib bo‘lmaydigan chegara voqealar gorizonti deb ataladi; u zarralar gorizontining eng katta qamrovini belgilaydi.

Koinotda zarralar gorizonti mavjudligini aniqlash mezoni quyidagicha. Komoving masofani dp deb belgilaymiz:

dp=∫0t0ca(t)dt.

Bu tenglamada a - masshtab koeffitsiyenti, c - yorug‘lik tezligi, t0 — Koinotning yoshi. Agar dp → ∞ (ya’ni kuzatish mumkin bo‘lgan nuqtalar istalgancha uzoqda joylashsa), voqealar gorizonti mavjud bo‘lmaydi. Agar dp ≠ ∞ bo‘lsa, gorizont mavjud bo‘ladi.

Voqealar gorizonti bo‘lmagan kosmologik modellarga materiya yoki nurlanish ustunlik qiladigan koinotlar misol bo‘ladi. Voqealar gorizonti mavjud kosmologik modelga esa kosmologik doimiy ustunlik qiladigan Koinot misol bo‘ladi (de Sitter koinoti).

Kosmologik voqealar gorizonti va zarralar gorizonti tezliklarining hisobi Fridman kosmologik modeli haqidagi maqolada keltirilgan; unda Koinot o‘zaro ta’sirlashmaydigan tarkibiy qismlardan iborat deb qaraladi; ularning har biri ideal suyuqlik sifatida ifodalanadi.

Qora tuynukning voqealar gorizonti


Qora tuynukdan uzoqda zarralar istalgan yo‘nalishda harakatlana oladi. Ularning tezligini faqat yorug‘lik tezligi cheklaydi.

Qora tuynukka yaqinroq joyda fazo-vaqt egrilana boshlaydi. Ayrim koordinatalar tizimlarida qora tuynuk tomon yo‘nalgan yo‘llar undan uzoqlashuvchi yo‘llardan ko‘proq bo‘ladi.

Voqealar gorizonti ichida barcha yo‘llar zarralarni qora tuynuk markazi tomon olib boradi. Zarralarning qora tuynukdan chiqib ketish yo‘li mavjud emas.

Voqealar gorizontining eng mashhur misollaridan biri umumiy nisbiylik nazariyasidagi qora tuynuk tavsifida uchraydi. Qora tuynuk — shu qadar zich kosmik obyektki, uning yaqinidagi hech qanday modda yoki nurlanish gravitatsion maydonidan chiqib keta olmaydi. Bu ko‘pincha qora tuynukning quyidagi xususiyati bilan izohlanadi: uning ikkinchi kosmik tezligishu chegarada yorug‘lik tezligidan oshadi. Biroq aniqroq tavsifga ko‘ra, bu gorizont ichidagi barcha yorug‘liksimon yo‘llar (yorug‘lik o‘tishi mumkin bo‘lgan yo‘llar) va demak, barcha zarralarning yo‘llari kelajakdagi yorug‘lik konuslari ichida qora tuynuk tomon yo‘naladigan tarzda egrilanadi. Zarra gorizont ichiga kirgach, uning qora tuynuk tomon harakatlanishi vaqt bo‘ylab oldinga siljish kabi muqarrar bo‘lib qoladi — zarra qaysi yo‘nalishda harakatlanishidan qat’i nazar. Fazo-vaqtning qaysi koordinatalar tizimi qo‘llanishiga qarab, bu ikki harakatni o‘zaro teng kuchli deb hisoblash mumkin.

Ehtimol, energiya qora tuynukdan Xoking nurlanishi deb ataluvchi kvant hodisasi orqali chiqib ketishi mumkin. Agar shunday bo‘lsa, Koinotimizdagi gravitatsion kollapsga uchragan obyektlarda qat’iy ma’nodagi haqiqiy voqealar gorizonti shakllanmaydi. Shunga qaramay, astrofizik kollapsga uchragan obyektlar klassik tizimlar bo‘lgani uchun, ularni qora tuynukning klassik modeli bilan tavsiflash aniqligi barcha tasavvur etish mumkin bo‘lgan astrofizik qo‘llanishlar uchun yetarlidir.

