| GLONASS | |
|---|---|
| Global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimi | |
| | |
| Ishlab chiqilgan mamlakat |
|
| Operator | Roskosmos |
| Qo‘llanilishi | harbiy, fuqarolik |
| Holati | foydalanishda |
| Qamrov hududi | butun dunyo |
| Aniqlik | 2,5 m |
| Sun’iy yo‘ldoshlar guruhi | |
| Talab etiladi | 24 |
| Orbitada | 29 (24 tasidan foydalanilmoqda) |
| Birinchi uchirish | 12-oktabr 1982-yil |
| Jami uchirishlar |
145
|
| Orbita | |
| Turi | o‘rta balandlikdagi aylana orbita |
| Balandligi | 19 100 km |
| Boshqa ma’lumotlar | |
| Veb-sayt | glonass-iac.ru |
Global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimi (GLONASS) — Rossiyaga tegishli sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi. Tizimning fuqarolik signallari Yerning istalgan nuqtasida qabul qilinadi va navigatsiya xizmatlaridan bepul hamda cheklovlarsiz foydalanish imkonini beradi. Shuningdek, shifrlangan maxsus maqsadlar uchun mo‘ljallangan yuqori aniqlikdagi signalni uzatadi.
Dastlab harbiy maqsadlar uchun mo‘ljallangan GLONASS tizimi raketa hujumi haqida ogohlantirish tizimi (RHOT) bilan bir vaqtda, 1982-yilda yer usti, dengiz, havo va kosmosdagi cheklanmagan miqdordagi foydalanuvchilarni tezkor navigatsiya va vaqt ma’lumotlari bilan ta’minlash maqsadida ishga tushirilgan.
Tizimning asosini 24 ta sun’iy yo‘ldoshtashkil etadi. Ular Yer yuzasi ustida uchta orbita tekisligida harakatlanadi; orbita tekisliklarining og‘ish burchagi 64,8°, orbitalar balandligi esa 19 100 km. Tizimning GPS dan asosiy farqi shundaki, GLONASS sun’iy yo‘ldoshlari orbitadagi harakati davomida Yerning aylanishi bilan rezonansga (sinxronlikka) kirishmaydi. Bu ularning barqarorligini oshiradi. Shu sababli GLONASS kosmik apparatlari guruhi faol xizmat muddati davomida qo‘shimcha tuzatishlarni talab qilmaydi.
GLONASS tizimini rivojlantirish bilan «Roskosmos», «Axborot sun’iy yo‘ldosh tizimlari , akademik M. F. Reshetnyov nomidagi» AJ va «Rossiya kosmik tizimlari» AJ shug‘ullanadi. GLONASS texnologiyalarining tijoratlashtirilishi hamda Rossiya va xorijda keng joriy etilishini ta’minlash uchun Rossiya Federatsiyasi hukumati ning 2009-yildagi qarori bilan «Navigatsiya faoliyati sohasidagi federal tarmoq operatori» tashkil etildi. Uning vazifalari «Navigatsiya-axborot tizimlari» OAJga yuklatildi. 2012-yildan esa ushbu vazifalarni boshqa notijorat hamkorlik o‘z zimmasiga oldi: «Navigatsiya texnologiyalarini rivojlantirish va ulardan foydalanishga ko‘maklashish».
Rivojlanish tarixi
GLONASSni yaratish ishlari rasman 1976-yil dekabr oyida KPSS Markaziy Qo‘mitasi va SSSR Vazirlar Kengashining maxsus qarori bilan boshlangan. Ushbu loyiha mahalliy sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimining «Siklon» dasturi bilan boshlangan rivojlanishining davomi edi. 2-avlod sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimi bo‘yicha nazariy tadqiqotlarni 1967-yilda 9-ilmiy tadqiqot institutining Harbiy-dengiz floti xodimlari Yu. I. Maksyuta boshchiligida boshlagan.

«Uragan» sun’iy yo‘ldoshlarining dastlabki uchirilishlari
Tizimni yaratish muddatlari bir necha bor kechiktirilgan. Parvoz sinovlari 12-oktabr 1982-yilda birinchi «Uragan» 11F654 sun’iy yo‘ldoshi va 2 ta massa-o‘lcham maketi 11F654GVM bilan boshlangan. Keyingi 6 ta uchirishda har safar 2 ta haqiqiy apparat va 1 ta maket orbitaga chiqarilgan, chunki sun’iy yo‘ldoshlarning elektron qismlarini o‘z vaqtida yig‘ish qiyin bo‘lgan. Faqat 16-sentabr 1986-yildagi 8-uchirishda birdaniga 3 ta haqiqiy apparat chiqarildi. Yana 2 marta, 1989-yilda, «Uragan»ning 2 ta sun’iy yo‘ldoshi bilan birga «Etalon» passiv geodezik apparatlari orbitaga chiqarildi. Ulardan gravitatsion maydon parametrlarini va uning «Uragan» orbitalariga ta’sirini aniqlashtirish uchun foydalanilgan.
Tizimning to‘liq ishlashi va sun’iy yo‘ldoshlarning bir qismini yo‘qotish
4-aprel 1991-yilda GLONASSning 2 ta orbita tekisligida bir vaqtning o‘zida 12 ta ishlaydigan sun’iy yo‘ldosh mavjud edi. 24-sentabr 1993-yilda tizim rasman foydalanishga qabul qilindi (o‘sha yili AQSH 24 ta sun’iy yo‘ldoshdan oxirgisini GPStizimi uchun orbitaga chiqargan edi). Shundan so‘ng uchinchi orbita tekisligiga uchirishlar boshlandi. 14-dekabr 1995-yilda «Uragan»lar bilan 27-marta uchirilgan «Proton-K» tashuvchi raketasidan so‘ng sun’iy yo‘ldoshlar guruhi rejadagi 24 ta apparatga yetkazildi.

1982-yil oktabrdan 1998-yil dekabrgacha orbitaga jami 74 ta «Uragan» va 8 ta massa-o‘lcham maketi chiqarildi. Tizimni joylashtirish davrida 6 ta «Uragan» tezlatish blokining 11S861 nosozligi tufayli yo‘qotildi. 1997-yilda o‘tkazilgan hisob-kitoblarga ko‘ra, GLONASS tizimini joylashtirishga qariyb 2,5 milliard AQSH dollari sarflangan.
Keyinchalik moliyalashtirish yetarli bo‘lmagani hamda sun’iy yo‘ldoshlarning qisqa xizmat muddati sababli ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlar soni 2001-yilga kelib 6 tagacha kamaydi.
Federal maqsadli dastur
2001-yil avgustda «Global navigatsiya tizimi» federal maqsadli dasturi qabul qilindi. Unga ko‘ra, 2008-yil boshida Rossiya hududini to‘liq qamrab olish, 2010-yil boshida esa global qamrovga erishish rejalashtirilgan edi. Buning uchun 2007, 2008 va 2009-yillarda 6 marta tashuvchi raketalarni uchirib, orbitaga 18 ta sun’iy yo‘ldosh chiqarish ko‘zda tutilgan edi. Shunda 2009-yil oxiriga borib guruh yana 24 ta apparatdan iborat bo‘lardi.

17-sentabr 2002-yilda GLONASS geosentrik koordinatalar tizimining yangilangan PZ-90 — PZ-90.02 versiyasiga, 31-dekabr 2013-yilda esa PZ-90.11 versiyasiga o‘tdi.
2003-yildan «Glonass-M» turidagi yangi apparatlar uchirila boshlandi. Ular 2 ta fuqarolik signalini quyidagi chastotalarda — L1 va L2 — uzatadi.
2007-yilda 1-modernizatsiya bosqichida yer usti segmentimodernizatsiya qilindi, natijada koordinatalarni aniqlash aniqligi oshdi. Yer usti segmentining 2-modernizatsiya bosqichida boshqaruv majmuasining 7 ta punktiga yangi yuqori aniqlikdagi o‘lchash tizimi o‘rnatilmoqda. Natijada 2010-yil oxiriga kelib efemeridalarni va bort soatlarining vaqt og‘ishini hisoblash aniqligi oshadi. Bu esa navigatsiya koordinatalarini aniqlash aniqligini yaxshilaydi.
2008-yil mart oyi oxirida Rossiyaning GLONASS global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimi bosh konstruktorlari kengashi Rossiya kosmik asbobsozlik ilmiy-tadqiqot institutidayig‘ilib, GLONASS kosmik segmentini joylashtirish muddatlarini qayta ko‘rib chiqdi. Avvalgi rejalarga ko‘ra, Rossiyada tizimdan 31-dekabr 2007-yilgacha foydalanish imkoni yaratilishi kerak edi. Buning uchun 18 ta ishlaydigan sun’iy yo‘ldosh zarur bo‘lgan, ammo ularning ayrimlari kafolatlangan xizmat muddatini o‘tab, ishdan chiqqan. Shunday qilib, 2007-yilda GLONASS yo‘ldoshlarini uchirish rejasi bajarilgan (orbitaga oltita apparat chiqarilgan) bo‘lsa-da, 27-mart 2008-yil holatida orbital guruhda atigi o‘n oltita ishlaydigan sun’iy yo‘ldosh bo‘lgan. 25-dekabr 2008-yilda ularning soni 18 taga yetkazildi.
GLONASS bosh konstruktorlari kengashi tizim kamida 31-dekabr 2008-yilgacha Rossiyada ishlay boshlashi uchun joylashtirish rejasini qayta ko‘rib chiqdi. Dastlab ikkita uchirishda uchta-uchtadan yangi «Glonass-M» sun’iy yo‘ldoshini 2008-yil sentabr va dekabr oylarida orbitaga chiqarish rejalashtirilgan edi. Biroq 2008-yil mart oyida barcha sun’iy yo‘ldoshlarni yil oxirigacha ishga tushirish uchun ishlab chiqarish muddatlari qayta ko‘rib chiqildi. Uchirishlar ikki oy oldinga surilishi va tizim yil oxirida Rossiyada ishlashi kerak edi. Rejalar o‘z vaqtida bajarildi.
Sochida yer ustida keng ko‘lamli foydalanish
29-yanvar 2009-yilda mamlakatda jamoat transporti birinchi bo‘lib GLONASS asosidagi sun’iy yo‘ldosh orqali kuzatuv tizimi bilan keng miqyosda jihozlanadigan shahar Sochibo‘lishi e’lon qilindi. O‘sha paytda «M2M telematika» kompaniyasi ishlab chiqargan GLONASS uskunalari Sochidagi 250 ta avtobusga o‘rnatilgan edi.
