Gravitatsion qizil siljish

Massiv jismlardan uzoqlashgan sari manba chiqarayotgan elektromagnit to‘lqinlar chastotasining o‘zgarishi effekti sxemasi

Gravitatsion qizil siljish — muayyan manbadan chiqayotgan yorug‘lik (har qanday elektromagnit to‘lqin) chastotasining massiv jismlardan uzoqlashish jarayonida o‘zgarishi hodisasi, masalan, yulduzlar va qora tuynuklar; bu hodisa spektral chiziqlarning massiv jismlarga yaqin manbalardan chiqayotgan nurlanishda spektrning qizil sohasi tomon siljishi sifatida kuzatiladi. Gravitatsion maydoni kuchsizroq hududlardan kelayotgan yorug‘lik esa gravitatsion ko‘k siljish.

Siljish effektlari faqat elektromagnit nurlanish bilan cheklanmaydi, balki barcha davriy jarayonlarda namoyon bo‘ladi — massiv jismdan uzoqda de Broyl chastotalari elementar zarrachalarning (fotonlar, elektronlar, protonlar) uning sirtidagiga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi va barcha jarayonlar tezroq kechadi. Bu effekt gravitatsion vaqt sekinlashuvining xususiy ko‘rinishlaridan biridir.

Ta’rif

Gravitatsion qizil siljish odatda quyidagi belgi bilan ifodalanadi zG :

zG=λ−λ0λ0=ν0−νν ,

bu yerda:

ν va λ — fotonning o‘lchangan chastotasi va to‘lqin uzunligi,
ν0 va λ0 — fotonning laboratoriyada o‘lchangan chastotasi va to‘lqin uzunligi.

Gravitatsion qizil siljish hodisasi A. Eynshteyn tomonidan (1911-yilda) umumiy nisbiylik nazariyasini (UNN) ishlab chiqish jarayonida bashorat qilingan va kuchsiz gravitatsion maydonlarda u taxminan quyidagiga teng

zG=φ−φ0c2=GMc2r−GMc2R ,

bu yerda:

zG — gravitatsiya ta’sirida spektral chiziqlarning nisbiy siljishi,
φ=−GMR va φ0=−GMr — gravitatsion potensialning kuzatish va nurlanish nuqtalaridagi qiymatlari,
G — Nyutonning gravitatsion doimiysi;
M — gravitatsiyalanuvchi jismning massasi,
c — yorug‘lik tezligi,
r — jism massa markazidan nurlanish nuqtasigacha bo‘lgan radial masofa,
R — jism massa markazidan kuzatish nuqtasigacha bo‘lgan radial masofa.

Massiv jismning massa markazidan r masofada chiqarilib, cheksizlikda qabul qilinadigan yorug‘lik uchun (R=∞), gravitatsion qizil siljish taxminan quyidagiga teng:

zG=GMc2r.

Jismdan r masofada joylashgan M massali jism uchun birinchi kosmik tezlik quyidagiga teng bo‘lgani sababli

VI=GMr, qizil siljish formulasi quyidagi ko‘rinishni oladi:
zG=VI2c2.

Chastota o‘zgarishining har qanday metrik gravitatsiya nazariyasida qo‘llanilishi sharoitida geometrik optika (eykonal yaqinlashuvi (эйконал)):

νrνe=sesr=u→r⋅k→ru→e⋅k→e,

bu yerda

νr va νe — mos ravishda qabul qilingan (recieved) va chiqarilgan (emitted) signal chastotalari,
sr va se — tebranishlarning xususiy vaqtlari,
ur va ue — qabul qilgich va manbaning 4-tezliklari, va
kr va ke urinma yorug‘liksimon vektorni (to‘lqin 4-vektori signalning) ifodalaydi; u signal tarqalish trayektoriyasi bo‘ylab parallel ko‘chiriladi.

Tarix

Kuchli gravitatsiyaga ega yulduzlar chiqaradigan yorug‘lik energiyasining kamayishi bashorat qilingan Jon Mitchel tomonidan hatto 1783-yilda. Yorug‘likhaqidagi korpuskulyar tasavvurga amal qilgan olim Isaak Nyuton edi. Gravitatsiyaning yorug‘likka ta’sirini o‘z vaqtida Pyer-Simon Laplas va Iogann fon Zoldner (1801-yil) ancha oldin, Albert Eynshteyn maqolasida 1911-yilda yorug‘lik va gravitatsiya haqida yozib, ushbu effekt uchun o‘z formulasini keltirgan edi.