Shunday sirt borki, u Shvartsshild radiusi orqali aniqlanadi va shu radius ichida joylashgan, aylanmaydigan jism uchun voqealar gorizonti vazifasini bajaradi (biroq aylanuvchi qora tuynuk biroz boshqacha xususiyatga ega). Jismning Shvartsshild radiusi uning massasiga to‘g‘ri proporsional. Nazariy jihatdan, istalgan miqdordagi modda o‘ziga mos Shvartsshild radiusi ichiga sig‘adigan hajmgacha siqilsa, qora tuynukka aylanadi. Quyosh massasi uchun bu radius taxminan 3 kilometrga, Yer uchun esa qariyb 9 millimetrga teng. Biroq amalda na Yer, na Quyoshda degeneratsiyalangan elektron[ingl.] va neytron gazlari bosimini yengish uchun zarur massa va shunga mos gravitatsion kuch mavjud. Yulduzning bu bosimlarni yengib, kollapsga uchrashi uchun zarur eng kichik massa Oppenheymer–Volkov chegarasiga to‘g‘ri keladi; bu taxminan uch Quyosh massasiga teng.

Gravitatsion kollapsning fundamental modellariga ko‘ra, voqealar gorizonti qora tuynuk singulyarligidan oldin shakllanadi. Agar Somon yo‘lidagi barcha yulduzlar bir-biridan o‘zaro masofalar nisbatini saqlagan holda asta-sekin Galaktika markazida to‘plansa, ular bir-biri bilan to‘qnashishidan ancha avval umumiy Shvartsshild radiusi ichiga tushadi. Voqealar gorizonti bilan o‘ralgan galaktikadagi kuzatuvchilar uzoq kelajakda yuz beradigan kollapsgacha odatdagidek yashashda davom etadi.

Qora tuynukning voqealar gorizonti haqida keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalar mavjud. Ulardan biri qora tuynuklar atrofidagi moddani «so‘rib oladi» degan tasavvurdir. Aslida esa ular moddani boshqa har qanday gravitatsion jism kabi tortadi, chunki obyekt qora tuynukka aylangach, uning gravitatsion maydoni kuchayib qolmaydi. Farqi shundaki, bu maydon endi ancha kichik hajmda jamlangan va fazo-vaqtni keskin egrilantiradi. Bu moddaning (masalan, gazning) markazga yaqinroq kelishi va uning atrofida aylanayotganda yuqori tezliklarga erishishiga imkon beradi. Yana bir keng tarqalgan xato qarash — qora tuynuk ichidagi moddani bevosita kuzatish mumkinligidir. Aslida bunday emas. Faqat qora tuynuk atrofidagi akkretsiya diski kuzatilishi mumkin. Bu diskda modda shu qadar yuqori tezlikda harakatlanadiki, ishqalanish kuzatish mumkin bo‘lgan yuqori energiyali nurlanishni hosil qiladi (masalan, moddaning bir qismi qora tuynuk aylanish o‘qi bo‘ylab akkretsiya diskidan otilib chiqib, yulduzlararo gaz kabi muhit bilan ta’sirlashganda ko‘rinadigan oqimlarni hosil qilishi yoki aylanish o‘qi bevosita Yerga qaraganida). Bundan tashqari, uzoqdagi kuzatuvchi biror jismning gorizontga yetganini hech qachon ko‘rmaydi. Uning nazarida qora tuynukka yaqinlashayotgan jismning tezligi cheksiz darajada kamayib boradi, jism chiqarayotgan yorug‘lik esa tobora qizaradi.

Qora tuynukning voqealar gorizonti tabiatan teleologik xususiyatga ega. Bu gorizontning hozirgi holatini aniqlash uchun Koinot fazo-vaqtining butun kelajagini bilish zarurligini anglatadi; buni amalda bajarib bo‘lmaydi. Voqealar gorizonti chegarasi sof nazariy tushuncha bo‘lgani sababli, harakatlanayotgan jism u yerdan o‘tayotganda alohida g‘ayrioddiy ta’sirni his qilishi shart emas. Aslida u hisoblangan chegarani chekli xususiy vaqt ichida kesib o‘tadi.