2009-yil noyabrda Ukraina radiotexnik o‘lchovlar ilmiy-tadqiqot instituti (Xarkov) va Rossiya kosmik asbobsozlik ilmiy-tadqiqot instituti (Moskva) qo‘shma korxona tashkil etishi e’lon qilindi. Tomonlar ikkala mamlakat hududida iste’molchilarga xizmat ko‘rsatish uchun sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimini yaratishi belgilandi. Loyihada GLONASS tizimining koordinatalarini aniqlashtirish uchun Ukrainadagi korreksiya stansiyalaridan foydalanish rejalashtirildi.
Sayyorani to‘liq qamrab olishning tiklanishi
2-sentabr 2010-yilda GLONASS sun’iy yo‘ldoshlari soni jami 26 taga yetkazildi — Yer yuzini to‘liq qamrab olish uchun guruh to‘liq shakllantirildi.
2011-yilda yer usti boshqaruv majmuasi modernizatsiya qilindi. Modernizatsiya dasturi natijasida GLONASS tizimida navigatsiya koordinatalarini aniqlash aniqligi 2–2,5 baravar oshib, fuqarolik foydalanuvchilari uchun qariyb 2,8 metrni tashkil etdi.

Yangi formatdagi «Glonass-K» sun’iy yo‘ldoshlari
O‘sha yilning 26-fevralida birinchi «Glonass-K» kosmik apparati uchirildi. Unda CDMA formatidagi qo‘shimcha signallar joriy etilgan va L3 diapazonidagi yangi ochiq signal sinovdan o‘tkazilgan.
2012-yildan 2020-yilgacha GLONASSni rivojlantirish uchun Rossiya Federatsiyasi budjetidan 320 milliard rubl ajratildi. Bu davrda 15 ta «Glonass-M» va 22 ta «Glonass-K» sun’iy yo‘ldoshini ishlab chiqarish rejalashtirildi.
2012-yil iyulda quyidagi holat yuzasidan jinoiy ish qo‘zg‘atildi: sun’iy yo‘ldosh tizimi mablag‘larining asossiz sarflanishi va o‘zlashtirilishi — tizimni rivojlantirish uchun ajratilgan 6,5 milliard rubldan ortiq miqdorda. 13-may 2013-yilda mansab vakolatlarini suiiste’mol qilish va 85 million rublni o‘zlashtirish holati aniqlangani uchun «O‘ta yirik miqdordagi firibgarlik» moddasi bo‘yicha yana bir jinoiy ish qo‘zg‘atildi.
2014-yilda Rossiyaning GLONASS va Xitoyning navigatsiya tizimlari o‘rtasidagi moslikni ta’minlash ishlari boshlandi. Xitoy tizimi — «Beydou».
7-dekabr 2015-yilda GLONASS tizimini yaratish ishlari yakunlangani e’lon qilindi. Tayyor tizimni yakuniy sinovdan o‘tkazish uchun yuborilgan idora — Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi.
«GLONASS» AJ va «Rostex» davlat korporatsiyasining «Glonass-BDD» MChJ qo‘shma korxonasi 2020-yilda yo‘l-transport hodisalarini tahlil qilish va ularning oldini olish axborot tizimini sinovdan o‘tkazdi hamda Rossiyadagi 3000 km avtomobil yo‘llarining raqamli xavfsizlik reytingini e’lon qildi.
Navigatsiya

GLONASS sun’iy yo‘ldoshlari 19 400 km balandlikdagi o‘rta balandlikdagi aylana orbitada, og‘ish burchagi 64,8° va aylanish davri 11 soat 15 daqiqa bo‘lgan holda joylashgan. Bunday orbita yuqori kengliklarda (shimoliy va janubiy qutb hududlarida) foydalanish uchun qulay, chunki u yerlarda AQSHning GPS signali juda zaifdir[manba 3421 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Sun’iy yo‘ldoshlar guruhi uchta orbita tekisligida joylashtirilgan bo‘lib, ularning har birida 8 tadan sun’iy yo‘ldosh bir tekis taqsimlangan. Global qamrov uchun 24 ta, Rossiya hududini qamrab olish uchun esa 18 ta sun’iy yo‘ldosh talab etiladi. Signallar 38° yo‘nalganlik bilan o‘ng aylana qutblanishda, 316—500 Vt ekvivalent nurlanish quvvati bilan uzatiladi (EIRP 25—27 dBW).
Koordinatalarni aniqlash uchun qabul qilgich kamida to‘rtta sun’iy yo‘ldosh signalini qabul qilishi va ulargacha bo‘lgan masofani hisoblab chiqishi kerak. Uchta sun’iy yo‘ldoshdan foydalanilganda qabul qilgich soatining noaniqligidan kelib chiqadigan xatolar sababli koordinatalarni aniqlash qiyinlashadi.
Navigatsiya signallari
FDMA signallari
Navigatsiya signallarining ikki turi ishlatiladi: odatiy aniqlikdagi ochiq va yuqori aniqlikdagi himoyalangan signallar.

Signallar bevosita ketma-ketlik bilan spektrni kengaytirish usuli (DSSS) va ikkilik fazaviy manipulyatsiya (BPSK) orqali modulyatsiyalanadi. Barcha sun’iy yo‘ldoshlar ochiq signallarni uzatish uchun bir xil psevdotasodifiy kod ketma-ketligidan foydalanadi. Biroq har bir yo‘ldosh 14 kanalli chastota bo‘yicha ajratish (FDMA) usulidan foydalangan holda boshqa chastotada signal uzatadi. L1 diapazonidagi signalning markaziy chastotasi 1602 MGs, sun’iy yo‘ldoshlarning uzatish chastotasi esa 1602 MGs + n × 0,5625 MGs formulasi bilan aniqlanadi; bu yerda n — chastota kanali raqami (n=−7,−6,−5,…0,…,6, ilgari n=0,…,13). L2 diapazonidagi signalning markaziy chastotasi 1246 MGs, har bir kanal chastotasi 1246 MGs + n × 0,4375 MGs formulasi bilan aniqlanadi. Qarama-qarshi joylashgan apparatlar Yer yuzidan bir vaqtda ko‘rinmaydi, shuning uchun 14 ta radiokanal 24 ta sun’iy yo‘ldosh uchun yetarli.
Ochiq signal modul 2 bo‘yicha qo‘shish orqali uchta kod ketma-ketligidan hosil qilinadi: tezligi 511 kbit/s bo‘lgan psevdotasodifiy masofa o‘lchash kodi, tezligi 50 bit/s bo‘lgan navigatsiya xabari va 100 Gs chastotali Manchester kodi. Barcha ketma-ketliklar bitta takt generatorida hosil qilinadi. Psevdotasodifiy kod 9 bosqichli siljitish registri orqali ishlab chiqariladi; davri 1 ms.
Ochiq signalning navigatsiya xabari 50 bit/s tezlikda uzluksiz uzatiladi. Uzunligi 7500 bit bo‘lgan superkadrni uzatish uchun 150 soniya (2,5 daqiqa) kerak va u 5 ta kadrdan iborat, har biri 1500 bit (30 soniya). Har bir kadr 15 ta 100 bitli satrdan tuzilgan (har bir satr 2 soniyada uzatiladi): 85 bit (1,7 soniya) ma’lumot va nazorat yig‘indilariga, 15 bit (0,3 soniya) vaqt belgisiga ajratiladi. 1–4-satrlar joriy sun’iy yo‘ldosh haqida ma’lumotni har bir kadrda qayta uzatadi; ma’lumotlarga efemeridalar, takt generatorlari chastotasining og‘ishi va sun’iy yo‘ldosh holati kiradi. 5–15-satrlarda almanax bor: I—IV kadrlarda har birida 5 ta sun’iy yo‘ldosh, V kadrda esa qolgan to‘rttasi haqida ma’lumot uzatiladi.
Efemeridalar yer usti nazorat segmenti o‘lchovlari yordamida har 30 daqiqada yangilanadi; joylashuv va tezlikni aniqlash uchun ECEF[ingl.] (Yer markaziga bog‘langan, Yer bilan birga aylanuvchi (Earth Centered, Earth Fixed)koordinatalar tizimi qo‘llaniladi. Shuningdek, Quyosh va Oyning tortish kuchi ta’siridagi tezlanish parametrlari uzatiladi. Almanaxda o‘zgartirilgan Kepler elementlari ishlatiladi va u har kuni yangilanadi.
Himoyalangan yuqori aniqlikdagi signal Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlarikabi ruxsat berilgan foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan. Signal ochiq signal bilan bir xil chastotalarda kvadraturali modulyatsiyada uzatiladi, biroq uning psevdotasodifiy kodi uzatish tezligi o‘n baravar yuqori bo‘lib, koordinatalarni aniqlash aniqligini oshiradi. Himoyalangan signal shifrlanmagan bo‘lsa-da, uning psevdotasodifiy kodi va navigatsiya xabarlari formati maxfiylashtirilgan. Tadqiqotchilarga ko‘ra, himoyalangan L1 signalining navigatsiya xabari Manchester kodisiz 50 bit/s tezlikda uzatiladi. Superkadr 72 ta 500 bitli kadrdan iborat; har bir kadr 5 ta 100 bitli satrga ega va 10 soniyada uzatiladi. Demak, navigatsiya xabarining uzunligi 36 000 bit bo‘lib, uzatish 720 soniya (12 daqiqa) davom etadi. Qo‘shimcha ma’lumot Quyosh va Oy ta’siridagi tezlanish parametrlarini aniqlashtirish hamda takt generatori chastotasini tuzatishga xizmat qiladi, deb taxmin qilinadi.
CDMA signallari
Ochiq L3OC signali 1202,025 MGs chastotada uzatiladi va ikkilik fazaviy manipulyatsiya BPSK(10) usulidan pilot va axborot signallari uchun foydalanadi. Psevdotasodifiy masofa o‘lchash kodi soniyasiga 10,23 million chip (impuls) chastotada uzatiladi va tashuvchi chastotada kvadraturali fazaviy manipulyatsiya QPSK orqali modulyatsiyalanadi. Pilot va axborot signallari turli kvadraturalarga ajratilgan: axborot signali fazada, pilot esa kvadraturada joylashgan. Axborot signali qo‘shimcha ravishda 5-bitli Barker kodi, pilot esa 10-bitli Nyuman–Xoffman kodi bilan modulyatsiyalanadi.
