





Uchuvchisiz uchish apparati (UUA, UHA, so‘zlashuvda shuningdek uchuvchisiz apparat yoki dron, inglizcha drone «erkak asalari» so‘zi qadimgi german tillaridagi tovushga taqlid qiluvchi dran/treno «g‘uvillash», «vizillash» ma’nosini bildiruvchi) — uchish apparati, bortida ekipajbo‘lmagan, avtomatik ishlaydigan yoki masofadan boshqariladigan apparatdir. « uchuvchisiz » so‘zi XX asrning 70-yillarida rus adabiy tiliga bortida odam bo‘lmagan kosmik apparatlarni, ya’ni Yerdan yuboriladigan buyruqlar bilan boshqariladigan apparatlarni yoki aslida uchuvchi o‘rni bo‘lsa-da, avtomatik rejimda uchadigan apparatlar parvozini ifodalash uchun qo‘llanila boshlagan.
UUAlar boshqaruvning turli darajadagi avtonomligiga ega bo‘lishi mumkin: masofadan boshqariladigan apparatlardan to‘liq avtomatik turlargacha. Ular tuzilishi, vazifasi va boshqa xususiyatlari bilan ham farqlanadi. Boshqaruv vaqti-vaqti bilan buyruq berish orqali yoki uzluksiz (jumladan, «birinchi shaxs nigohidan» rejimida) amalga oshirilishi mumkin; ikkinchi holatda UUA masofadan uchuvchi boshqaradigan uchish apparati deb ataladi (MUUA).
Ta’rif
Rossiya Federatsiyasining Havo kodeksiga ko‘ra, uchuvchisiz havo kemasi (UUA) «parvoz vaqtida havo kemasidan tashqarida bo‘lgan uchuvchi (tashqi uchuvchi) tomonidan boshqariladigan va nazorat qilinadigan havo kemasi» deb ta’riflanadi. AQSH Mudofaa vazirligi shunga o‘xshash ta’rifdan foydalanadi; unda UUAning yagona belgisi bortda uchuvchining yo‘qligidir.
Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (ICAO) radio orqali boshqariladigan modellar bilan UUAni farqlaydi va birinchilari asosan ko‘ngilochar maqsadlar uchun mo‘ljallangani hamda xalqaro emas, balki havo makonidan foydalanishning mahalliy qoidalari bilan tartibga solinishi lozimligini qayd etadi.
« UUA » tushunchasi bilan bir qatorda kengroq UUAli aviatsiya tizimi (amaliyotda inglizcha Unmanned Aircraft System — UAS atamasi Uchuvchisiz aviatsiya tizimi — UATdeb keng tarjima qilinadi). Bunday tizim tarkibiga quyidagilar kiradi:
- UUAning o‘zi;
- yerdagi boshqaruv punkti (UUA operatori pulti);
- UUA bilan aloqa tizimi (buyruqlar uzatiladigan radioaloqa liniyasi);
- UUAni tashish yoki uning parvozini ta’minlash (texnik xizmat ko‘rsatish) uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha jihozlar.
Tuzilishi

Bortda uchuvchining bo‘lmasligi UUA uchun boshqariladigan aviatsiyaga xos qator cheklovlarni bartaraf etadi; bu apparatning tuzilishiga, parvoz trayektoriyasi va dinamikasiga sezilarli ta’sir qilishi mumkin:
- Uchuvchisiz uchish apparatini nihoyatda kichik o‘lchamda yasash mumkin, uchuvchili apparat esa inson tanasidan kichik bo‘la olmaydi.
- UUAda manevrlar paytidagi ortiqcha yuklanishlar bo‘yicha fiziologik cheklovlar yo‘q, bu ham uning tuzilishiga ta’sir qilishi mumkin.
- UUAning ishonchliligiga qo‘yiladigan talablarni pasaytirish mumkin, chunki bu inson hayotiga bevosita xavf tug‘dirmaydi.
- Uchuvchisiz apparatlarning parvoz davomiyligi uchuvchining hayot ta’minoti tizimlari resursi bilan cheklanmaydi. Hozirda bir necha yilgacha davom etishi mumkin bo‘lgan bitta parvoz davomida o‘z resursini sarflaydigan, qo‘nmasdan uchuvchi UUA loyihalari mutlaqo realdir.
Fyuzelyaj
Fyuzelyaj yirik UUAda, uchuvchi kabinasi yo‘qligidan tashqari, odatda uchuvchili samolyot yoki vertolyotnikiga o‘xshaydi.
Quvvat ta’minoti tizimi va dvigatellar
Kichik UUAda litiy-polimer akkumulyatorlar, quyosh batareyalari, vodorod yonilg‘i elementlari va hokazolar, uzoqroq masofaga uchish uchun esa ichki yonuv dvigatellari yoki havo-reaktiv dvigatellardan foydalaniladi.