Tezlanayotgan zarraning ko‘rinma gorizonti

Fazo-vaqt diagrammasi: unda bir tekis tezlanayotgan zarra — P va zarraning ko‘rinma gorizontidan tashqarida joylashgan E hodisasi tasvirlangan. Yorug‘lik konusining (tegishli hodisa: E) yuqori qismi zarraning dunyo chizig‘i bilan hech qachon kesishmaydi.

Agar zarra gravitatsion maydonlar mavjud bo‘lmagan, kengaymaydigan Koinotda doimiy tezlik bilan harakatlansa, Koinotda yuz beradigan har qanday hodisani zarra oxir-oqibat kuzata oladi. Chunki bu hodisalarning kelajakdagi yorug‘lik konusi zarraning dunyo chizig‘i bilan kesishadi. Boshqa tomondan, zarra tezlanayotgan bo‘lsa, ayrim vaziyatlarda ma’lum hodisalardan tarqaluvchi yorug‘lik konuslari zarraning dunyo chizig‘i bilan hech qachon kesishmaydi. Bunday sharoitda tezlanayotgan zarra sanoq sistemasida ko‘rinma gorizont[ingl.] mavjud bo‘lib, uning ortidagi hodisalarni kuzatib bo‘lmaydi.

Fazo-vaqt diagrammasi bu vaziyatni o‘ngdagi rasmda ko‘rsatadi. Zarra tezlanishi davomida o‘zining dastlabki sanoq sistemasiga nisbatan yorug‘lik tezligiga tobora yaqinlashadi, biroq unga hech qachon yetmaydi. Fazo-vaqt diagrammasida zarraning trayektoriyasi giperbola bo‘lib, u bir chiziqqa asimptotik ravishda yaqinlashadi — 45 gradusli chiziqqa (yorug‘lik nurining trayektoriyasiga). Yorug‘lik konusining chegarasi shu asimptotadan iborat bo‘lgan hodisani yoki bu chegaradan tashqaridagi har qanday hodisani tezlanayotgan zarra hech qachon kuzata olmaydi. Zarraning sanoq sistemasida signallar chiqib keta olmaydigan chegara — ko‘rinma gorizont mavjud.

Bunday yaqinlashishlar haqiqiy dunyoda ham ro‘y berishi mumkin (masalan, zarralar tezlatkichida). Ammo bu turdagi haqiqiy voqealar gorizonti mavjud emas, chunki buning uchun zarra cheksiz uzoq vaqt tezlanishi kerak bo‘ladi (bunga cheksiz miqdordagi energiya talab qilinadi).

Voqealar gorizontining boshqa misollari

Voqealar gorizonti bilan o‘zaro ta’sirlashish

Voqealar gorizonti tomon harakatlanayotgan jismlar ularni jo‘natgan kuzatuvchi nuqtayi nazaridan gorizontni hech qachon kesib o‘tmaydi (chunki gorizont kesib o‘tilgan hodisaning yorug‘lik konusi kuzatuvchining dunyo chizig‘i bilan hech qachon kesishmaydi). Jismni gorizont yaqinida kuzatuvchiga nisbatan harakatsiz tutib turish uchun nihoyatda katta kuch zarur. Gorizontga qanchalik yaqinlashilsa, shunchalik katta kuch talab etiladi; bu kuch chegaraga yaqinlashganda cheksiz ortib boradi.

Bo‘sh fazoda bir tekis tezlanayotgan kuzatuvchi qabul qiladigan gorizont holatida, atrof-muhit qanday harakatlanishidan qat’i nazar, gorizont kuzatuvchidan o‘zgarmas masofada qoladi. Kuzatuvchining tezlanishi o‘zgarsa, tezlanishning tanlangan funksiyasiga qarab gorizont vaqt o‘tishi bilan siljishi yoki voqealar gorizonti umuman mavjud bo‘lmasligi mumkin. Kuzatuvchi gorizontga hech qachon tegmaydi va uni kesib o‘tmaydi.