Ochiq L1OC va himoyalangan L1SC signallari 1600,995 MGs chastotada, ochiq L2OC va himoyalangan L2SC signallari esa 1248,06 MGs chastotada uzatiladi va FDMA signallari diapazoni bilan ustma-ust tushadi. Ochiq L1OC hamda L2OC signallari pilot va axborot signallarini uzatishda vaqt bo‘yicha ajratib multiplekslash usulidan foydalanadi; axborot signali uchun BPSK(1), pilot signal uchun BOC(1,1) modulyatsiyasi qo‘llaniladi. Himoyalangan keng polosali L1SC va L2SC signallari pilot hamda axborot signallari uchun BOC (5, 2.5) modulyatsiyasidan foydalanadi va ochiq signallarga nisbatan kvadraturada uzatiladi. Bunday modulyatsiyada quvvat cho‘qqisi chastota diapazoni chetlariga siljiydi va himoyalangan signal tashuvchi chastotada uzatilayotgan ochiq tor polosali signalga xalaqit bermaydi.
BOC modulyatsiyasi (binary offset carrier, tashuvchisi siljitilgan ikkilik modulyatsiya) Galileo va modernizatsiyalangan GPS tizimlari signallarida qo‘llaniladi. GLONASS va oddiy GPS signallarida esa ikkilik fazaviy manipulyatsiya (BPSK) ishlatiladi, biroq BPSK ham, QPSK ham kvadraturali amplituda modulyatsiyasining (QAM-2 va QAM-4) xususiy holatlaridir.
CDMA navigatsiya xabari satrlar ketma-ketligi tarzida uzatiladi. Xabar hajmi o‘zgaruvchan: odatda soxta kadr 6 ta satrdan iborat bo‘lib, unda joriy sun’iy yo‘ldosh efemeridalari (10, 11 va 12-turdagi satrlar) hamda uchta sun’iy yo‘ldosh parametrlari mavjud almanaxning bir qismi (20-turdagi uchta satr) bo‘ladi. Barcha 24 ta sun’iy yo‘ldosh almanaxi uchun ketma-ket 8 ta soxta kadrdan iborat superkadr kerak. Kelgusida superkadrni 10 ta soxta kadrgacha kengaytirib, 30 ta sun’iy yo‘ldoshni qo‘llab-quvvatlash mumkin. Navigatsiya xabarida Yer aylanishi parametrlari, ionosfera modellari, Kospas–SARSAT xabarlari va GLONASS sun’iy yo‘ldoshlari orbitalarining uzoq muddatli parametrlari ham bo‘lishi mumkin. Har bir satr boshida tizim vaqti belgisi bitlarning o‘zgarmas ketma-ketligi ko‘rinishida uzatiladi. Muvofiqlashtirish soniyasi UTC chorakning oxirgi satrini bir soniya (100 bit) ga qisqartirish yoki uzaytirish (nollar bilan to‘ldirish) orqali hisobga olinadi. Bunday noodatiy satrlar qabul qilgich uskunasi tomonidan tashlab yuboriladi. Keyinchalik yangi turdagi satrlar joriy etilishi mumkin, shu sababli qabul qilgich uskunasi noma’lum turdagi satrlarni e’tiborsiz qoldirishi lozim.
L3OC navigatsiya xabari 100 bit/s tezlikda uzatiladi, satr uzunligi 300 bit (3 soniyada uzatiladi). 6 ta satrli soxta kadr hajmi 1800 bit bo‘lib, 18 soniyada uzatiladi. 8 ta soxta kadrli superkadr hajmi 14 400 bit, to‘liq almanaxni uzatish 144 soniya (2 daqiqa 24 soniya) talab qiladi.
L1OC navigatsiya xabari 125 bit/s tezlikda uzatiladi. Satr 250 bit (2 soniyada uzatiladi). 6 ta satrli soxta kadr 1500 bit (12 soniyada uzatiladi), 8 ta soxta kadrli superkadr esa 12000 bit bo‘lib, 96 soniyada (1 daqiqa 36 soniya) uzatiladi.
L2OC signali faqat navigatsiya xabarisiz masofa o‘lchash kodidan iborat.
Navigatsiya xabari formati
L1OC signali
| Maydon | Uzunligi, bit | Tavsifi | ||
|---|---|---|---|---|
| Vaqt belgisi | SMV | 12 | O‘zgarmas 0101 1111 0001 (5F1h) ketma-ketligi | |
| Satr turi | Turi | 6 | Satr turi | |
| Kosmik apparat raqami | j | 6 | Sun’iy yo‘ldoshning tizim raqami (1 dan 63 gacha; FDMA signallari o‘chirilmaguncha 0 raqamidan foydalanilmaydi). | |
| Kosmik apparatning yaroqliligi | Gj | 1 | Ushbu kosmik apparat: 0 — soz, 1 — nosoz | |
| Ma’lumotning ishonchliligi | lj | 1 | Uzatilyotgan axborot satri: 0 — ishonchli, 1 — ishonchsiz | |
| Boshqaruv majmuasini chaqirish | P1 | 4 | (Xizmat maydoni) | |
| Yo‘nalishni saqlash rejimi | P2 | 1 | Ushbu kosmik apparat quyidagi rejimda: 0 — Quyoshga yo‘naltirilgan, 1 — oldindan burilish (yoki rejim o‘zgarmoqda) | |
| UTC tuzatish turi | KR | 2 | Joriy chorakning oxirgi kuni soat 00:00 da qo‘shimcha tuzatish soniyasi UTC bo‘yicha: 0 — kutilmaydi, 1 — sutka davomiyligini uzaytirish kutiladi, 2 — noma’lum, 3 — sutka davomiyligini qisqartirish kutiladi | |
| Tuzatishni bajarish | A | 1 | Joriy satr oxirida tuzatish: 0 — kutilmaydi, 1 — kutiladi | |
| Kosmik apparat vaqti | OMV | 16 | Kosmik apparat soatining sutkalik vaqti, 2 soniyalik oraliqda (qiymatlar oralig‘i 0 — 43199) | |
| Axborot maydoni | 184 | Axborot maydonining mazmuni satr turiga bog‘liq | ||
| Siklik kod | SK | 16 | Xatolarni aniqlovchi siklik kod | |
| Jami | 250 | |||
L3OC signali
| Maydon | Uzunligi, bit | Tavsifi | |
|---|---|---|---|
| Vaqt belgisi | SMV | 20 | O‘zgarmas 0000 0100 1001 0100 1110 (0494Eh) ketma-ketligi |
| Satr turi | Turi | 6 | Satr turi |
| Kosmik apparat vaqti | OMV | 15 | Kosmik apparat soatining sutkalik vaqti, 3 soniyalik oraliqda (qiymatlar oralig‘i 0 — 28799) |
| Kosmik apparat raqami | j | 6 | L1OC signaliga o‘xshash |
| Kosmik apparatning yaroqliligi | Gj | 1 | |
| Ma’lumotning ishonchliligi | lj | 1 | |
| Boshqaruv majmuasini chaqirish | P1 | 4 | |
| Yo‘nalishni saqlash rejimi | P2 | 1 | |
| UTC tuzatish turi | KR | 2 | |
| Tuzatishni bajarish | A | 1 | |
| Axborot maydoni | 219 | Axborot maydonining mazmuni satr turiga bog‘liq | |
| Siklik kod | SK | 24 | Xatolarni aniqlovchi siklik kod |
| Jami | 300 | ||
CDMA signallarining umumiy parametrlari
| Turi | Axborot maydonining mazmuni |
|---|---|
| 0 | (Xizmatga oid texnologik ma’lumot) |
| 1 | Muvofiqlashtirish soniyasining qisqartirilgan satri |
| 2 | Muvofiqlashtirish soniyasining uzaytirilgan satri |
| 10, 11, 12 | Tezkor ma’lumot (efemeridalar hamda chastota-vaqt og‘ishlari). Uchta ketma-ket satrdan iborat paket shaklida uzatiladi |
| 16 | Burilish rejimida kosmik apparatning yo‘nalish parametrlari |
| 20 | Almanax |
| 25 | Yerning aylanish parametrlari, ionosfera modellari hamda ikki vaqt shkalasi orasidagi tafovut modellari: UTC(SU) va TAI |
| 31, 32 | Uzoq muddatli harakat modeli parametrlari |
| 50 | Kospas–Sarsat tizimining tasdiq xabarlari — faqat L1OC signali |
| 60 | Matnli xabar |
| Maydon | Uzunligi, bit | Eng kichik razryadning vazni | Tavsifi | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Orbita turi | TO | 2 | 1 | 0 — balandligi ko‘rsatilgan aylana orbita: 19 100 km | |
| Sun’iy yo‘ldoshlar soni | NS | 6 | 1 | Almanax parametrlari uzatiladigan CDMA signallari tarqatuvchi sun’iy yo‘ldoshlar soni (1 dan 63 gacha) | |
| Almanaxning eskirganlik muddati | EA | 6 | 1 | Almanax yangilanganidan joriy sutkagacha o‘tgan sutkalar soni | |
| Joriy sutka | NA | 11 | 1 | To‘rt yillik oraliqdagi sutka raqami (1–1461), hisob oxirgi kabisa yilining 1-yanvaridan Moskva dekret vaqti bo‘yicha yuritiladi | |
| Signallar holati | PCA | 5 | 1 | Bit maydoni — ko‘rsatilgan sun’iy yo‘ldosh uzatayotgan CDMA signallari uchun. Uchta katta razryad L1, L2 va L3 signallariga mos keladi: 0 — uzatadi, 1 — uzatmaydi | |
| Kosmik apparat modifikatsiyasi | PCA | 3 | 1 | Kosmik apparat modifikatsiyasi va uzatiladigan CDMA signallari: 0 — «Glonass-M» (L3 signali), 1 — «Glonass-K1» (L3 signali), 3 — «Glonass-K1» (L2 va L3 signallari), 2 — «Glonass-K2» (L1, L2 va L3 signallari) | |
| Vaqt tuzatmasi | τA | 14 | 2−20 | Kosmik apparat vaqt shkalasidan GLONASS tizimi vaqt shkalasiga o‘tish uchun taxminiy tuzatma (qiymatlar oralig‘i — (±7,8 ± 1)⋅10−3 s) | |
| Ko‘tariluvchi tugun | λA | 21 | 2−20 | Kosmik apparat orbitasining birinchi ko‘tariluvchi tugunining geodezik uzunligi (qiymatlar oralig‘i — ±1 yarim aylanish) | |
| Ko‘tarilish vaqti | tλA | 21 | 2−5 | Kosmik apparat orbitasining birinchi ko‘tariluvchi tugundan joriy sutka ichida o‘tish vaqti (qiymatlar oralig‘i — 0 dan 44100 s gacha) | |
| Og‘ish burchagi | ΔiA | 15 | 2−20 | Kosmik apparat orbitasining ko‘tarilish paytidagi nominal og‘ish burchagiga (64,8°) tuzatma (qiymatlar oralig‘i — ±0,0156 yarim aylanish) | |
| Ekssentrisitet | εA | 15 | 2−20 | Kosmik apparat orbitasining ko‘tarilish paytidagi ekssentrisiteti (qiymatlar oralig‘i — 0 dan 0,03 gacha) | |
| Perigey | ωA | 16 | 2−15 | Kosmik apparat orbitasining ko‘tarilish paytidagi perigey argumenti (qiymatlar oralig‘i — ±1 yarim aylanish) | |
| Davr | ΔTA | 19 | 2−9 | Kosmik apparatning ko‘tarilish paytidagi nominal drakonik aylanish davriga (40544 s) tuzatma (qiymatlar oralig‘i — ±512 s) | |
| Davrning o‘zgarishi | ΔṪA | 7 | 2−14 | Kosmik apparatning ko‘tarilish paytidagi drakonik aylanish davri o‘zgarish tezligi (qiymatlar oralig‘i — ±3,9⋅10−3 s/aylanish) | |
| (Zaxiralangan) | L1OC: 23 | - | |||
| L3OC: 58 | |||||
| |||||
| Maydon | Mayoq identifikatori (Beacon ID) | Nazorat yig‘indisi | Qidiruv-qutqaruv xizmatlaridan ma’lumot | Bosh konstruktor zaxirasi |
|---|---|---|---|---|
| Hajmi, bit | 60 | 4 | 16 | 12 |
Modernizatsiya
2000-yillarning o‘rtalaridan GLONASSning kod bo‘yicha ajratilgansignallarini joriy etishga tayyorgarlik ko‘rilgan. GLONASS kod bo‘yicha ajratilgan signallari uchun interfeys nazorat hujjati (IKD) «Rossiya kosmik tizimlari» AJ tomonidan 2016-yil avgustda e’lon qilindi.