Aloqa tizimi va bort boshqaruv apparaturasi
Bort boshqaruv apparaturasi sifatida odatda raqamli signal protsessorlari negizidagi maxsus hisoblash qurilmalari yoki PC/104, MicroPC formatidagi kompyuterlar real vaqt operatsion tizimlari (QNX, VME, VxWorks, XOberon) boshqaruvida ishlatiladi. Dasturiy ta’minot odatda C, C++, Modula-2, Oberon SA yoki Ada95 tillarida yoziladi.
Bortdagi sensorlardan olingan ma’lumotlarni boshqaruv punktiga uzatish uchun UUA tarkibida yerdagi qabul qilish uskunasi bilan radioaloqani ta’minlaydigan radiouzatkich mavjud. Tasvir formati va siqish darajasiga qarab UUA bortidan ma’lumot uzatadigan raqamli radiokanallarning o‘tkazuvchanligi soniyasiga bir necha Mbitdan yuzlab Mbitgacha bo‘lishi mumkin.
- Optik tola
Ukrainadagi harbiy harakatlar davrida dronlarni optik tola orqali boshqarish ommalashdi (qarang Fiber optic drone). Bunday holatda boshqaruv signali radio orqali emas, balki nihoyatda ingichka optik tola orqali uzatiladi. Bu radioxalaqitlar ta’siridan qochish va tasvirni yuqori sifatda (HD) uzatish imkonini beradi. 2025-yildan boshlab Rossiya va Ukraina qo‘shinlari frontda ishlatiladigan dronlarni optik tola orqali boshqarishga o‘tmoqda (masofa 10–15 km bilan cheklangan). Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya dronlardan foydalanish tajribasini Eronga taklif qilgan. Dronlardan foydalanish natijasida frontga yaqin ko‘plab hududlar deyarli butunlay optik tolali kabellar bilan qoplanib, ekologiyaga katta zarar yetkazmoqda. Britaniyaning «Mojarolar va atrof-muhitni o‘rganish tashkiloti» bahosiga ko‘ra, front chizig‘ining har bir kilometriga taxminan 2900 kilometr optik tola to‘g‘ri keladi.
UUA turlari
Uchish apparati turiga ko‘ra:
- samolyot (samolyot turidagi);
- vertolyot (vertolyot turidagi);
- avtojir (avtojir turidagi);
- multikopter (multikopter turidagi);
- va boshqalar.
Boshqarish turiga ko‘ra:
- avtomatik boshqariladiganlar;
- boshqaruv punktidan operator boshqaradiganlar (MUUA);
- gibridlar.
Maksimal uchish massasiga ko‘ra:
Rossiya Federatsiyasi Havo kodeksi uchish massasi 0,15 dan 30 kg gacha bo‘lgan UUAni Davlat xizmatlari portali orqali majburiy hisobga qo‘yishni, 30 kg dan og‘ir UUAni esa majburiy ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qiladi (30 kg dan og‘ir UUAni boshqarish uchun parvozga yaroqlilik sertifikati va tashqi uchuvchi guvohnomasini ham olish lozim).
- AQSH Federal aviatsiya boshqarmasi massasi 0,55 funtdan (250 g) og‘ir UUAni ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qiladi, shuningdek, massasi 55 funtdan (25 kg) ortiq UUAni ishlatishga ruxsat olish uchun alohida tartib belgilaydi.
AQSH Mudofaa vazirligi UUAni ekspluatatsiya ko‘rsatkichlariga ko‘ra besh guruhga ajratadi:
| Guruh | Massa, kg | Ish balandligi, m | Tezlik (tugun) | Misol |
|---|---|---|---|---|
| I | 0-9 | < 360 | 45-50 | RQ-11 Raven |
| II | 9-25 | < 1050 | < 250 | ScanEagle |
| III | < 600 | < 5400 | RQ-7 Shadow | |
| IV | > 600 | istalgan | MQ-1 Predator | |
| V | > 5400 | RQ-4 Global Hawk |
Vazifasiga ko‘ra:
- razvedka uchun;
- zarba beruvchi (dushmanga mustaqil o‘t ochishga qodir);
- nishonlar (masalan, La-17M, «Adyutant»);
- barrajlovchi o‘q-doriyoki kamikadze-dron (masalan, Switchblade, «Kub»).
Qo‘llanilishi
UUAlar turli iqtisodiy tarmoqlarda (qishloq xo‘jaligi, qurilish, energetika kabi sohalarda) keng ko‘lamdagi vazifalarni bajarish uchun qo‘llanadi: monitoring, ilmiy va boshqa maqsadlarda hududni suratga olish va xaritalash, pochta hamda boshqa yuklarni yetkazish, favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatish). Kichik o‘lchamli UUAlardan xobbi va o‘yinchoq sifatida foydalaniladi.