Kuzatuvchi de Sitter koinotida yashasa, u kuzatadigan gorizont inersial kuzatuvchidan o‘zgarmas masofada joylashadi. Hatto tezlanayotgan kuzatuvchi ham unga tegmaydi.

Qora tuynuk atrofidagi voqealar gorizontiga kelsak, obyektdan uzoqda joylashgan va unga nisbatan harakatsiz barcha kuzatuvchilar gorizontning joylashuvi haqida bir xil fikrda bo‘ladi. Nazariy jihatdan kuzatuvchi arqon (yoki sterjen) yordamida qora tuynuk tomon uning gorizontigacha tushishi mumkindek ko‘rinsa-da, amalda buning iloji yo‘q. Xususiy masofa gorizontgacha chekli bo‘lgani uchun kerakli arqon uzunligi ham chekli bo‘lardi. Biroq arqon asta-sekin tushirilsa (shundayki, uning har bir nuqtasi Shvartsshild koordinatalarida tinch holatda tursa), arqonning gorizontga yaqinroq nuqtalaridagi xususiy tezlanish (ortiqcha yuklanish) cheksizlikka intiladi va arqon uzilib ketadi. Arqon tez tushirilsa (ehtimol, hatto erkin tushish holatida), uning uchini ushlab olgan kuzatuvchi voqealar gorizontigacha yetib borishi va undan o‘tishi ham mumkin. Ammo arqonning uchini voqealar gorizonti ortidan qaytarib tortib olish imkonsiz bo‘ladi. Tarang arqon bo‘ylab ta’sir qiladigan kuchlar voqealar gorizontiga yaqinlashgan sari cheksiz ortadi va bir payt arqon uziladi. Bundan tashqari, uzilish aynan gorizontda emas, balki undan oldin — tashqi kuzatuvchi uzilishni ko‘ra oladigan nuqtada sodir bo‘ladi.

Qora tuynukning voqealar gorizontidan o‘tgan kuzatuvchilar bu chegarani qachon kesib o‘tganini hisoblab topishi mumkin, ammo o‘tish paytida hech qanday alohida hodisani sezmaydi yoki kuzatmaydi. Vizual jihatdan, qora tuynukka qulayotgan kuzatuvchilar voqealar gorizontini o‘zlaridan ma’lum masofa pastda joylashgan va gravitatsion singulyarlikni o‘rab turgan, o‘tib bo‘lmaydigandek ko‘rinadigan qora soha sifatida qabul qiladi. Xuddi shu radial trayektoriya bo‘ylab gorizontga oldinroq yo‘l olgan boshqa obyektlar kuzatuvchidan pastda, ammo gorizontning ko‘rinadigan o‘rnidan yuqorida joylashgan bo‘lardi. Agar ular qora tuynukka yaqindagina tusha boshlagan bo‘lsa, kuzatuvchi singulyarlikka yaqinlashish jarayonida ular parchalanib ketishidan oldin ular bilan xabar almashishi ham mumkin. Mahalliy sharoitda seziladigan yagona ta’sirlar — qalqish kuchlarining ortishi va qora tuynuk singulyarligining ta’siridir. Qalqish kuchlari qora tuynuk massasiga bog‘liq. Haqiqiy yulduz massali qora tuynukda spagettifikatsiya (spaghettification) erta sodir bo‘ladi: qalqish kuchlari moddani voqealar gorizontiga yetmasidan oldin parchalab yuboradi. Biroq o‘ta massiv qora tuynuklarda, masalan, galaktikalar markazidagi qora tuynuklarda, spagettifikatsiya voqealar gorizonti ichida sodir bo‘ladi. Kosmonavt voqealar gorizontidan o‘tganda faqat massasi taxminan 10 000 Quyosh massasidan yuqori bo‘lgan qora tuynukka qulagandagina omon qolishi mumkin.

Havolalar