


Dozimetr — foton nurlanishining ekspozitsion dozasini, va kermasini, yutilgan dozasini va foton yoki neytron nurlanishining ekvivalent dozasini, shuningdek, sanab o‘tilgan kattaliklarning quvvatini o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob. O‘lchash jarayoni dozimetriya.
Doza va dozimetr ko‘rsatkichlari
yutilgan dozadan farqli ravishda, radiatsion xavfsizlikda me’yorlanadigan ekvivalent va samarali dozalarni amaliyotda bevosita o‘lchab bo‘lmaydi. Ularni konservativ baholash uchun operatsion kattaliklar deb ataladigan qiymatlar joriy etilgan; radiatsion nazorat uskunalari (dozimetrlar) ana shu kattaliklar birliklarida kalibrlanadi. Hozirgi vaqtda quyidagi operatsion kattaliklar standartlashtirilgan va qo‘llanadi:
- atrof-muhit ekvivalent dozasi H*(10);
- yo‘nalishli ekvivalent doza H'(0.07,Ω);
- individual ekvivalent doza, Hp(d).
Dastlabki ikki kattalik atrof-muhit monitoringida, uchinchisi esa individual dozimetriyada (masalan, shaxsiy ko‘chma dozimetrlar yordamida) qo‘llanadi.
O‘lchangan operatsion kattaliklar yordamida olingan samarali doza qiymatini konservativ baholash mumkin. Agar operatsion kattalik qiymati belgilangan chegaralardan past bo‘lsa, qo‘shimcha qayta hisoblash talab etilmaydi.
Ilgari ishlab chiqarilgan dozimetrlarda maksimal ekvivalent doza (Hмакс), ekvivalent doza ko‘rsatkichi (ПЭД) yoki maydon ekvivalent dozasi birliklarida kalibrlash qo‘llanilgan; bundan tashqari, ekspozitsion doza (X) kattaligi ham ishlatilgan.
Maishiy dozimetrlarga tavsif
Maishiy qurilmalarda, odatda, yorug‘lik va/yoki tovushli indikator hamda displey yordamida o‘lchov natijalari ko‘rsatiladi. O‘lchami va konstruksiyasi bilakka taqiladigan bilaguzukdan tortib «cho‘ntak» turigacha farq qiladi. Ishlash davomiyligi bitta batareyada bir necha soatdan bir necha oygacha davom etadi.
Odatda, maishiy qurilmalar neytron manbalari ta’sirida olingan dozani baholash imkonini bermaydi. Foton, α va β-nurlanishni baholash qo‘shimcha filtrlar mavjudligiga hamda ishlatiladigan datchiklarning xususiyatiga bog‘liq. Masalan, СБМ-20 datchigi asosida ishlab chiqilgan va yaxlit plastik korpusga joylashtirilgan qurilmalar faqat bitta turdagi ionlashtiruvchi nurlanishni — foton nurlanishini (qattiq γ-nurlanishni) o‘lchashga sozlangan.
Maishiy dozimetrlarning o‘lchash diapazoni, odatda, qurilmada ishlatiladigan datchiklarning xususiyatiga bog‘liq. Masalan, СБМ-20 datchigi uchun chegara 4*103 имп/сек; 60 имп/мкР bo‘lganda o‘lchash chegarasi ekrandagi darajalashdan qat’i nazar, ≈66 мкР/сек ni tashkil etadi. Chegaraviy qiymatlarga yaqinlashganda deteksiya uzilishi yuz beradi; bunga detektorda cho‘g‘lanma razryad hosil bo‘lishi sabab bo‘ladi. Ekrandagi doza quvvati qiymatlari keskin kamayadi.