2019-yilga takomillashtirilgan «Glonass-K2» sun’iy yo‘ldoshini uchirish rejalashtirilgan edi. U «Glonass-K1» sinovlari natijalari asosida yaxshilangan. L3 diapazonidagi ochiq CDMA signaliga qo‘shimcha ravishda L1 va L2 diapazonlarida ikkita ochiq va ikkita shifrlangan signal paydo bo‘lishi kerak edi.
Kelgusida «Glonass-KM» sun’iy yo‘ldoshining texnik xususiyatlari ishlab chiqilmoqda. Taxminlarga ko‘ra, yangi sun’iy yo‘ldoshlarda kod bo‘yicha ajratilgan 6 tagacha ochiq va 3 tagacha shifrlangan signal bo‘ladi. Ularning chastotasi va modulyatsiyasi modernizatsiya qilingan uchinchi avlod GPS hamda Galileo/Compass signallariga mos keladi. Modulyatsiyalar mos kelishiga misollar:
- L1OCM signali — BOC(1,1) modulyatsiyasi, 1575,42 MGs chastota; u quyidagi signallarga mos keladi: modernizatsiyalangan GPSning L1C signali, E1 signali uzatiladigan Galileo tizimi hamda B1C signali uzatiladigan Beidou/Compass;
- L3OCM signali — BPSK(10) modulyatsiyasida 1207,14 MGs chastotada uzatiladi; Galileo tizimining E5b va Beidou/Compass tizimining E2b signaliga mos keladi;
- L5OCM signali — BPSK(10) modulyatsiyasida 1176,45 MGs chastotada uzatiladi; modernizatsiya qilingan GPSning Safety of Life (L5), Galileoning E5a va Beidou/Compassning E2a signallariga mos keladi.
Ushbu konfiguratsiya qabul qilish uskunalarining o‘zaro keng mosligini ta’minlashga yordam beradi va muhim qo‘llanishlarda koordinatalarni aniqlashning aniqligi hamda tezligini oshiradi,[manba 3421 kundan beri ko‘rsatilmagan] ayniqsa aviatsiya va dengiz transporti xavfsizligida.
| «Glonass» tizimini modernizatsiya qilish | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kosmik apparatlar turkumi | Joylashtirish yili | Holati | Chastota barqarorligi | FDMA signallari | CDMA signallari | Mos keluvchi CDMA signallari | |||||
| 1602 + n×0.5625 MGs | 1246 + n×0.4375 MGs | 1600.995 MGs | 1248.06 MGs | 1202.025 MGs | 1575.42 MGs | 1207.14 MGs | 1176.45 MGs | ||||
| Glonass | 1982—2005 | Foydalanishdan chiqarilgan | 5⋅10−13 | L1OF, L1SF | L2SF | ||||||
| Glonass-M | 2003—2022 | Foydalanishda | 1⋅10−13 | L1OF, L1SF | L2OF, L2SF | - | - | L3OC | |||
| Glonass-K1 | 2011— | Seriyali ishlab chiqarish | 5⋅10−14-1⋅10-13 | L1OF, L1SF | L2OF, L2SF | - | L2OC, L2SC | L3OC | |||
| Glonass-K2 | 2023— | Parvoz sinovlari uchun apparatlar ishlab chiqarilmoqda | 5⋅10−15-5⋅10−14 | L1OF, L1SF | L2OF, L2SF | L1OC, L1SC | L2OC, L2SC | L3OC | |||
| Glonass-V | 2023—2025 | O‘rganish bosqichida | - | - | L1OC, L1SC | L2OC, L2SC | L3OC | ||||
| Glonass-KM | 2030— | O‘rganish bosqichida | L1OF, L1SF | L2OF, L2SF | L1OC, L1SC | L2OC, L2SC | L3OC, L3SC | L1OCM | L3OCM | L5OCM | |
| «O» — standart aniqlikdagi ochiq signal / «S» — yuqori aniqlikdagi shifrlangan signal «F» — kanallarni chastota bo‘yicha ajratish (FDMA) / «C» — kanallarni kod bo‘yicha ajratish (CDMA) n = −7,−6,−5,…,0,…,5,6. | |||||||||||
CDMA signallariga to‘liq o‘tilgandan keyin guruhdagi kosmik apparatlar sonini 24 tadan 30 tagacha bosqichma-bosqich oshirish ko‘zda tutilmoqda. Bu FDMA signallarini o‘chirishni talab qilishi mumkin.
2014-yilda birinchi «Glonass-M» sun’iy yo‘ldoshi (755-raqamli) uchirildi; u L3OC signal uzatgichi bilan jihozlangan. Shunday yana olti sun’iy yo‘ldoshni 2017—2018-yillarda uchirish rejalashtirilgan.
2022-yilda birinchi «Glonass-K» sun’iy yo‘ldoshi (707-raqamli) uchirildi; u L2OC va L2SC signal uzatgichlari bilan jihozlangan.
2023—2025-yillarda yana oltita «Glonass-V» sun’iy yo‘ldoshini uchta orbital tekislikdagi yuqori elliptik orbita — «Tundra» orbitasi bo‘ylab uchirish rejalashtirilgan. Bu navigatsiyadan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi va koordinatalarni aniqlash aniqligini 25 % ga oshiradi, jumladan Rossiya va Sharqiy yarimsharda. Orbitalar og‘ish burchagi 64,8°, ekssentrisiteti 0,072, aylanish davri 23,9 soat va ko‘tariluvchi tugunining geografik uzunliklari 60° hamda 120° bo‘lgan ikkita yer usti izini hosil qiladi. «Glonass-V» sun’iy yo‘ldoshlari «Glonass-K» platformasida yaratiladi va faqat yangi kod bo‘yicha ajratilgan signallarni uzatadi. Ilgari mintaqaviy guruh uchun «Molniya» orbitasi hamda geosinxron yoki geostatsionar orbitalar ham ko‘rib chiqilgan.
2030-yilda «Roskosmos» «Glonass» tizimining qo‘shimcha segmentini yaratishni rejalashtirmoqda. Buning uchun past orbitalarga 240 ta sun’iy yo‘ldosh chiqariladi.
Aniqlik
2014-yilda GLONASS tizimining koordinatalarni aniqlash aniqligi biroz pastroq edi; taqqoslangan tizim — GPS.
Manba — Differensial tuzatish va monitoring tizimi (SDKM) ma’lumotlariga ko‘ra, 18-sentabr 2012-yilda GLONASS navigatsiya aniqlash xatolari ( p = 0,95 bo‘lganda) uzunlik va kenglik bo‘yicha 3—6 m ni tashkil etgan; bunda qabul qilish nuqtasiga qarab o‘rtacha 7—8 ta kosmik apparat ishlatilgan. GPS xatolari 2—4 m bo‘lib, o‘rtacha 6—11 ta apparat ishlatilgan (qabul qilish nuqtasiga bog‘liq).
Ikkala navigatsiya tizimidan birgalikda foydalanish aniqlikni sezilarli darajada oshiradi. Yevropaning EGNOSloyihasi ikkala tizim signallaridan foydalanib, Yevropada koordinatalarni 1,5—3 metr aniqlikda belgilash imkonini beradi.
GLONASS tizimi obyekt joylashuvini 2,8 metrgacha aniqlikda belgilaydi.
«Luch» tizimining signalni tuzatuvchi ikki sun’iy yo‘ldoshi ishchi holatga o‘tkazilgach, GLONASS navigatsiyasi aniqligi bir metrgacha oshadi (ilgari tizim obyekt joylashuvini faqat 5 m aniqlikda belgilagan).
2015-yilgacha joylashuvni aniqlash aniqligini 1,4 metrgacha, 2020-yilgacha 0,6 metrgacha, keyinchalik esa 10 sm gacha yaxshilash rejalashtirilgan edi. 2021-yil holatiga ko‘ra bu ko‘rsatkichlarning birortasiga erishilmagan.