Ayrim UUAlarning faoliyati shunday maqsadlarga qaratilganki, ularga qarshi kurashish uchun bunday apparatlarni aniqlash zarur.
Harbiy maqsadlarda ishlatiladigan UUAlarrazvedka vazifalarini bajarishi (dushmanni havodan yashirin videokuzatish — tarixan ularning asosiy vazifasi), quruqlikdagi va dengizdagi nishonlarga zarba berishi, havodagi nishonlarni tutib qolishi, radioto‘siqlar yaratishi, o‘t ochishni boshqarishi va nishonlarni ko‘rsatishi, xabarlar va ma’lumotlarni retranslyatsiya qilishi hamda yuk tashishi mumkin.
UUAning asosiy afzalligi — uni yaratish va ishlatish xarajatlarining ancha pastligidir (belgilangan vazifalarni bajarish samaradorligi taqqoslanadigan bo‘lsa): ekspertlar bahosiga ko‘ra, eng murakkab jangovar UUAlar 5−6 mln AQSH dollarituradi, uchuvchili qiruvchi-bombardimonchi F-35 ning narxi esa taxminan 100 million dollarni tashkil etadi (bunga uchuvchini tayyorlash xarajatlari ham qo‘shiladi). Muhim omillardan biri shuki, jangovar UUA operatori, jangovar samolyot uchuvchisidan farqli ravishda, o‘z hayotini xavf ostiga qo‘ymaydi. UUAning kamchiligi — masofadan boshqarish tizimlarining zaifligi bo‘lib, bu ayniqsa harbiy apparatlar uchun muhimdir.
Tinchlik maqsadlarida
Xavfsizlik
- tahlil qilish yo‘l-transport hodisalarini
- yirik tadbirlarni kuzatish
- jinoyatchilarni ta’qib qilish
- qidiruv-qutqaruv ishlari
- aniqlash favqulodda vaziyatni
Ilmiy tadqiqotlar
- xaritalash
- sohasidagi ilmiy dasturlar bo‘yicha hududni o‘rganish: arxeologiya, geologiya, biologiya va boshqa fanlar
- Kosmik tadqiqotlar
Ekologik monitoring
- qarshi kurashish brakonyerlar va noqonuniy daraxt kesishga
- holati monitoringi o‘rmonlar, aniqlash yong‘inlar
- erishini monitoring qilish muzliklar
Sport dronlari poygalari
- Musobaqalar o‘tkazish va ommaviy tomosha tadbirlarini tashkil etish
- Uchuvchisiz havo kemalari operatorlarini o‘qitishning yagona dasturlarini ishlab chiqish
- Bolalar va kattalar uchun FPV-dronlarni boshqarish maktablarini tashkil etish
Iqtisodiyotda
Logistika va ishlab chiqarish
- inventarizatsiya qilish omborxonalarni
- yuk yetkazib berish (uchuvchisiz aviapochtasi)
Qurilish
- rejalashtirish va kuzatish qurilish ishlarini
- yer uchastkasi chegaralarini belgilash
- xavfsizlikni nazorat qilish
- inshootlarni tekshirish
Qishloq xo‘jaligi
- purkash o‘g‘itlar va o‘simlik hamda tuproqni himoya qilish vositalarini
- maydonning yuzasi, relyefi, o‘ziga xos grunt xususiyatlari , dalalardagi o‘simliklar va tuproqlar
- qishloq xo‘jaligi yerlari inventarizatsiyasi
- unib chiqishini baholash qishloq xo‘jaligi ekinlari
- qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligini prognozlash
- chorva boqishda itlar o‘rnida foydalanish
Elektr energetikasi
Neft-gaz sohasi
- borish qiyin bo‘lgan joylardan axborot olish
- neft infratuzilmasini, sizib chiqishlarni va qoidabuzarliklarni tekshirish
- avariya hududlarini aniqlash va ularning oqibatlarini kamaytirish
- ruxsatsiz ishlarni aniqlash
Harbiy maqsadlarda
Tijorat maqsadidagi UUAlardan qurolli kuchlar ham foydalanishi mumkin.

UUAlar quyidagi vazifalarni bajarishi mumkin:
- havo razvedkasi (hozirgi paytda ularning asosiy vazifasi);
- o‘t ochishni boshqarish va nishonni ko‘rsatish;
- zarba berish quruqlikdagi va dengizdagi nishonlarga;
- havodagi nishonlarni tutib qolish[qaysilari?];
- radioxalaqitlar hosil qilish;
- retranslyatsiya xabarlar va ma’lumotlarni;
- yuk yetkazib berish bo‘linmalarga.