O‘lchashning umumiy prinsipi

Dozimetrlarning nurlanishni qayd etuvchi elementi sifatida ionlashtiruvchi nurlanishning gaz-razryadli indikatorlari qo‘llanadi. Ular ionlashgan fazoda ko‘chkili teshilish hodisasiga asoslangan bo‘lib, bunda elektr maydon kuchlanganligi kritik qiymatga yaqin, ammo undan oshmaydigan darajada bo‘ladi. Buning uchun Geyger hisoblagichining elektrodlar oralig‘ida maydon kuchlanganligi to‘yinish holatida, biroq mustaqil teshilish (cho‘g‘lanma razryad). Bu — Geyger platosi chegarasi — mazkur datchiklarning volt-amper xarakteristikasidagi gorizontal qismdir. Bu holatda datchik fazosida elektrodlar orasidagi masofa uchun mumkin bo‘lgan eng yuqori maydon kuchlanganligi saqlanadi, biroq u elektrodlar orasida mustaqil teshilish yuzaga kelishi uchun yetarli emas; shu tariqa datchik yopiq, chegaraviy holatda ushlab turiladi.
Datchik fazosiga ionlashtiruvchi nurlanish tushganda, uning ta’sirida majburiy ionlanish (erkin zaryad tashuvchilarning paydo bo‘lishi) yuz beradi. Elektr maydonida zarracha izi bo‘ylab ko‘chkili teshilish yuzaga keladi. Elektrostatik maydon bu jarayonni «katod-anod» yo‘nalishiga yo‘naltiradi; erkin zaryad tashuvchilari va zanjirli ionlanish orqali uchish oralig‘iga jalb qilingan zaryad tashuvchilari shu maydon ta’sirida harakatlanadi. Datchikning xususiy sig‘imi (Cгаш) juda kichik bo‘lgani sababli, qarshilik Rн to‘g‘ri tanlanganda datchikning elektrostatik potensiali to‘liq razryadlanadi. Potensial tugagach, teshilish so‘nadi va potensial platosining quyi chegarasigacha to‘liq tushadi. Shu tariqa, teshilish vaqtida datchik yopiq holatga o‘tadi va impuls hosil qiladi, bu impuls Cэ kondensatoridan o‘tadi, kondensator ham shu paytda razryadlanadi. Natijada zarracha yoki gamma-kvantga miqdoriy jihatdan mos keladigan impuls attenyuator kirishiga uzatiladi. Ayni vaqtda datchikda o‘lchashning o‘lik vaqti boshlanadi (fazoviy kondensatorning qayta zaryadlanib, platosining quyi chegarasiga yetishi uchun ketadigan vaqt; bu davrda u nurlanishni qayd eta olmaydi).
Attenyuator impuls amplitudasi va frontlarini to‘g‘rilab, to‘g‘ri burchakli shaklga keltiradi va shu ko‘rinishda impulslar hisoblagichiga uzatadi. Hisoblagich bu impulslarni taymer belgilagan aniq vaqt oralig‘ida sanaydi. Bu vaqt datchik yoki datchiklarning ishchi hajmiga qarab shunday tanlanadiki, o‘lchash natijasi e’lon qilingan birliklarda nurlanish dozasining haqiqiy qiymatiga mos kelsin. Demak, hisoblagich amalda datchikning ishchi hajmida vaqt birligi ichida qayd etilgan impulslar (qayd qilingan kvantlar) sonini sanaydi. Bitta detektorli sxemada attenyuator hisoblash impulsining frontidan pasayishigacha bo‘lgan o‘lik vaqt davomida taymerni to‘xtatib, vaqt hisobini shu miqdorga sekinlashtiradi; ko‘p detektorli sxemada esa bir datchik qayta zaryadlanayotgan vaqtda kutish rejimida turgan boshqa datchiklar impulslarni qayd etadi. O‘lchashning boshlang‘ich umumiy (oldindan belgilangan) vaqti muhandislik yo‘li bilan qat’iy belgilanadi (kvarsli taymer yordamida) va datchiklarning umumiy ishchi hajmiga bog‘langan kalibrlangan doimiy kattalik hisoblanadi. O‘lchash vaqti tugagach, hisoblash hamda datchiklarni quvvatlantiruvchi yuqori kuchlanish generatori bloklanadi va (konstruksiya imkon bersa) o‘lchash sikli tugagani haqida signal beriladi.