GLONASS asosidagi yuqori aniqlikdagi joylashuvni aniqlash texnologiyalari allaqachon turli sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Jumladan, amaliy telematika ilmiy-tadqiqot instituti mutaxassislari navigatsiya sohasi uchun noyob yechim — murakkab muhandislik obyektlarining holatini masofadan kuzatish tizimini ishlab chiqdi. Bu tizim yo‘l-transport infratuzilmasi inshootlari hamda ko‘chki xavfi mavjud geologik massivlarning siljishini real vaqt rejimida kuzatadi (keyingi qayta ishlashda aniqlik 4–5 mm gacha). Bu favqulodda va noodatiy vaziyatlarga tezkor javob qaytarish bilangina cheklanmay, ularni oldindan bashorat qilish hamda yo‘l inshootlaridagi nuqsonlarni o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi. Tizim federal M27 Jubga–Sochi avtomobil yo‘lining Xosta estakadasi yaqinidagi 194—196 km qismida joriy qilinib, muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgan. Ushbu qism konstruksiya elementlarining mustahkamligi jihatidan eng xavfli va murakkab hudud sanaladi.
Differensial tuzatish va monitoring tizimi
Rossiya GLONASS navigatsiya tizimining aniqligi va ishonchliligini oshirish maqsadida xorijda differensial tuzatish tizimi va monitoring stansiyalarini joylashtirish ishlarini boshladi. Dastlabki xorijiy stansiya Antarktidadagi «Bellinsgauzen» stansiyasida qurilgan va muvaffaqiyatli ishlamoqda. Shu tariqa GLONASS kosmik apparatlari navigatsiya maydonlarini uzluksiz global kuzatish uchun zarur sharoit yaratilgan. 2014-yil holatida yer usti stansiyalari tarmog‘i Rossiyada 14 ta, Antarktidada bitta va Braziliyada bitta stansiyadan iborat edi. Tizimni rivojlantirish doirasida Rossiyada yana sakkizta va xorijda bir nechta stansiya tashkil etish rejalashtirilgan (qo‘shimcha stansiyalar Kuba, Eron, Vyetnam, Ispaniya, Indoneziya, Nikaragua, Avstraliyada, Braziliyada ikkita, Antarktidada yana bitta joylashtiriladi). 2018-yilda Armaniston Respublikasidagi V. A. Ambarsumyan nomidagi Byurakan astrofizika rasadxonasi hududida GLONASS o‘lchovlarini yig‘uvchi yagona standartdagi stansiya ochildi. 2020-yilda yagona standartdagi o‘lchov yig‘ish stansiyalari tarmog‘i Rossiya va qo‘shni davlatlar hududini qamrab olgan bo‘lib, Rossiya Federatsiyasida joylashgan 56 ta va xorijdagi 12 ta stansiyadan iborat edi.
GLONASS tizimlaridan harbiy maqsadlarda foydalanilishi mumkinligi haqidagi xavotirlar sababli AQSH Davlat departamenti 2013-yil noyabrda «Roskosmos»ga AQSH hududida bir nechta Rossiya o‘lchov stansiyasini qurishga ruxsat bermadi. AQSHda GLONASS stansiyalarini joylashtirishni amalda taqiqlovchi qonun 30-dekabr 2013-yilda imzolandi. Bunga javoban 1-iyun 2014-yildan Rossiya Federatsiyasi hududida GPStizimi uchun ishlaydigan stansiyalar faoliyati to‘xtatildi. Ehtimol, bu qaror Rossiya hududida hali ishlayotgan 19 ta IGS o‘lchov stansiyasiga tegishli bo‘lgan. IGS stansiyalari GPS tizimining o‘zini ishlatish uchun mo‘ljallanmagan, ular asosan ilmiy ahamiyatga ega. AQSH hududida GLONASS ma’lumotlarini real vaqt rejimida uzatuvchi shunday stansiyalar ko‘p. Bu stansiyalar ma’lumotlari ochiq foydalanish uchun mavjud.
Efemeridalar va vaqt tuzatmalarini yuqori aniqlikda aniqlash tizimi (SVOEVP)
SVOEVP GLONASS tizimi va uning signallaridan foydalanuvchilarning natijalarini efemerida-vaqt ma’lumotlari.
yordamida yaxshilashga mo‘ljallangan. SVOEVP quyidagi ma’lumotlarni taqdim etadi:
- GLONASS tizimining boshqaruv markazidan orbital guruh holati va tizimdagi rejalashtirilgan o‘tishlar (qayta yo‘naltirishlar) to‘g‘risidagi rasmiy ma’lumotlar. Unda birinchi GLONASS kosmik apparati uchirilganidan beri amalga oshirilgan barcha o‘tishlar arxivi mavjud. Shuningdek, GLONASS vaqt shkalasiga tuzatish soniyasini kiritish rejasi va shu haqdagi ma’lumotlar arxivi («Glonass-M» apparatidan boshlab) ham beriladi.
- Navigatsiya xabarlari tarkibida uzatiladigan GLONASS raqamli axboroti (RA) (kuzatuv stansiyalari tomonidan o‘tgan sutka davomida olingan):
- L1, L2, L3 (ST) signallarida uzatilgan tizim almanaxlari, shu jumladan almanax almashinuvining boshlanish va tugash vaqtlari;
- L1, L2, L3 (ST) signallarida uzatilgan tezkor raqamli ma’lumotlar;
- L1, L2, L3 (ST) signallarida efemeridalar raqamli axborotini hisoblash hamda tegishli parametrlarni shakllantirish uchun ishlatilgan PVZ;
- L3 (ST) signalining raqamli axboroti tarkibida uzatiladigan ionosfera modeli parametrlari;
- GLONASS va GPS vaqt tuzatmasi.
- GLONASS SVOEVP tizimining foydalanuvchilar keyingi tahlil rejimida (tezkor, dastlabki, yakuniy) yechimlarni yaxshilashi uchun shakllantiriladigan keyingi tahlilga oid efemerida-vaqt va geliogeofizik ma’lumotlarini rasmiy taqdim etish:
- keyingi tahlilga oid efemerida-vaqt axboroti (EVA) uch formatda: GLONASSning tezkor raqamli axboroti ko‘rinishida (RA razryad to‘ri cheklovlarisiz); GLONASS IKD bo‘yicha EVA tarqatish xususiyatlarini hisobga olgan holda; IGS;
- Keyingi tahlilga oid vaqt ma’lumotlarining 3 turi: GLONASS IKD raqamli axborotidagi vaqt ma’lumotlarini uzatish xususiyatlarini hisobga olgan holda; IGS tahlil markazlarida qabul qilingan format va tarkibda; shuningdek, keyingi tahlilga oid geliogeofizik ma’lumotlar:
- ionosferadagi refraksiyani hisobga olish parametrlari: L3 tezkor raqamli axboroti (RA razryad to‘ri cheklovlarisiz); GLONASS; IGS tahlil markazlarida qabul qilingan format va tarkibda; troposferadagi refraksiya ham IGS tahlil markazlarida qabul qilingan format va tarkibda; Quyosh faolligining haqiqiy indekslari va keyingi tahlilga oid PVZ.
- PZ-90.11 stansiyalar katalogini hamda GGSK PZ-90.11 ni tarqatish uchun ularga oid o‘lchovlarni rasmiy taqdim etish.
- Foydalanuvchilarga xizmatlarni taqdim etish: GLONASS va GPS raqamli axboroti tuzilmasida vaqtni hisoblash va SVOEVPda qayta ishlanadigan o‘lchovlar arxivi.
- Akkreditatsiyadan o‘tgan va tijorat foydalanuvchilariga xizmatlarni taqdim etish:
- foydalanuvchilarga GLONASS holati haqida kundalik, haftalik, oylik va choraklik byulletenlar orqali ma’lumot berish;
- kalibrlash ma’lumotlarini hisoblash (foydalanuvchi o‘lchov ma’lumotlarini taqdim etgan taqdirda);
- yordamchi texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash uchun uzoq muddatli GLONASS ma’lumotlarini taqdim etish: GLONASS raqamli axboroti tuzilmasidagi muddati 90 sutkagacha bo‘lgan almanax hamda muddati 10 sutkagacha bo‘lgan tezkor axborot.
- foydalanuvchi ma’lumot bergan taqdirda uning PZ-90.11 tizimidagi koordinatalarini hisoblash; GLONASS ma’lumotlarini tijorat va notijorat maqsadlarida qayta ishlash uchun C va Fortran tilidagi namunaviy dasturlar hamda efemeridalar orqali GGSK PZ-90.11 uzatilishini nazorat qilish natijalari (bort efemeridalarini PZ-90.11 bo‘yicha keyingi tahlil ma’lumotlari bilan bevosita solishtirish; stansiyalar koordinatalarida lazerli lokatsiya ma’lumotlari; GLONASS va GPS efemeridalarini o‘zaro qayta hisoblash matritsasi).
- UTC(SU) vaqt shkalasi vaqt maydoni orqali uzatilishini nazorat qilish natijalari: UTC(SU) ning UTC ga nisbatan holati; tauS hamda GLONASS va GPS orasidagi farq.
- GLONASS va GPS navigatsiya maydonlarining tezkor monitoring ma’lumotlarini real vaqt miqyosida taqdim etish.
- GLONASSda qabul qilingan metodikalarga muvofiq GLONASS va GPS raqamli axborotini tekshirish natijalari.
- SVOEVPning keyingi tahlil ma’lumotlarini lazerli lokatsiya yordamida nazorat qilish natijalari.
SVOEVP GLONASS tizimi kosmik apparatlarining efemeridalari va chastota-vaqt tuzatmalarini aniqlashda quyidagi aniqlik ko‘rsatkichlarini ta’minlaydi. Navigatsiya kosmik apparatlari massa markazi harakatining maksimal xatolari quyidagi qiymatlardan oshmaydi:
- tezkor ma’lumotlar — orbita yo‘nalishida 5,0 m, orbita binormali bo‘yicha 2,0 m, radius-vektor bo‘yicha 0,7 m;
- dastlabki ma’lumotlar — mos ravishda 3,0 m, 1,5 m, 0,4 m;
- yakuniy ma’lumotlar — mos ravishda 0,5 m, 0,2 m, 0,1 m.
Texnik vositalar


Ixtisoslashgan koordinata aniqlagichlari
Amerika va Rossiya navigatsiya tizimlari bilan ishlashga mo‘ljallangan birinchi qabul qilgich Ashtech GG24 kompaniyasining 1995-yilda ishlab chiqarilgan professional qurilmasi edi.