- Minalashtirish
Terrorchilik maqsadlarida
Tijorat va qo‘lbola UUAlar bilan bir qatorda fuqarolik dronlarining ayrim modellari ham zarba berish, xususan, terrorchilik maqsadlarida ishlatilishi mumkin. Masalan, Saudiya Arabistonidagi neftni qayta ishlash zavodlariga va boshqa obyektlarga shunday hujumlar amalga oshirilgan.
Ilm-fanda qo‘llanilishi
Kosmik tadqiqotlar

Atmosferaga ega turli sayyoralar va yo‘ldoshlarni o‘rganishda ham uchuvchisiz avtonom uchish apparatlaridan foydalaniladi. Jumladan, 2020-yilda NASA tomonidan «Mars-2020dasturi doirasida Mars ga koaksial vertolyot ko‘rinishidagi IngenuityUUAsi yuborilgan; 2026-yilda esa NASAning «Yangi ufqlar» dasturi doirasida Titan ga oktokopter Dragonfly yuborilishi rejalashtirilgan.
Fuqarolik bozori
Fuqarolik UUAlari 2010-yillarning boshida ommalasha boshladi. 2010-yilda AQSH Federal aviatsiya boshqarmasi (FAA) 2020-yilga kelib tinch maqsadlarda 15 000 ga yaqin dron ishlatiladi, deb xato taxmin qilgan edi. FAAning 2016-yilgi prognozida 2020-yilga mo‘ljallangan bu ko‘rsatkich 550 000 tagacha oshirildi.
«Business Insider» kompaniyasining 2014-yilda e’lon qilingan prognozida 2020-yildagi fuqarolik UUA bozori 1 milliard AQSH dollariga baholangan, biroq ikki yil o‘tib bu ko‘rsatkich 12 milliard dollarga oshirilgan.
« NY Times» nashrining baholashicha, 2016-yilda AQSHda 2,8 million fuqarolik UUAsi jami 953 million dollarga sotilgan. Dunyo bo‘yicha 9,4 million apparatning jami qiymati qariyb 3 milliard dollarni tashkil etgan.
« PricewaterhouseCoopers » 2020-yildagi UUA bozorini 127 milliard dollarga baholadi. PwC hisob-kitobiga ko‘ra, UUAlarning katta qismi (61 %) infratuzilma loyihalariga xizmat ko‘rsatishda va qishloq xo‘jaligida ishlatiladi.
Dunyo bo‘ylab UUA ishlab chiqaruvchilari va yetkazib beruvchi kompaniyalar ishlayotgan eng muhim yo‘nalishlardan biri oziq-ovqat, dori-darmon va boshqa tovarlarni dronlar yordamida yetkazib berish hisoblanadi.
Xitoyning Xeylunszyan viloyatida dronlardan Amur yo‘lbarslari ni mashq qildirish uchun foydalaniladi — yo‘lbarslar uchish apparatlarini ovlash orqali jismoniy holatini saqlaydi.
Sport yo‘nalishi — masofadan boshqariladigan apparatlar (MUUA) poygasi yoki dron poygasi. Odatda musobaqalarda ko‘ndalang o‘lchami 25 sm gacha bo‘lgan kichik kvadrokopterlarqatnashadi; ular soatiga 150 km tezlikka erisha oladi. MUUAni birinchi shaxs nigohidanboshqaradigan uchuvchilar relyef va sun’iy to‘siqlardan tashkil topgan uch o‘lchamli trassani belgilangan vaqtda yoki eng katta tezlikda bosib o‘tishlari kerak.
Dubayda 2017-yilda o‘tkazilgan «World Government Summit» xalqaro sammitida uchuvchisiz uchar taksiningilk modeli namoyish etildi. Bitta yo‘lovchi sig‘adigan bu UUA bir parvozda taxminan yarim soat havoda tura oladi. U to‘rtta «oyoq» bilan jihozlangan, har birida ikkitadan parrak bor. Yo‘lovchi o‘tirganda sensorli ekranda manzilini ko‘rsatadi. Bunday taksining parvozi yerdagi dispetcherlik markazi nazoratida o‘tadi.
2021-yildan boshlab vertolyot turidagi uchuvchisiz apparatlardan Rossiya pochtasi Chukotka avtonom okrugida foydalanib kelmoqda.
2021-yil iyun oyida «EHang» kompaniyasi Yaponiyada uchuvchisiz aerotaksiningbirinchi sinov parvozini amalga oshirdi. 2023-yil fevralda Yaponiyada ilk bor yo‘lovchilari bo‘lgan uchuvchisiz aerotaksi parvozi o‘tkazildi.