Filipp Lenard Eynshteynni plagiatda ayblagan, chunki u Zoldnerning oldingi ishiga havola bermagan. Biroq Eynshteyn bu mavzuni qayta jonlantirguniga qadar u butunlay unutilib, e’tibordan chetda qolganini hisobga olsak, Eynshteyn avvalgi ishlardan xabardor bo‘lmaganiga deyarli shubha yo‘q. Har qanday holatda ham, Eynshteyn o‘zidan oldingi olimlardan ancha ilgarilab ketdi va gravitatsion qizil siljishning asosiy oqibati gravitatsion vaqt sekinlashuvi. Bu nihoyatda original va inqilobiy g‘oya edi. Eynshteyn birinchi bo‘lib, foton ning gravitatsion potensiali yuqoriroq bo‘lgan hududga o‘tishda energiya yo‘qotishini signalni qabul qilish va uzatish nuqtalaridagi vaqt o‘tish tezligining farqi orqali tushuntirish mumkinligini taxmin qildi. Elektromagnit nurlanish kvantining energiyasi uning chastotasiga quyidagi formula bo‘yicha proporsional E=ℏω, bu yerda ℏ — Plankning keltirilgan doimiysi. Demak, agar qabul qilgich va uzatgich uchun vaqt turli tezlikda kechsa, kuzatiladigan chastota nurlanishi, u bilan birga alohida kvantlarning energiyasi ham, qabul qilgich va uzatgich. 2010-yilda fiziklar sekinlashuv effektini laboratoriya sharoitida o‘lchashga muvaffaq bo‘lishdi.

Muhim jihatlar

  • Gravitatsion qizil siljishni kuzatish uchun qabul qilgich manbanikiga qaraganda kuchsizroq gravitatsion potensialga egabo‘lgan joyda joylashishi kerak.
  • Gravitatsion qizil siljish mavjudligi butun dunyodagi turli universitet va laboratoriyalarda yildan-yilga o‘tkazilayotgan ko‘plab tajribalar bilan tasdiqlangan.
  • Gravitatsion qizil siljish nafaqat nisbiylik nazariyasida bashorat qilinadi. Boshqa gravitatsiya nazariyalari ham gravitatsion qizil siljishni bashorat qiladi, biroq uning izohi turlicha bo‘lishi mumkin.
  • Gravitatsion qizil siljish Shvarschild yechimida namoyon bo‘ladi, biroq u bilan cheklanmaydi — bunda massa Mavvalroq ko‘rsatilgan, aylanuvchi yoki zaryadlangan jismning massasi bo‘lishi mumkin.

Eksperimental tasdiq

Paund va Rebka tajribasi 1960-yil gravitatsion qizil siljish mavjudligini tasdiqladi spektral chiziqlarda. Tajriba Layman nomidagi fizika laboratoriyasi minorasida, Garvard universitetida o‘tkazildi; bunda Myossbauer effekti yordamida; manba va yutgich gamma-kvantlarining (temir-57 yadrosi) bir-biridan 22,5 m vertikal yo‘nalishda, Yerning gravitatsion maydonida. Bu sharoitda chastotaning nisbiy siljishi 2,57 ni tashkil etgan.⋅10−15.

Qo‘llanilishi

Gravitatsion qizil siljish astrofizikada faol qo‘llaniladi. Gravitatsion qizil siljish uchun relyativistik tuzatish bort soatlariga kiritiladi global joylashuvni aniqlash tizimlari yo‘ldoshlari GPS va GLONASS.

Vaqt sekinlashuvi bilan bog‘liqligi

Gravitatsion vaqt sekinlashuvi — gravitatsion potensialda vaqtning (va shunga mos ravishda soatlarning) o‘tish tezligi o‘zgarishidan iborat fizik hodisa. Bu holatni anglashdagi asosiy qiyinchilik shundaki, gravitatsiya nazariyalarida vaqt koordinatasi odatda standart atom soatlari bilan o‘lchanadigan fizik vaqtga mos kelmaydi.