Navigatorlar
GLONASS va GPSdan birgalikda foydalanishga mo‘ljallangan birinchi iste’molchi sun’iy yo‘ldosh navigatori 27-dekabr 2007-yilda sotuvga chiqdi — bu Glospace edi. Rossiyada navigatsiya uskunalarini 10 dan ortiq korxona ishlab chiqaradi.
Rossiya Federatsiyasi hukumatining 25-avgust 2008-yildagi 641-sonli «Transport, texnik vositalar va tizimlarni GLONASS yoki GLONASS/GPS sun’iy yo‘ldosh navigatsiya uskunalari bilan jihozlash to‘g‘risida»gi qarorini bajarish maqsadida «Progress» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi GALS-M1 sun’iy yo‘ldosh navigatsiya uskunasini yaratdi. Hozirda uning yordamida harbiy va maxsus texnikaning turli turlarini jihozlash mumkin, xususan, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlarida.
Tijorat transportiga o‘rnatish uchun GLONASS/GPS ikki tizimli qabul qilgichli fuqarolik maqsadlaridagi birinchi abonent telematik terminali (transportni kuzatish uchun maxsus bort qurilmasi) «M2M telematika» kompaniyasining dizayn markazida yaratilgan. M2M-Cyber GLX telematik terminalidan yuk va yo‘lovchi transporti, qurilish hamda qishloq xo‘jaligi texnikasi, kommunal xizmatlar texnikasi va boshqa turli transport vositalariga o‘rnatiladigan navigatsiya-axborot tizimlarida keng foydalanilgan.
2008-yilni Rossiyaning GLONASS tizimidan fuqarolik maqsadlarida ommaviy foydalanish boshlangan yil deb hisoblash mumkin. Hozirda GLONASS texnologiyasi asosidagi navigatsiya-axborot xizmatlari bozorida bir nechta kompaniya ishlamoqda. Ular, jumladan, ERA-GLONASS davlat favqulodda yordam tizimi asosida turli tijorat xizmatlarini ko‘rsatadi. Masalan, «Granit-navigator-6.18 ERA» bort qurilmasi («SpeysTim» ishlab chiqaruvchisi) 20 turdagi transport vositasida ishlash uchun sertifikatlangan va GLONASS asosidagi telematik xizmatlar majmuasida qo‘llaniladi: sun’iy yo‘ldosh orqali transport monitoringi, yoqilg‘i nazorati, masofaviy diagnostika, sug‘urta telematikasi va boshqalar.
2011-yil may oyida GLONASS/GPS navigatorlarini ommaviy ishlab chiqaruvchi quyidagi kompaniyalarning ilk qurilmalari chakana savdoga chiqarildi: Explay va Lexand. Ular Tayvanning MSB2301 chipsetida ishlab chiqarilgan, chipsetni ishlab chiqargan kompaniya — Mstar Semiconductor.
27-sentabr 2011-yilda Rossiya Federatsiyasi hukumatining yo‘lovchi transport vositalarini GLONASS/GPS modullari bilan majburiy jihozlash haqidagi qarori qabul qilindi.
Navigatorlar — avariya haqida ogohlantirish tizimlari
2012-yilda Rossiya Transport vazirligi avtomobil transportida yo‘lovchilar tashish, shuningdek, xavfli va maxsus yuklarni transportda olib yurish xavfsizligini oshirish uchun sun’iy yo‘ldosh navigatsiya uskunalariga qo‘yiladigan texnik talablarni belgiladi.
2020-yil oktabr o‘rtalariga kelib Rossiyadagi avtomobillarning qariyb 30 % i ERA-GLONASStizimlariga ulangan edi. «GLONASS» notijorat hamkorligi hisob-kitoblariga ko‘ra, Rossiyada transportga oid IT xizmatlari bozori yiliga 24 % ga o‘smoqda, 2030-yilga kelib uning hajmi 1,6 trillion AQSH dollariga yetishi mumkin (8 oy 2011-yil davomida Rossiyada taxminan 100 mingta ikki tizimli navigator sotilgan). GLONASS/GPSli Lexand SG-555 navigatori va GPSli Lexand ST-5350 HD navigatorining taqqoslama sinovini Vedomosti:
gazetasi o‘tkazdi. Sinov Moskvadagi safarlar uchun bir tizimli navigatordan ham foydalanish mumkinligini ko‘rsatdi. Biroq «Glonass/GPS» navigatorlari aniqroq va ishonchliroq ishlashi amalda tasdiqlandi. Ikki tizimli qurilmalarning yuqori imkoniyatlari kundalik hayotda ham foydali — masalan, burilishdan avval kerakli harakatlanish qatoriga o‘z vaqtida o‘tishda.
Smartfonlar
Dunyoning eng yirik mobil tizim-kristall ishlab chiqaruvchilari — Mediatek, Qualcomm, Apple, Samsung, Hisilicon — GPS, GLONASS va boshqa navigatsiya tizimlari signallarini qabul qiladigan chiplar ishlab chiqaradi. GLONASS signallarini qabul qila oladigan qurilma modellari soni o‘nlab hisoblanadi.
Joylashuv trekerlari
2008-yilda rossiyalik ishlab chiquvchilar itlar uchun GLONASS bilan ishlaydigan birinchi ko‘chma qurilmani — kuzatuv moslamali bo‘yinbog‘ni taqdim etdilar. Bo‘yinbog‘ Vladimir Putinning Koni laqabli labrador itiga sovg‘a qilindi.
Foydalanish imkoniyati


GLONASS axborot-tahlil markazi o‘z veb-saytida navigatsiya xizmatlaridan foydalanish imkoniyati haqidagi rasmiy ma’lumotlarni lahzalik va umumlashtirilgan mavjudlik xaritalari shaklida e’lon qiladi. Shuningdek, aniq joy va sana uchun ko‘rinish hududlarini hisoblashga imkon beradi. GPS va GLONASS tizimlarining tezkor hamda keyingi tahlil monitoringini Rossiyaning differensial tuzatish va monitoring tizimi (SDKM) ham amalga oshiradi.
2021-yilda iste’molchilarga tizimning joriy holati haqida ma’lumot berish maqsadida «Roskosmos» davlat korporatsiyasi Roskosmosning SNIIMash tahlil markazi negizida iste’molchilar markazini tashkil etish vazifasini qo‘ydi. O‘sha vaqtda ushbu tahlil markazi sun’iy yo‘ldoshlar holati va ulardan foydalanish imkoniyati haqida ma’lumot berib kelayotgan edi.
Aniqlikni oshirish
Rasmiy prognozlarga ko‘ra, GLONASS koordinatalarni aniqlash aniqligi bo‘yicha 2015-yilga kelib GPSga yetib olishi kerak edi. Biroq 2015-yil birinchi yarmidagi rasmiy ma’lumotlarda joylashuvni aniqlash aniqligi 2,7 m bo‘lgan va uni «ikki baravar» oshirish haqidagi va’dalar 2015-yil oxiriga ko‘chirilgan. Shunga qaramay, 7-fevral 2016-yil holatiga hatto rasmiy «aniqlik prognozi» ham taxminan 2–4 metrni ko‘rsatgan.
GLONASS va GPSdan qo‘shma qabul qilgichlarda birgalikda foydalanilganda (deyarli barcha GLONASS qabul qilgichlari ikki tizimli) ko‘rinib turgan kosmik apparatlar soni ko‘pligi va ularning o‘zaro qulay joylashuvi tufayli koordinatalarni aniqlash aniqligi deyarli har doim juda yuqori bo‘ladi.
Xabar manbasi — Reuters: Shvetsiyaning butun mamlakat bo‘ylab sun’iy yo‘ldosh navigatsiya stansiyalari tarmog‘iga xizmat ko‘rsatuvchi Swepos kompaniyasi xodimlari GLONASS shimoliy kengliklarda joylashuvni aniqroq belgilashini aniqlagan: «U shimoliy kengliklarda biroz yaxshiroq ishlaydi, chunki sun’iy yo‘ldoshlarining orbitalari balandroq va biz ularni GPS yo‘ldoshlariga qaraganda yaxshiroq ko‘ramiz». Yonssonning ma’lum qilishicha, kompaniya mijozlarining 90 % i GLONASSdan GPS bilan birga foydalanadi.
2025-yil iyulida «Roskosmos» GLONASSning 30 ta yer usti obyektini 16 ta davlatda va yana quyidagi hududda joylashtirish rejalashtirilganini ma’lum qildi: Antarktida. 9-iyul 2025-yilda joylashuv aniqligini oshirish va qamrovni 3,11 % ga kengaytirish uchun 2022-yilda e’lon qilingan yer usti o‘lchov yig‘ish stansiyasi ishga tushirildi. Stansiya joylashgan mamlakat — Venesuela. Tarmoqni kengaytirish joylashuv aniqligini 7–8 metrdan (2025-yil ma’lumotlari) 2031-yilgacha detsimetr darajasiga yetkazishga qaratilgan.
Yer usti segmenti
GLONASSning yer usti boshqaruv segmenti to‘liq Rossiya hududida joylashgan.
GLONASS yer usti segmenti quyidagilardan iborat:
- ikkita tizimni boshqarish markazi;
- beshta telemetriya, kuzatuv va boshqaruv markazi;
- ikkita lazerli masofa o‘lchash stansiyasi;
- o‘nta nazorat-o‘lchov stansiyasi.
| Joylashuvi | Nomi | Tizimni boshqarish | Telemetriya, kuzatuv va boshqaruv | Markaziy soat | Yuklash stansiyasi | Lazerli masofa o‘lchagich — Etalon | Monitoring va o‘lchovlar |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Moskva (Krasnoznamensk) |
Tizimni boshqarish markazi (TBM) | − | − | − | − | ||
| Moskva (Shchyolkovo) |
Fazalarni nazorat qilish tizimi (FNT), markaziy sinxronizator (MS), maydonni nazorat qilish apparaturasi (MNA) | ||||||
| Komsomolsk-na-Amure | Kvant-optik stansiya (KOS), buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 4), maydonni nazorat qilish apparaturasi (MNA) | − | − | ||||
| Sankt-Peterburg | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 9) | − | − | − | − | − | |
| Ussuriysk | Tizimni boshqarish markazi (TBM № 2) | − | − | − | − | − | |
| Yeniseysk | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 4) | − | − | − | |||
| Yakutsk | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 17) | − | − | − | − | − | |
| Ulan-Ude | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 13) | − | − | − | − | − | |
| Petropavlovsk-Kamchatskiy | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 6) | − | − | − | − | − | |
| Vorkuta | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS № 18) | − | − | − | − | − | |
| Zelenchukskaya | Buyruq-kuzatuv stansiyasi (KSS) | − | − | − | − | − |
Sun’iy yo‘ldoshlar
«GLONASS», «GLONASS-M», «GLONASS-K» kosmik apparatlari ishlab chiquvchisi va «GLONASS-M», «GLONASS-K» sun’iy yo‘ldoshlarining ishlab chiqaruvchisi — «Axborot sun’iy yo‘ldosh tizimlari» akademik M. F. Reshetnyov nomidagi korxona (2008-yilgacha «NPO PM») (Jeleznogorsk, Krasnoyarsk o‘lkasi).