2024-yil fevralda Xitoyning AutoFlight kompaniyasi birinchi marta shaharlararo uchuvchisiz aerotaksini ishga tushirdi. Prosperity aerotaksisi Shenchjen va Chjuxay o‘rtasida, Xitoy fuqaro aviatsiyasi xizmati qat’iy nazorat qiladigan hududda parvoz qildi.
2024-yilda uchuvchisiz aviatsiya tizimlarining jahon bozori hajmi 34 mlrd dollarni tashkil etdi, Rossiya segmentining ulushi esa jahon bozorining 7 % ini, ya’ni taxminan 35,9 mlrd rublni tashkil etdi.
DJI, xususiy kompaniya bo‘lib, Xitoy Xalq Respublikasida2006-yildan beri faoliyat yuritadi. Uning AQSH, Germaniya, Niderlandiya, Yaponiya, Pekin va Gonkongda filiallari bor. U ixcham va kam shovqinli kamera-dronlar, hududlarni o‘rganish, qishloq xo‘jaligi, konchilik, qidiruv-qutqaruv va inson faoliyatining boshqa sohalarida qo‘llaniladigan dronlarni ishlab chiqish hamda ishlab chiqarishda yetakchilardan biridir. Shuningdek, kompaniyaning konsepsiyasi mavjud: «UUA— xuddi smartfon».
Yevropa komissiyasi prognoziga ko‘ra, 2035-yilga borib Yevropadagi dronlar sanoatida 100 000 dan ortiq kishi ishlaydi va ushbu sohaning iqtisodiy salohiyati yiliga 10 milliard yevrodan oshadi.
Texnik kamchiliklar
UUA, ayniqsa masofadan boshqariladigan UUAning zaif jihati aloqa kanallarining xalaqitlarga moyilligidir: GPS navigator signallari ham, apparat qabul qiladigan yoki uzatadigan istalgan signallar ham bo‘g‘ilishi, ushlab qolinishi va soxtalashtirilishimumkin. MUUAni boshqarish uchun yuqori o‘tkazuvchanlikkaega aloqa kanallari zarur, ammo bunday kanallarni, ayniqsa, ko‘rish ufqidan tashqarida (jumladan, yo‘ldosh orqali) tashkil etish qiyin. Masalan, AQSHning Afg‘onistondagi harbiy kampaniyasi harbiylar ixtiyorida 6 ta «Predator» va 2 ta «Global Hawk» bor edi, ammo bir vaqtning o‘zida havoda ikkitadan ortiq UUA bo‘la olmagan. Sun’iy yo‘ldosh aloqa kanalining o‘tkazuvchanligini tejash uchun operatorlar ayrim sensorlarni o‘chirib, past sifatli videotasvirdan foydalanishga majbur bo‘lgan.
2012-yilda Ostindagi Texas universiteti olimlari xakerlik yo‘li bilan buzish va «GPS-spufing» deb ataladigan usul bilan UUA boshqaruvini qo‘lga olishning amalda mumkinligini isbotladi, biroq bu faqat shifrlanmagan fuqarolik GPS signalidan foydalanadigan apparatlarga tegishli edi.
Dushmanning radioelektron kurash (REK) vositalariga qarshi turishi uchun dron to‘laqonli jangovar samolyotga teng darajada chidamli bo‘lishi kerak. Bu esa dron narxini sezilarli oshiradi va minimal vositalar yordamida dronlarni ommaviy yo‘q qilish xavfini keskin kuchaytiradi. Dron ko‘pincha qanotli raketaga nisbatan ham sekinroq, kamroq manevrchan va xalaqitlarga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi. Dronlardan muvaffaqiyatli jangovar foydalanish misollaridan biri — Mosulga hujum paytida fuqarolik mini-dronlari asosida yasalgan qo‘lbola qurilmalar yordamida Abrams tanklariga aniq zarbalar berilishidir. Biroq qarshi choralar, masalan, boshqaruv kanalini radio orqali bostirish, har qanday texnik darajadagi dronlarni butunlay ishdan chiqarishi mumkin edi.
Zarba beruvchi UUAning optik-elektron tizimlari uchun ob-havo sharoitlari jiddiy muammo hisoblanadi. Bulutlilik past bo‘lsa, zarba beruvchi UUA bulut qatlamidan pastga tushishiga to‘g‘ri keladi, natijada u ko‘chma zenit-raketa majmualari va past balandlikdagi zenit-raketa majmualari zarba beradigan hududga kirib qoladi. Shu sababli UUA osmon odatda ochiq bo‘ladigan va katta balandlikda harakatlanish mumkin bo‘lgan Yaqin Sharqning cho‘l hududlarida eng samarali hisoblanadi (AQSH Mudofaa vazirligi mutaxassislari ta’kidlashicha, Yamandagi fuqarolar urushi davrida mahalliy bolalar orasida hatto «osmon musaffo bo‘lsa, dronni kut» degan maqol paydo bo‘lgan).
