
Akselerometr (lot. accelero — tezlashtiraman va qad. yun. μετρέω «o‘lchayman») — asbob bo‘lib, u ko‘rinma tezlanish proyeksiyasini o‘lchaydi (obyektning haqiqiy tezlanishi bilan gravitatsion tezlanish o‘rtasidagi farq). Odatda, akselerometr sezgir massadan iborat bo‘lib, u elastik osmaga mahkamlangan. Ko‘rinma tezlanish mavjud bo‘lganda massaning dastlabki holatidan chetga og‘ishi ushbu tezlanishning kattaligi haqida ma’lumot beradi.
Akselerometrlar konstruktiv tuzilishiga ko‘ra bir komponentli, ikki komponentli va uch komponentli turlarga bo‘linadi. Shunga muvofiq, ular ko‘rinma tezlanish proyeksiyalarini bitta, ikkita va uchta o‘q bo‘ylab o‘lchash imkonini beradi.
Ayrim akselerometrlarda ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash uchun o‘rnatilgan tizimlar ham mavjud. Bu tezlanish va tebranishlarni o‘lchash uchun zarur barcha elementlarni o‘z ichiga olgan yaxlit tizimlarni yaratish imkonini beradi.
Qo‘llanilishi
Akselerometrdan mutlaq chiziqli tezlanish proyeksiyalarini o‘lchash uchun (agar fazoning muayyan nuqtasida gravitatsion tezlanishning kattaligi va yo‘nalishi ma’lum bo‘lsa), shuningdek, gravitatsion tezlanish proyeksiyasini bilvosita o‘lchash uchun (akselerometr gravitatsion maydonda harakatsiz turganida) foydalanish mumkin. Birinchi xususiyat inersial navigatsiya tizimlarini yaratishda qo‘llanadi. Bunda akselerometrlar yordamida olingan o‘lchovlar integrallanib, inersial tezlik va tashuvchining koordinatalari aniqlanadi. Shu tariqa, akselerometrlar, xuddi giroskoplar kabi, quyidagi transport vositalarining navigatsiya va boshqaruv tizimlari uchun ajralmas tarkibiy qismlardir: samolyotlar, raketalar va boshqa uchish apparatlari, kemalar va suvosti kemalari. Ikkinchi xususiyat akselerometrlardan qiyaliklarni o‘lchash, ya’ni inklinometrlar sifatida, shuningdek, gravimetriyada ham foydalanish imkonini beradi.
Sanoat tebranish diagnostikasida akselerometr buzmasdan nazorat qilish va himoya tizimlarida tebranish tezlanishini o‘lchaydigan tebranish o‘zgartkichidir.
Akselerometrlar qattiq disklarni kompyuterda boshqaradigan tizimlarda shikastlanishdan himoyalash mexanizmini ishga tushirish uchun qo‘llanadi (bunday shikastlanish zarba yoki qurilmaning tushib ketishi natijasida yuz berishi mumkin): tezlanishning keskin o‘zgarishini sezgan tizim qattiq diskning o‘qish-yozish kallaklarini to‘xtatish haqida buyruq beradi. Bu diskning shikastlanishi va ma’lumotlarning yo‘qolishining oldini olishga yordam beradi. Bunday himoya texnologiyasi asosan noutbuklarda, netbuklarda va tashqi xotira qurilmalarida qo‘llanadi.
Akselerometrlar avtomobil videoregistratorlariga o‘rnatilganida, ular favqulodda hodisalarni aniqlaydi, masalan, keskin tormozlanish, tezlanish, to‘qnashuv, keskin burilish va aylanish kabi hodisalarni. Bu hodisalar videoregistrator tomonidan alohida faylga yoziladi, maxsus belgi bilan belgilanadi hamda tasodifan o‘chirib yuborilish va ustiga yangi ma’lumot yozilishidan himoyalanadi.
O‘yin konsollarining boshqaruv qurilmalarida akselerometr giroskop bilan birgalikda[aniqlashtirish], o‘yinlarda tugmalardan foydalanmasdan boshqarish uchun ishlatiladi — qurilmani fazoda burish, silkitish va h. k. orqali. Masalan, akselerometr o‘yin boshqaruv qurilmalarida Wii Remote va PlayStation Move.
. Bundan tashqari, raqamli akselerometrlar mobil qurilmalarda, masalan, telefonlar, planshet kompyuterlar va boshqa shu kabi qurilmalarda keng qo‘llanadi. Akselerometrlar yordamida mobil qurilma ekranidagi tasvirning joylashuvi boshqariladi hamda qurilmaning Yer gravitatsion tezlanishi yo‘nalishiga nisbatan fazoviy holati kuzatib boriladi.
Parametrlari
Akselerometrning asosiy parametrlari quyidagilardan iborat:
- Masshtab koeffitsiyenti — o‘lchanayotgan ko‘rinma tezlanish bilan chiqish signali (elektr signali, tebranish chastotasi (torli akselerometrda) yoki raqamli kod) o‘rtasidagi chiziqli bog‘lanishning mutanosiblik koeffitsiyenti.
- Ishchi chastotalar diapazoni.
- Sezgirlik chegarasi (ajrata olish qobiliyati) — asbob aniqlay oladigan ko‘rinma tezlanishning eng kichik o‘zgarishi miqdori.
- Nol siljishi — ko‘rinma tezlanish nolga teng bo‘lganda, asbob ko‘rsatkichi bilan gravitatsion tezlanishning sezgirlik o‘qiga proyeksiyasi o‘rtasidagi farq.
- Tasodifiy yurish — nol siljishidan o‘rtacha kvadratik og‘ish.
- Nochiziqlilik — ko‘rinma tezlanish o‘zgarganda chiqish signali bilan ko‘rinma tezlanish o‘rtasidagi bog‘lanishning chiziqli bog‘lanishdan chetlanishi.
Xatoliklar
Akselerometrning chiqish signali kattaligiga asosan quyidagilar ta’sir qiladi:
- atrof-muhit harorati va akselerometr o‘rnatilgan joyning harorati (haroratga bog‘liq xatoliklar);
- tashqi magnit maydonlar (magnit maydon ta’siridagi xatoliklar);
- o‘rnatish asosining tebranishi va burchakli tebranishlari (tebranish bilan bog‘liq xatoliklar);
- akselerometrning chastotaviy tavsiflari (chastotaviy xatoliklar);
- ko‘rsatkichlar gisterezisi (nochiziqlilikning tarkibiy qismlaridan biri).