«GLONASS» kosmik apparati ishlab chiqaruvchisi — «Polyot» ishlab chiqarish birlashmasi (Omsk).
Uchirishlar
2009-yil fevralda 101-kosmik apparat ishga tushirildi (25-dekabr 2008-yilda uchirilgan). Shu vaqtga kelib uchirilgan GPS sun’iy yo‘ldoshlarining umumiy soni 60 taga yetgan edi.
| «Kosmos» kosmik apparat raqami | GLONASSdagi raqami | Sun’iy yo‘ldosh turi, № | Tashuvchi turi | Uchirilgan sana | CDMA | Izoh |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1413 | 711 | Glonass № 1 | Proton-K / DM-2 bloki | 12.10.1982 | ||
| 1490 | 712 | Glonass № 2 | Proton-K / DM-2 bloki | 10.08.1983 | ||
| 1491 | 713 | Glonass № 3 | ||||
| 1519 | 714 | Glonass № 4 | Proton-K / DM-2 bloki | 29.12.1983 | ||
| 1520 | 715 | Glonass № 5 | ||||
| 1554 | 716 | Glonass № 6 | Proton-K / DM-2 bloki | 19.05.1984 | ||
| 1555 | 717 | Glonass № 7 | ||||
| 1593 | 718 | Glonass № 8 | Proton-K / DM-2 bloki | 04.09.1984 | ||
| 1594 | 719 | Glonass № 9 | ||||
| 1650 | 720 | Glonass № 10 | Proton-K / DM-2 bloki | 17.05.1985 | ||
| 1651 | 721 | Glonass № 11 | ||||
| 1710 | 722 | Glonass № 12 | Proton-K / DM-2 bloki | 24.12.1985 | ||
| 1711 | 723 | Glonass № 13 | ||||
| 1778 | 724 | Glonass № 14 | Proton-K / DM-2 bloki | 16.09.1986 | ||
| 1779 | 725 | Glonass № 15 | ||||
| 1780 | 726 | Glonass № 16 | ||||
| 1838 | 730 | Glonass № 17 | Proton-K / DM-2 bloki | 24.04.1987 | Muvaffaqiyatsiz (belgilanmagan orbitaga chiqarilgan) | |
| 1839 | 731 | Glonass № 18 | ||||
| 1840 | 732 | Glonass № 19 | ||||
| 1883 | 733 | Glonass № 20 | Proton-K / DM-2 bloki | 16.09.1987 | ||
| 1884 | 734 | Glonass № 21 | ||||
| 1885 | 735 | Glonass № 22 | ||||
| 1917 | 738 | Glonass № 23 | Proton-K / DM-2 bloki | 17.02.1988 | Muvaffaqiyatsiz (belgilanmagan orbitaga chiqarilgan) | |
| 1918 | 737 | Glonass № 24 | ||||
| 1919 | 736 | Glonass № 25 | ||||
| 1946 | 739 | Glonass № 26 | Proton-K / DM-2 bloki | 21.05.1988 | ||
| 1947 | 740 | Glonass № 27 | ||||
| 1948 | 741 | Glonass № 28 | ||||
| 1970 | 742 | Glonass № 29 | Proton-K / DM-2 bloki | 16.09.1988 | ||
| 1971 | 743 | Glonass № 30 | ||||
| 1972 | 744 | Glonass № 31 | ||||
| 1987 | 727 | Glonass № 32 | Proton-K / DM-2 bloki | 10.01.1989 | ||
| 1988 | 745 | Glonass № 33 | ||||
| 2022 | 728 | Glonass № 34 | Proton-K / DM-2 bloki | 31.05.1989 | ||
| 2023 | 729 | Glonass № 35 | ||||
| 2079 | 746 | Glonass № 36 | Proton-K / DM-2 bloki | 19.05.1990 | ||
| 2080 | 751 | Glonass № 37 | ||||
| 2081 | 752 | Glonass № 38 | ||||
| 2109 | 747 | Glonass № 39 | Proton-K / DM-2 bloki | 08.12.1990 | ||
| 2110 | 748 | Glonass № 40 | ||||
| 2111 | 749 | Glonass № 41 | ||||
| 2139 | 750 | Glonass № 42 | Proton-K / DM-2 bloki | 04.04.1991 | ||
| 2140 | 753 | Glonass № 43 | ||||
| 2141 | 754 | Glonass № 44 | ||||
| 2177 | 768 | Glonass № 45 | Proton-K / DM-2 bloki | 29.01.1992 | ||
| 2178 | 769 | Glonass № 46 | ||||
| 2179 | 771 | Glonass № 47 | ||||
| 2204 | 756 | Glonass № 48 | Proton-K / DM-2 bloki | 30.07.1992 | ||
| 2205 | 772 | Glonass № 49 | ||||
| 2206 | 774 | Glonass № 50 | ||||
| 2234 | 773 | Glonass № 51 | Proton-K / DM-2 bloki | 17.02.1993 | 24-sentabr 1993-yilda tizim tarkibida 12 ta sun’iy yo‘ldosh bo‘lgan orbital guruh bilan rasman foydalanishga qabul qilindi. | |
| 2235 | 759 | Glonass № 52 | ||||
| 2236 | 757 | Glonass № 53 | ||||
| 2275 | 758 | Glonass № 54 | Proton-K / DM-2 bloki | 11.04.1994 | ||
| 2276 | 760 | Glonass № 55 | ||||
| 2277 | 761 | Glonass № 56 | ||||
| 2287 | 767 | Glonass № 57 | Proton-K / DM-2 bloki | 11.08.1994 | ||
| 2288 | 770 | Glonass № 58 | ||||
| 2289 | 775 | Glonass № 59 | ||||
| 2294 | 762 | Glonass № 60 | Proton-K / DM-2 bloki | 20.11.1994 | ||
| 2295 | 763 | Glonass № 61 | ||||
| 2296 | 764 | Glonass № 62 | ||||
| 2307 | 765 | Glonass № 63 | Proton-K / DM-2 bloki | 07.03.1995 | ||
| 2308 | 766 | Glonass № 64 | ||||
| 2309 | 777 | Glonass № 65 | ||||
| 2316 | 780 | Glonass № 66 | Proton-K / DM-2 bloki | 24.07.1995 | ||
| 2317 | 781 | Glonass № 67 | ||||
| 2318 | 785 | Glonass № 68 | ||||
| 2323 | 776 | Glonass № 69 | Proton-K / DM-2 bloki | 14.12.1995 | Orbital guruh tarkibi rejadagi miqdorga yetkazildi, orbitada 25 ta kosmik apparat bo‘ldi. | |
| 2324 | 778 | Glonass № 70 | ||||
| 2325 | 782 | Glonass № 71 | ||||
| 2362 | 779 | Glonass № 72 | Proton-K / DM-2 bloki | 30.12.1998 | Orbital guruh tarkibi 13 ta kosmik apparatgacha qisqardi. | |
| 2363 | 784 | Glonass № 73 | ||||
| 2364 | 786 | Glonass № 74 | ||||
| 2374 | 783 | Glonass № 75 | Proton-K / DM-2 bloki | 13.10.2000 | Orbital guruh tarkibi — 8 ta kosmik apparat. | |
| 2375 | 787 | Glonass № 76 | ||||
| 2376 | 788 | Glonass № 77 | ||||
| 2380 | 790 | Glonass № 78 | Proton-K / DM-2 bloki | 01.12.2001 | ||
| 2381 | 789 | Glonass № 79 | ||||
| 2382 | 711 | Glonass-M № 1 | «Kosmik apparatning modernizatsiya qilingan turi — «Glonass» — 11F654M (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 14F17) bo‘lib, unda ayrim yangi tizimlar sinovdan o‘tkazilgan. Foydalanish muddati 2 yilga uzaytirilib, 5 yilga yetkazilgan. Orbital guruh tarkibida 6 ta kosmik apparat bo‘lgan. | |||
| 2394 | 791 | Glonass № 80 | Proton-K / DM-2M bloki | 25.12.2002 | ||
| 2395 | 792 | Glonass № 81 | ||||
| 2396 | 793 | Glonass № 82 | Orbital guruhdagi kosmik apparatlar soni 7 taga yetdi. | |||
| 2402 | 794 | Glonass № 83 | Proton-K / Briz-M | 10.12.2003 | ||
| 2403 | 795 | Glonass № 84 | ||||
| 2404 | 701 | Glonass-M № 2 | «Glonass» kosmik apparatining modernizatsiya qilingan 11F654M turi, «Glonass-M»ga o‘tishdagi oraliq modifikatsiya. Ishlab chiqaruvchi saytida birinchi «Glonass-M» kosmik apparati sifatida berilgan. Orbital guruhdagi kosmik apparatlar soni 9 taga yetgan. | |||
| 2411 | 796 | Glonass № 85 | Proton-K / DM-2 bloki | 26.12.2004 | 11F654 | |
| 2412 | 797 | Glonass № 86 | 11F654 | |||
| 2413 | 712 | Glonass-M № 3 | «Kosmik apparatning modernizatsiya qilingan turi — «Glonass» — 11F654M, «Glonass-M» kosmik apparatiga o‘tishdagi oraliq tur. Orbital guruh tarkibi 11 ta apparatga yetdi. | |||
| 2419 | 798 | Glonass № 87 | Proton-K / DM-2 bloki | 25.12.2005 | «Glonass» turkumidagi oxirgi kosmik apparat. | |
| 2417 | 713 | Glonass-M № 4 | Birinchi «haqiqiy» «Glonass-M» kosmik apparati (14F113 mahsuloti). | |||
| 2418 | 714 | Glonass-M № 5 | Orbital guruh tarkibi 13 ta kosmik apparatga yetdi. | |||
| 2424 | 715 | Glonass-M № 6 | Proton-K / DM-2 bloki | 25.12.2006 | ||
| 2425 | 716 | Glonass-M № 7 | ||||
| 2426 | 717 | Glonass-M № 8 | ||||
| 2431 | 718 | Glonass-M № 9 | Proton-K / DM-2 bloki | 26.10.2007 | Boyqo‘ng‘ir kosmodromi, uchta modernizatsiya qilingan «Glonass-M» kosmik apparati | |
| 2432 | 719 | Glonass-M № 10 | ||||
| 2433 | 720 | Glonass-M № 11 | ||||
| 2434 | 721 | Glonass-M № 12 | Proton-M / DM-2 bloki | 25.12.2007 | Uchirish ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlar sonini 16 taga yetkazdi (shu bilan bir vaqtda 4 ta sun’iy yo‘ldosh, 2001—2003-yillarda uchirilganlari, guruhdan chiqarildi) | |
| 2435 | 722 | Glonass-M № 13 | ||||
| 2436 | 723 | Glonass-M № 14 | ||||
| 2442 | 724 | Glonass-M № 15 | Proton-M / DM-2 bloki | 25.09.2008 | Uchirish ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlar sonini 18 taga yetkazdi (1 ta sun’iy yo‘ldosh guruhdan chiqarildi). | |