UUA dvigateli yengil, tejamkor va apparatning ko‘p soat havoda turishini ta’minlash uchun yetarli ishonchlilik zaxirasiga ega bo‘lishi kerak. Dunyoda bunday dvigatellarni ishlab chiqaruvchilar kam.
Tarix

Avstriya armiyasi soat mexanizmi bilan jihozlangan uchuvchisiz aerostatlardan Venetsiyani havodan bombardimon qilish 22-avgust kuni, 1849-yilda amalga oshirilgan. Masofadan boshqariladigan mashinalarning paydo bo‘lishiga elektrning kashf etilishi va radioningixtiro qilinishi turtki bergan. 1892-yilda «Sims — Edisonelektr torpedalari» kompaniyasi sim orqali boshqariladigan kemalarga qarshi torpedani namoyish etdi. 1897-yilda britaniyalik Ernest Uilson dirijablni simsiz boshqarish tizimini patentladi, ammo bunday mexanizm qurilgani haqida ma’lumot yo‘q.
1899-yilda Medison-skver-garden ko‘rgazmasida muhandis va ixtirochi Nikola Tesla radio orqali boshqariladigan kichik kemani namoyish etdi. Jamoatchilikni avvalo ixtironing harbiy qo‘llanilishi qiziqtirgan bo‘lsa-da, Tesla masofadan boshqarishning (ixtirochi uni «teleavtomatika» deb atagan) ancha keng imkoniyatlarini, masalan, odamsimon avtomatlar.
Birinchi jahon urushi
Birinchi jahon urushi davrida qatnashgan davlatlar uchuvchisiz aviatsiya bilan faol tajribalar o‘tkazdi. 1914-yil noyabrda Germaniya Harbiy vazirligi Transport texnologiyalari komissiyasiga (nemischa Verkehrstechnische Prüfungskommission) kemalar va samolyotlarga o‘rnatish mumkin bo‘lgan masofaviy boshqaruv tizimini ishlab chiqishni topshirdi. Loyihaga Yena universitetiprofessori Maks Vin rahbarlik qildi, texnologiyalarning asosiy yetkazib beruvchisi esa «Siemens & Halske» kompaniyasi bo‘ldi. Bir yildan kamroq sinov davomida Vin dengiz flotida amaliy foydalanishga yaroqli, biroq « radioelektron qarshi ta’sirsharoitida yetarlicha ishonchli bo‘lmagan», shuningdek, «aviatsiya bombardimoni uchun yetarlicha aniq bo‘lmagan» texnologiyani yaratdi. «Siemens & Halske» aviatsiyadagi tajribalarini davom ettirib, 1915—1918-yillarda sim orqali masofadan boshqariladigan 100 dan ortiq planeryasadi. Ular yerdan ham, dirijabllardan ham uchirilgan va 1000 kilogrammgacha torpeda yoki bomba ko‘tara olgan. Keyinchalik «Siemens & Halske» ishlanmalari «Mannesmann-MULAG» kompaniyasining «Ko‘rshapalak» (nemischa Fledermaus) nomli radio orqali boshqariladigan bombardimonchi samolyot loyihasida qo‘llandi. Qayta ishlatiladigan bu UUA 200 km gacha masofaga ucha olgan va 150 kg gacha yuk ko‘targan. Parvoz va bombani tashlash yerdan boshqarilgan, apparat uchirilgan joyga qaytarilib, parashyut yordamida qo‘ndirilishi mumkin bo‘lgan.

1916-yilda AQSH harbiy-dengiz floti buyurtmasiga ko‘ra girokompas ixtirochisi Elmer Sperri «Xyuitt–Sperrining avtomatik aeroplani» — 450 kg gacha portlovchi modda tashiy oladigan «uchar bomba»ni ishlab chiqishga kirishdi. Bir vaqtning o‘zida AQSH armiyasi buyurtmasiga ko‘ra, «Deyton-Rayt» kompaniyasi «Kettering aviatorpedasi»ni yaratdi. U soat mexanizmi bilan boshqariladigan samolyot bo‘lib, belgilangan vaqtda qanotlarini tashlab, dushman pozitsiyalariga qulashi kerak edi. Buyuk Britaniya hukumati buyurtmasi bilan «radio orqali boshqariladigan parvoz otasi», masofadan boshqariladigan raketa ixtirochisi va keyinchalik «Larynx».
Natijada na AQSH, na Germaniya, na boshqa davlatlar Birinchi jahon urushi davridagi janglarda UUA ishlatmadi, ammo o‘sha yillardagi g‘oyalar keyinchalik qanotli raketalarda qo‘llandi.