Umumiy nisbiylik nazariyasi formulalaridan foydalanib signal energiyasi va chastotasining o‘zgarishini hisoblash uchun (masalan, fazoning ergashtirilishi (увлечение пространства; frame dragging) aylanayotgan qora tuynukatrofida yuzaga keladigan trayektoriyaga bog‘liq effektlarni hisobga olmasak) gravitatsion qizil siljish binafsha siljish kattaligiga aniq teskari bo‘ladi. Demak, kuzatiladigan chastota o‘zgarishi qabul qilish va uzatish nuqtalaridagi soatlar yurish tezligining nisbiy farqiga mos keladi.

Gravitatsion qizil siljish kuzatiladigan effektni o‘lchasa, gravitatsion vaqt sekinlashuvi kuzatish natijalariga asoslanib qanday xulosa chiqarish mumkinligini bildiradi. Boshqacha aytganda, signallarni «u yerdan» «bu yerga» uzatishning istalgan usulida yagona qizil/binafsha siljishni o‘lchab, biz u yerdagi biznikiga o‘xshash soatlar u yerda qandaydir boshqacha — tezroq yoki sekinroq — yuradi, degan xulosaga kelamiz.

Statik gravitatsion maydon uchun gravitatsion qizil siljishni turli gravitatsion potensialga ega nuqtalardagi vaqt o‘tish tezligi farqi bilan to‘liq tushuntirish mumkin. Volfgang Paulining quyidagi so‘zlarini keltiramiz: «Statik gravitatsion maydon holatida vaqt koordinatasini shunday tanlash mumkinki, gik kattaliklari unga bog‘liq bo‘lmaydi. U holda P1 va P2 nuqtalar orasidagi yorug‘lik nurining to‘lqinlar soni ham vaqtga bog‘liq bo‘lmaydi. Binobarin, belgilangan vaqt shkalasida o‘lchangan nurdagi yorug‘lik chastotasi P1 va P2 nuqtalarda bir xil bo‘ladi va shu tariqa kuzatish joyiga bog‘liq bo‘lmaydi.»

Biroq zamonaviy metrologiyada vaqt kuzatuvchining ixtiyoriy dunyo chizig‘i (мировая линия) bo‘ylab (xususiy holatda — fazoning ayni bir nuqtasida vaqt o‘tishi davomida) lokal ravishda, o‘zaro bir xil atom soatlari orqali aniqlanadi (qarang: soniya). Vaqtning bunday ta’rifida soatlarning yurish tezligi qat’iy belgilanadi va bir dunyo chizig‘idan boshqasiga (bir nuqtadan ikkinchisiga) farq qiladi. Natijada, masalan, Paund–Rebka tajribasidagi chastotalar farqi yoki Quyosh yoxud neytron yulduzlar sirtidan chiqarilgan spektral chiziqlarning qizil siljishi nurlanish va qabul qilish nuqtalari orasidagi fizik vaqtning (standart atom soatlari bilan o‘lchanadigan) o‘tish tezligi farqi bilan izohlanadi. Haqiqatan ham, chunki yorug‘lik tezligi doimiy kattalik deb hisoblanadi, to‘lqin uzunligi chastota bilan qat’iy bog‘langan λ=cT=c/ν, shuning uchun to‘lqin uzunligining o‘zgarishi chastotaning o‘zgarishiga teng kuchli va aksincha.

Agar biror nuqtada, masalan, yorug‘likning sferik chaqnashlari chiqarilsa, gravitatsion maydon mavjud hududning istalgan joyida chaqnashlar orasidagi koordinata «vaqt» oraliqlarini bir xil qilish mumkin, buning uchun tegishli vaqt koordinatasini tanlash. Haqiqiy o‘lchanadigan vaqt oralig‘ining o‘zgarishi nurlanish va qabul qilish dunyo chiziqlari orasidagi standart bir xil soatlarning yurish tezligi farqi bilan belgilanadi. Bunda statik holatda signallar qanday usulda uzatilishining mutlaqo ahamiyati yo‘q: yorug‘lik chaqnashlari, elektromagnit to‘lqinlar cho‘qqilari, akustik signallar, o‘qlar yoki pochta jo‘natmalari — barcha uzatish usullari mutlaqo bir xil «qizil/binafsha siljish»ga uchraydi.