| 2443 | 725 | Glonass-M № 16 | ||||
| 2444 | 726 | Glonass-M № 17 | ||||
| 2447 | 727 | Glonass-M № 18 | Proton-M / DM-2 bloki | 25.12.2008 | ||
| 2448 | 728 | Glonass-M № 19 | ||||
| 2449 | 729 | Glonass-M № 20 | ||||
| 2456 | 730 | Glonass-M № 21 | Proton-M / DM-2 bloki | 14.12.2009 | ||
| 2457 | 733 | Glonass-M № 22 | ||||
| 2458 | 734 | Glonass-M № 23 | ||||
| 2459 | 731 | Glonass-M № 24 | Proton-M / DM-2 bloki | 02.03.2010 | Uchirish ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlar sonini 21 taga yetkazdi (orbitada yana 2 ta zaxira apparat bor). | |
| 2460 | 732 | Glonass-M № 25 | ||||
| 2461 | 735 | Glonass-M № 26 | ||||
| 2464 | 736 | Glonass-M № 27 | Proton-M / DM-2 bloki | 02.09.2010 | Ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshlar soni 21 taga yetdi (orbitada 2 ta zaxira apparat ham bor edi va 06.09.2010 holatida yana uchta kosmik apparat foydalanishga kiritish bosqichida edi). | |
| 2465 | 737 | Glonass-M № 28 | ||||
| 2466 | 738 | Glonass-M № 29 | ||||
| 739 | Glonass-M № 30 | Proton-M / DM-03 bloki | 05.12.2010 | Muvaffaqiyatsiz: tezlatish bloki hisoblangan orbitadan boshqa orbitaga chiqarilgani sababli uchta «Glonass-M» apparatining barchasi yo‘qotildi. Dastlabki taxminga ko‘ra, hisob-kitobdagi xato tufayli DM-03 tezlatish blokiga raketa yoqilg‘isi komponentlari me’yoridan ortiq quyilgani sabab bo‘lgan. | ||
| 740 | Glonass-M № 31 | |||||
| 741 | Glonass-M № 32 | |||||
| 2471 | 701 | Glonass-K № 1 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 26.02.2011 | L3OC | |
| 2474 | 742 | Glonass-M № 33 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 02.10.2011 | ||
| 2475 | 743 | Glonass-M № 34 | Proton-M / Briz-M | 04.11.2011 | ||
| 2476 | 744 | Glonass-M № 35 | ||||
| 2477 | 745 | Glonass-M № 36 | ||||
| 2478 | 746 | Glonass-M № 37 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 28.11.2011 | ||
| 2485 | 747 | Glonass-M № 38 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 26.04.2013 | ||
| 748 | Glonass-M № 39 | Proton-M / DM-03 bloki | 02.07.2013 | Muvaffaqiyatsiz | ||
| 749 | Glonass-M № 40 | |||||
| 750 | Glonass-M № 41 | |||||
| 2492 | 754 | Glonass-M № 42 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 24.03.2014 | ||
| 2500 | 755 | Glonass-M № 43 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 14.06.2014 | L3OC | |
| 2501 | 702 | Glonass-K № 12L | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 01.12.2014 | L3OC | |
| 2514 | 751 | Glonass-M № 44 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 07.02.2016 | ||
| 2516 | 753 | Glonass-M № 45 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 29.05.2016 | ||
| 2522 | 752 | Glonass-M № 46 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 22.09.2017 | ||
| 2527 | 756 | Glonass-M № 47 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 17.06.2018 | L3OC | |
| 2529 | 757 | Glonass-M № 48 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 03.11.2018 | L3OC | |
| 2534 | 758 | Glonass-M № 49 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 27.05.2019 | L3OC | |
| 2544 | 759 | Glonass-M № 50 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 11.12.2019 | L3OC | |
| 2545 | 760 | Glonass-M № 51 | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 16.03.2020 | L3OC | |
| 2547 | 705 | Glonass-K № 15L | Soyuz-2.1b / Fregat-M | 25.10.2020 | L3OC | |
| 2557 | 706 | Glonass-K № 16L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 07.07.2022 | L3OC | |
| 2559 | 707 | Glonass-K № 17L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 10.10.2022 | L2OC, L2SC, L3OC | Yaxshilangan atom soatlari bilan jihozlangan |
| 2564 | 761 | Glonass-M № 761 | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 28.11.2022 | L3OC | Oxirgi «Glonass-M» sun’iy yo‘ldoshi |
| 2569 | 703 | Glonass-K2 № 13L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 07.08.2023 | L1OC, L1SC, L2OC, L2SC, L3OC | |
| 2584 | 704 | Glonass-K2 № 14L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 02.03.2025 | L1OC, L1SC, L2OC, L2SC, L3OC | |
| 2595 | 708 | Glonass-K № 18L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 13.09.2025 | L2OC, L2SC, L3OC | |
| 2619 | 713 | Glonass-K № 19L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 24.08.2026 | L2OC, L2SC, L3OC | |
| 2620 | 709 | Glonass-K № 20L | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 17.09.2026 | L2OC, L2SC, L3OC | |
| 2621 | 709 | Glonass-K | Soyuz 2.1b/Fregat-M | 07.11.2026 | L2OC, L2SC, L3OC |
Adabiyotlar
- GLONASS: tuzilish va ishlash tamoyillari / Muharrirligida: A. I. Perov, V. N. Xarisov. — 3-nashr, qayta ishlangan. — M.: Radiotexnika, 2005. — 688 b. — 1000 nusxa. — ISBN 5-93108-076-7.
- Shebshayevich V. S., Dmitriyev P. P., Ivantsev N. V. va boshqalar. Tarmoqli sun’iy yo‘ldosh radionavigatsiya tizimlari / V. S. Shebshayevich tahriri ostida. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Radio i svyaz, 1993. — 408 b. — ISBN 5-256-00174-4.
- GLONASS. Interfeys nazorat hujjati. L1, L2 diapazonlaridagi navigatsiya radiosignali (5.1-tahrir). Rossiya kosmik asbobsozlik ilmiy-tadqiqot instituti (2008). Arxivlangan 4-avgust 2012-yil.
- GLONASS. Interfeys nazorat hujjati. L1 diapazonidagi kod bo‘yicha ajratilgan ochiq navigatsiya radiosignali. 1.0-tahrir. «Rossiya kosmik tizimlari» (2016). Murojaat qilingan sana: 21-oktabr 2016-yil. Arxivlangan 22-oktabr 2016-yil.
- GLONASS. Interfeys nazorat hujjati. L2 diapazonidagi kod bo‘yicha ajratilgan ochiq navigatsiya radiosignali. 1.0-tahrir. «Rossiya kosmik tizimlari» (2016). Murojaat qilingan sana: 21-oktabr 2016-yil. Arxivlangan 22-oktabr 2016-yil.
- GLONASS. Interfeys nazorat hujjati. L3 diapazonidagi kod bo‘yicha ajratilgan ochiq navigatsiya radiosignali. 1.0-tahrir. «Rossiya kosmik tizimlari» (2016). Murojaat qilingan sana: 21-oktabr 2016-yil. Arxivlangan 22-oktabr 2016-yil.
- GLONASS. Interfeys nazorat hujjati. Signallarni kod bo‘yicha ajratuvchi tizimning umumiy tavsifi. 1.0-tahrir. «Rossiya kosmik tizimlari» (2016). Murojaat qilingan sana: 21-oktabr 2016-yil. Arxivlangan 22-oktabr 2016-yil.
Havolalar
- GLONASS — Rossiyaning global navigatsiya tizimi. «Roskosmos».
- GLONASS. «Rossiya kosmik tizimlari».
- Navigatsiya. «Axborot sun’iy yo‘ldosh tizimlari» akademik M. F. Reshetnyov nomidagi korxona.
- GLONASSning rivojlanish tarixi. KVNO axborot-tahlil markazi SNIIMash.
- «Uragan»dan GLONASSgacha. Roskosmos telestudiyasi.
- «GLONASS xabarnomasi». — Sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi haqidagi jurnal.
- Anatoliy Zak. GLONASS tarmog‘i (ingl.). RussianSpaceWeb.com.
- Gunter Dirk Krebs. Uragan (GLONASS, 11F654) (ingl.). Gunter's Space Page.
- Gunter Dirk Krebs. Uragan-M (GLONASS-M, 14F113) (ingl.). Gunter's Space Page.
- Gunter Dirk Krebs. Uragan-K1 (GLONASS-K1, 14F160) (ingl.). Gunter's Space Page.
- Gunter Dirk Krebs. Uragan-K2 (GLONASS-K2) (ingl.). Gunter's Space Page.
- S. Ivanov: Rossiya Ukrainaga yuqori aniqlikdagi GLONASS signalidan foydalanish imkonini berishga tayyor. RBK (27-oktabr 2010-yil). Murojaat qilingan sana: 5-iyul 2017-yil. Asl nusxasi 30-oktabr 2010-yilda arxivlangan.