Ikki jahon urushi oralig‘i
Birinchi jahon urushining tugashi uchuvchisiz samolyotlar ishlab chiqilishini to‘xtatmadi. Radioning va aviatsiyaning tez rivojlanishi ilk UUAlar ustidagi tajribalar muvaffaqiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 1924-yil sentyabrda gidrosamolyot Curtiss F-5L birinchi marta uchish, manevr va suvga qo‘nish bosqichlarini to‘liq radio orqali boshqarib parvoz qildi.

1920-yillarning o‘rtalariga kelib jangovar aviatsiya harbiy-dengiz flotiuchun jiddiy tahdid bo‘lishi mumkinligi ham ayon bo‘ldi. Havodan hujumlarni qaytarish ko‘nikmalarini mashq qilish uchun flotga masofadan boshqariladigan nishonlar zarur edi. Bu uchuvchisiz apparatlarni ishlab chiqishga qo‘shimcha turtki berdi. 1933-yilda Buyuk Britaniyada qayta foydalaniladigan ilk nishon-UUA — «Queen Bee» yaratildi. Birinchi namunalar kemadan radio orqali boshqariladigan, qayta tiklangan uchta Fairy Queen biplani asosida yasaldi. Ularning ikkitasi halokatga uchradi, uchinchisi esa muvaffaqiyatli parvoz qilib, Buyuk Britaniyani UUAdan amaliy foyda olgan birinchi mamlakatga aylantirdi.
1936-yilda AQSH harbiy-dengiz flotining radio orqali boshqariladigan aviatsiya loyihasiga rahbarlik qilgan uchinchi rang kapitani Delmar Farni o‘z hisobotida birinchi marta «dron» so‘zini qo‘lladi. Keyinchalik bu so‘z «UUA» atamasining muqobili sifatida mustahkamlandi. Farni rahbarligida harbiy-dengiz floti 1938-yilda AQSH tarixida ilk marta mashg‘ulotlarda uchuvchisiz uchar nishondan foydalandi hamda Birinchi jahon urushidan keyin unutilgan «aviatsiya torpedalari» loyihalariga qaytdi. 1938-yil boshida flot «Amerika radio korporatsiyasi» bilan samolyotlarni masofadan boshqarish uchun televizion uskunalardan foydalanish yuzasidan muzokara olib bordi. 1939-yilda AQSH harbiy-dengiz flotining Kubasohillari yaqinidagi mashqlari aviatsiya yuqori samaradorlikka ega ekanini ko‘rsatdi. Shundan so‘ng flot «Radioplane» kompaniyasi bilan mashg‘ulotlar uchun ko‘plab nishon-UUA ishlab chiqishga shartnoma tuzdi. 1941–1945-yillarda kompaniya 3800 dan ortiq «Radioplane OQ-2» ishlab chiqardi, 1952-yilda esa uni Northrop.
korporatsiyasi sotib oldi. SSSR da 1930–1940-yillarda Leningraddagi NIMTI «maxsus vazifali planer» — PSN-1 va PSN-2 (konstruktorlar Valk va Nikitin) ishlab chiqilayotgan edi. Planer bitta torpeda tashishi, «havodan uchirilishi» (tashuvchi apparat sifatida og‘ir TB-3bombardimonchi samolyoti ishlatilgan) va suvga qo‘nishi mumkin edi. Planer infraqizil nur bilan yo‘naltirilgan. Bundan tashqari, TB-3 ni bir martalik radio orqali boshqariladigan bombardimonchiga aylantirish tajribalari o‘tkazildi. Umuman, 1930-yillarning oxirida SSSRda UUAning 9 ta loyihasi ustida tajriba-konstruktorlik ishlari olib borilgan. 1940-yil noyabrda yuqori xarajatlar va amaliy natijalar yo‘qligi sababli faqat bittasi — TB-3 4AM-34-rn samolyoti loyihasi, radiotelemexanik «Berkut-1» tizimi bilan, 379-sonli aviatsiya zavodi hamda 20-sonli ilmiy-tadqiqot instituti SSSR Elektrotexnika sanoati xalq komissarligi.
konstruktorlari tomonidan ishlab chiqilgan. 1930-yillarning boshida SSSRda portlovchi moddalar bilan to‘ldirilgan ekipajsiz katerlarni radiokanal orqali masofadan boshqarish tajribalari boshlandi. Eng maqbul usul katerni samolyotdan boshqarish edi. Shu tariqa, 1935-yilda MBR-2VU radio to‘lqin orqali boshqaruvchi samolyoti yaratilib, dastlabki ikki samolyot — 31004 va 31008 raqamli mashinalarga «Sprut» uskunasi o‘rnatildi. Boltiq, Qora dengiz va Tinch okean dengiz aviatsiyasi tarkibida bittadan radio boshqaruv aviatsiya otryadi tashkil etildi. Keyinchalik ular alohida eskadrilyalarga aylantirildi. Ikkinchi jahon urushida radio to‘lqin orqali boshqariladigan katerlardan jangovar foydalanish g‘oyasi butunlay muvaffaqiyatsiz bo‘lsa-da, torpeda katerlarini boshqaradigan samolyot bo‘linmalari flot qo‘mondonligi manfaatlari yo‘lida yordamchi vazifalarni bajarib, 1947-yilgacha mavjud bo‘ldi.