Datchiklar sxemasiga qarab o‘lchash siklining haqiqiy vaqti bir daqiqadan (АНРИ 01 02 qurilmasidagi 4+2 datchikli tizimda) besh daqiqagacha (bitta datchikli asosiy strukturaviy sxemasi ko‘rsatilgan ayni «Master-1» qurilmasida) davom etadi. Shu sababli, bu asboblar qidiruv ishlari uchun deyarli yaroqsiz; ular aynan datchiklarning ishchi hajmiga moslashtirilgan, barcha yo‘nalishlardan keladigan fon nurlanishi dozasini yoki ekspozitsiya davomida qurilmaga nisbatan qo‘zg‘almas joylashtirilgan nurlanish manbai darajasini o‘lchash uchun mo‘ljallangan.
Tuzilishi

Dozimetr quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:[manba ko‘rsatilmagan 3350 kun]
- turli nurlanish turlari uchun bir yoki bir nechta detektor
- nurlanish tuzilishini baholash uchun olinadigan filtrlar
- doza indikatsiyasi tizimi
- hisoblash qurilmasi
- sintillyatsion turdagi detektorni kalibrlash uchun ionlashtiruvchi nurlanishning nazorat manbai
Bunga misol sifatida kumush bilan faollashtirilgan alumofosfat shishadan tayyorlangan, gamma va aralash gamma-neytron nurlanishi ta’sirini qayd etuvchi ИД-11 kimyoviy dozimetrini keltirish mumkin. Qayd etilgan dozani o‘lchash ИУ-1 (yoki ГО-32) o‘lchash qurilmasi yordamida 10 dan 1500 rad gacha bo‘lgan diapazonda amalga oshiriladi. Davriy nurlantirish paytida nurlanish dozasi jamlanadi va dozimetrda 12 oy davomida saqlanadi. ИД-11 massasi 25 g. ИУ-1 massasi 18 kg.
Ionlashtiruvchi nurlanish detektorlari (dozimetrning ionlashtiruvchi nurlanish keltirib chiqaradigan hodisalarni elektr yoki boshqa o‘lchanadigan signalga aylantirishga xizmat qiluvchi sezgir elementlari) tuzilishi va ishlash prinsipi turlicha bo‘lgan datchiklardan iborat bo‘lishi mumkin:
- Ionlashtiruvchi nurlanishning gaz-razryadli detektorlari
- ionlash kamerasi (bevosita ko‘rsatadigan individual «ДКС-101» yoki «ДДГ-01Д» dozimetri)
- Geyger–Myuller datchiklari (masalan, α, β, γ-nurlanish uchun «бета-1», β, γ-nurlanish uchun «СБМ-20» yoki neytron nurlanishi uchun «СНМ-50»)
- Sintillyatsion detektorlar va hisoblagichlar
- Yarimo‘tkazgichli nurlanish detektorlari
- Olmos asosidagi detektorlar
- Fotodiodli detektorlar
- Individual dozimetriya uchun integrallovchi detektorlar
- Fotoplyonkali
- Kamerali-ionizatsion
- Termolyuminessent
- Radiofotolyuminessent
- Elektretli
- Iz detektorlari
SSSRda maishiy dozimetrlardan eng keng foydalanish 1986-yildagi Chernobil avariyasidan keyin boshlandi. Ungacha dozimetrlardan faqat ilmiy yoki harbiy maqsadlarda foydalanilgan.
Butun tana dozimetriyasi uchun hisoblagichlar
ТBMA
Bomab (The BOttle MAnikin Absober) — 1949-yilda ishlab chiqilgan va o‘shandan beri Shimoliy Amerikada, ehtimol butun dunyoda ham qabul qilingan fantom[aniqlashtirish kerak], butun tana dozimetriyasi (whole body counting) uchun ishlatiladigan dozimetrlarga kalibrlashda qo‘llanadigan tarmoq standarti (ANSI 1995) sifatida.
Fantom 10 ta polietilen butilka yoki silindr yoxud ellips shaklidagi ballonlardan iborat bo‘lib, ular bosh, bo‘yin, ko‘krak qafasi, qorin, sonlar, oyoqlar va qo‘llarni ifodalaydi. Har bir qism suvdagi radioaktiv eritma bilan to‘ldiriladi; eritmaning radioaktivligi tegishli qism hajmiga mutanosib bo‘ladi. Bu radioaktiv moddaning butun organizm bo‘ylab bir tekis taqsimlanishini taqlid qiladi.