Nostatsionar holatda esa «gravitatsion» siljishni «Doppler» siljishidan aniq va invariant tarzda ajratish umuman mumkin emas. Masalan, Koinot kengayganida. Bu effektlar bir xil tabiatga ega va umumiy nisbiylik nazariyasida yagona tarzda tavsiflanadi. Elektromagnit nurlanish uchun qizil siljish hodisasi gravitatsion maydonda nurlanishning noodatiy tarqalishini hisobga olganda biroz murakkablashadi (geometriyaning dinamik o‘zgarishi, geometrik optikadanchetlanishlar, shuningdek, gravitatsion linzalanishning mavjudligi, gravitomagnetizm (гравимагнетизм), fazoning ergashtirilishi (увлечение пространства) va hokazo; bular siljish kattaligini yorug‘lik tarqalish trayektoriyasiga bog‘liq qilib qo‘yadi), ammo bu nozik jihatlar dastlabki sodda g‘oyani soyada qoldirmasligi kerak: soatlarning yurish tezligi ularning fazo va vaqtdagi joylashuviga bog‘liq.

Nyuton mexanikasida gravitatsion qizil siljishni prinsipial jihatdan tushuntirish mumkin — yana gravitatsion potensialning soatlar yurishiga ta’sirini kiritish orqali, biroq bu konseptual nuqtayi nazardan juda murakkab va noaniq. Yorug‘lik kinetik energiyasining E=ℏω potensial energiyaga aylanishi sifatida qizil siljishni keltirib chiqarishning keng tarqalgan usuli mohiyatan nisbiylik nazariyasiga tayanadi va to‘g‘ri deb qaralishi mumkin emas. Eynshteynning gravitatsiya nazariyasida qizil siljish gravitatsion potensialning o‘zi bilan izohlanadi: bu fizik vaqt o‘tish tezligining nisbiyligiga bog‘liq bo‘lgan fazo-vaqt geometriyasining namoyon bo‘lishidan boshqa narsa emas.

Ekvivalentlik prinsipi asosida keltirib chiqarish

Gravitatsion qizil siljish ekvivalentlik prinsipining.

natijasidir. Avval fotonning bir jinsli gravitatsion maydonda maydon kuchlanganligi chiziqlari bo‘ylab, gravitatsion maydon potensiali kichikroq nuqtadan potensiali kattaroq nuqtaga tarqalishini ko‘rib chiqamiz. Ekvivalentlik prinsipiga ko‘ra, inersial sanoq sistemasida kuchlanganligi g bo‘lgan gravitatsion maydonning mavjudligi gravitatsion maydon bo‘lmagan sharoitda sanoq sistemasining −g tezlanish bilan tezlangan harakatiga ekvivalentdir. Ya’ni bu tajribada tortishish maydoni mavjudligini manba va qabul qilgichning a=−g, yuqoriga yo‘nalgan. Agar chastotasi ν bo‘lgan to‘lqin manba tezligi nolga teng bo‘lgan paytda chiqariladi, deb hisoblasak, biroz vaqt o‘tgach Δt=hc, to‘lqin qabul qilgichga yetib borganda, uning tezligi v=gΔt=ghc. Nisbiy tezlikni hisoblashda v formulasida qo‘llanadigan Doppler effekti Δνν=vc manbaning tezligini nurlanish paytidagi, qabul qilgichning tezligini esa to‘lqin yetib kelgan paytdagi qiymat sifatida olish kerak. Shu sababli bu formuladan foydalanish Doppler effekti tufayli chastota siljishi quyidagiga teng bo‘lishini ko‘rsatadi:

Δνν=−ghc2.

Bir jinsli bo‘lmagan gravitatsion maydon holati uchun bu formulaning umumlashgan ko‘rinishi quyidagicha:

Δνν=−∫r0r1g(x)c2dx.

Nyutonning butun olam tortishish qonuniga ko‘ra g(x)=GMx2. Shunday qilib

Δνν=−∫r0r1GMx2c2dx=−GMc2(1r0−1r1).