O‘lchash samaradorligini kalibrlashda ishlatiladigan radioaktiv izotoplarga misollar: 57Co, 60Co, 88Y, 137Cs va 152Eu.[manba ko‘rsatilmagan 3350 kun]
O‘pka hisoblagichi
O‘pka hisoblagichi (Lung Counter) — odam nafas orqali yutadigan va tana to‘qimalarida yetarlicha erimaydigan radioaktiv gazlar hamda aerozollardan chiqadigan nurlanishni bir necha hafta, oy yoki yil davomida o‘lchash va hisoblash uchun mo‘ljallangan tizim. U nurlanish detektori yoki detektorlaridan hamda ular bilan bog‘langan elektron qismdan iborat.
Ko‘pincha bunday tizim binolarning quyi qavatlariga joylashtiriladi (kosmik fonning adron komponentidan himoyalanish uchun) va fon gamma-nurlanishidan (po‘lat, qo‘rg‘oshin hamda boshqa og‘ir materiallardan tayyorlangan qalin devorlar) hamda neytron nurlanishidan (kadmiy, bor, polietilen) himoya bilan o‘raladi.
O‘pka hisoblagichi asosan past energiyali gamma yoki rentgen nurlarini chiqaradigan radioaktiv moddalarni o‘lchash uchun ishlatilgani sababli, tizimni kalibrlashda qo‘llanadigan fantom antropometrik bo‘lishi kerak. Inson gavdasining bunday fantomi, masalan, E. Lourens nomidagi Livermor milliy laboratoriyasida ishlab chiqilgan (gavda fantomi, Torso Phantom).[manba ko‘rsatilmagan 3350 kun]
Fotosuratlar
- Zamonaviy individual dozimetr
- Zamonaviy dozimetrlarning turlaridan biri
- Zamonaviy dozimetrlarning turlaridan biri
- Bevosita ko‘rsatmaydigan ionizatsion dozimetr: eskirgan, biroq ko‘plab korxonalarda hanuz qo‘llanadi
- Fosforessent ДП-5В doza quvvati o‘lchagichining shkalasi
Adabiyotlar
- Lyutsko A. M., Rolevich I. V., Ternov V. I. Chernobil: omon qolish imkoniyati. — Minsk: Polymya, 1996. — 181 b.
- Mashkovich V. P., Kudryavtseva A. V. Ionlashtiruvchi nurlanishdan himoya. — Moskva : Energoatomizdat, 1995. — 496 b.
- Xalqaro radiatsion himoya komissiyasining 103-nashri (МКРЗ): Xalqaro radiatsion himoya komissiyasining 2007-yilgi tavsiyalari = ICRP 103-nashri : Xalqaro radiatsion himoya komissiyasining 2007-yilgi tavsiyalari / Tahriri ostida L.-E. Holm. Ingliz tilidan tarjima, umumiy tahriri ostida M. F. Kiselyov va N. K. Shandala. — M.: «Alana» MChJ ishlab chiqarish-tijorat firmasi nashriyoti, 2009. — 344 b. — 1000 nusxa. — ISBN 978-5-9900350-6-5.
- FGUN NIIRG. Radiatsion xavfsizlik me’yorlariga (НРБ-99-2009) sharh. — 2009. — 84 b.
- ICRP. Tashqi nurlanishdan radiatsion himoyalanishda qo‘llanadigan konversiya koeffitsiyentlari. ICRP 74-nashri. Ann. ICRP 26 (3-4) : [ingl.]. — 1996. — 205 b.
Havolalar
- «BIS-R» manbasi — «yovuz» va juda radioaktiv! (β-nurlanishning nazorat manbasi haqidagi video)
- Ba’zi sovet dozimetrlari fotosuratlari(«Dozimetrlar» bo‘limida).
- Maishiy dozimetrlarni sinovdan o‘tkazish va qiyosiy tahlil
- MKS «Spektr» dozimetr-radiometri