Fazo-vaqtning metrik xususiyatlaridan kelib chiqib gravitatsion qizil siljishni evristik yo‘l bilan keltirib chiqarish

O‘q manbai va qabul qilgichdan iborat tezlanayotgan laboratoriya

Gravitatsion qizil siljishni tezliklarni qo‘shish qonunidan foydalanib olish mumkin.

Signal manbai (masalan, o‘q) va qabul qilgichdan iborat qurilmani ko‘rib chiqamiz. Ular orasidagi masofani qo‘zg‘almas sanoq sistemasida o‘lchab, quyidagicha belgilaymiz l. Bunda qurilma bo‘shliqda doimiy tezlanish bilan harakatlanadi a→ qo‘zg‘almas sanoq sistemasiga nisbatan, bu esa, ekvivalentlik prinsipigako‘ra, qurilmani bir jinsli gravitatsion maydonga joylashtirish bilan teng kuchlidir.

Keyin qabul qilgich va manbaga bir xil soatlar τout=τin, «qabul qilgich» nuqtasida turgan kuzatuvchidan ularning yurishini taqqoslashni so‘raymiz. U o‘z vaqtini τin bevosita o‘lchaydi, «manba» nuqtasidagi vaqt o‘tish tezligini esa kelayotgan signal chastotasini o‘lchash orqali aniqlaydi. O‘qning «manba»ga nisbatan tezligini w, signal yuborilgan paytdagi manbaning o‘z tezligini v. deb belgilaymiz. U holda tezliklarni qo‘shish qonunidan foydalanib, o‘qning tezligini u qo‘zg‘almas sanoq sistemasida quyidagicha olamiz:

u=w+v1+wv/c2=c2(w+v)c2+wv.(1)

Masofani l bosib o‘tish uchun signal vaqt sarflaydi, t, qabul qilgich esa shu vaqt ichida vt+at2/2. masofaga siljiydi. Bundan quyidagi tenglamani olamiz:

ut=l+vt+at2/2,

Uni t, ga nisbatan yechib, quyidagini olamiz:

t=u−va⋅[1±(1−2al(u−v)2)−1/2]

yoki taqriban:

t=u−va⋅[1±(1+la(u−v)2+⋯)].

Shunday qilib, ikkita yechimga kelamiz:

t1=−lu−v,t2=2u−va+lu−v.

Ko‘rinib turibdiki, bu holatda birinchi yechim ortiqcha.

Qo‘yamiz u (1) formuladagi qiymatni t uchun formulaga qo‘yamiz va bunda w hamda v shunchalik kichik deb olamizki, shu tartibdagi kichik hadlarni w2 va v2:

t=l(c2+wv)wc2=l(1w+vc2).

ham tashlab yuboramiz. Qurilmaning tezligi τ, ketma-ket ikki signal yuborilishi orasidagi vaqt davomida ortadi aτ va quyidagiga teng bo‘ladi v+aτ. Shuning uchun ketma-ket yuborilgan ikki signalning o‘tish vaqtlari farqi quyidagiga teng:

Δt=Δτ=l(1w+v+aτ0c2)−l(1w+vc2)=alτ0c2,

va natijada

Δττ0=alc2⟺τ1=τ0(1+alc2).

O‘zgarishlarni l va τ (tezlik funksiyalarini) tegishli kichiklik tartibidagi kattaliklar sifatida e’tiborga olmadik.

Demak, katta massali jismlar yaqinida o‘rnatilgan soatlar sekinroq yuradi. Bundan katta yulduzlar sirtidan bizga yetib keladigan yorug‘likning spektral chiziqlari spektrning qizil chetiga siljishi kerakligi kelib chiqadi.A. Eynshteyn

Chastota uchun quyidagini olamiz:

Δνν0=alc2⟺ν1=ν0(1−alc2).

Yulduz sirti va Yer sirti orasidagi gravitatsion potensiallar farqini ΔΦ=−al, deb belgilab, quyidagini olamiz:

τ1=τ0(1−ΔΦc2);ν1=ν0(1+ΔΦc2).

Bu ifodalarni Eynshteyn 1907-yilda quyidagi holat uchun keltirib chiqargan ΔΦ/c2≪1.

Adabiyotlar

Havolalar