Ikkinchi jahon urushi
Ikkinchi jahon urushi davrida nemis olimlari radio orqali boshqariladigan qurollarning bir nechta turini, jumladan, Henschel Hs 293 va Fritz Xrejalashtiriladigan bombalarini, Enzian[inglizcha]zenit UUAsini (u Me. 163reaktiv qiruvchisi asosida yaratilgan), shuningdek, qanotli raketa «Fau-1» va ballistik «Fau-2».


Uchuvchilar va zenitchilarni tayyorlash uchun Radioplane OQ-2 nishon-UUAni ommaviy ishlab chiqarish bilan birga, AQSH harbiy-dengiz floti bir martalik jangovar UUAlarni («aviatsiya torpedalari») faol ishlab chiqdi. 1942-yilda Fletcher BG-1 va BG-2 modellari 7–8 tugun tezlikda harakatlanayotgan suvdagi o‘quv nishonlariga muvaffaqiyatli hujum qildi. Televizion yo‘naltirish yordamida torpeda va chuqurlik bombalarini muvaffaqiyatli sinov tariqasida tashlash amalga oshirildi. Natijada flot 500 ta UUA va 170 ta tashuvchi samolyotishlab chiqarishga buyurtma berdi. Aviatsiya sanoatiga ortiqcha yuk tushirmaslik uchun qurollanishdan chiqarilgan Douglas TBD Devastator.

yo‘qligidan osongina tanish mumkin. Ayni paytda flot buyurtmasi asosida Interstate TDR-1, torpeda yoki 2000 funtlik bomba tashiy olardi. TDR-1 ning ilk muvaffaqiyatli missiyasi Yaponiyaning «Yamazuki Maru» savdo kemasiga 30-iyul 1944-yilda hujum qilish bo‘ldi — o‘sha paytga kelib kema Solomon orollaridaikki yildan beri sayozlikka o‘tirib qolgan, ammo zenit artilleriyasi bilan qurollangan edi. Jami 1942–1945-yillarda shunday 195 ta uchuvchisiz apparat ishlab chiqarildi.
Armiya va flot o‘rtasida muvofiqlashtirishning odatiy yetishmasligi sharoitida ayni paytda AQSH armiyasi «Afrodita» operatsiyasi bilan shug‘ullandi. Unga ko‘ra, xizmat muddatini o‘tagan 17 ta B-17 bombardimonchi samolyot radio orqali boshqariladigan UUAga aylantirilishi, portlovchi moddalar bilan to‘ldirilishi va «Fau-1» va «Fau-2» raketalarini ishlab chiqaruvchi zavodlarni yo‘q qilishda ishlatilishi kerak edi. Samolyotlardan barcha ortiqcha jihozlar (pulemyotlar, bomba osmalari va o‘rindiqlar) olib tashlandi. Bu har biriga 18 000 funt portlovchi modda joylash imkonini berdi — bu odatdagi bomba yukidan ikki baravar ko‘p edi. Radio boshqaruv samolyotning xavfsiz uchib chiqishini ta’minlay olmagani sababli, uchishni ko‘ngilli ekipaj — uchuvchi va bort muhandisiamalga oshirgan. Uchib chiqib, balandlikka ko‘tarilgach, ekipaj portlatkichlarni ishga tayyorlagan, radio boshqaruv tizimini yoqqan va parashyut bilan sakragan. Keyin parvoz kuzatuvchi samolyot bortidan radio va telealoqa orqali boshqarilgan. O‘n yettita UUAning faqat bittasi nishonga yetib borib portlagan va sezilarli zarar yetkazgan, shundan so‘ng dastur yopilgan.
Bundan tashqari, urush yillarida AQSHda boshqariladigan bir qator aviabombalar, jumladan, o‘z-o‘zidan nishonga yo‘naltiriladigan sirpanma ASM-N-2 Bat — dunyodagi «ot va unut» tamoyiliga asoslangan birinchi qurol yaratildi. Urushdan keyin AQSHda uchuvchisiz uchish apparatlarini yaratish bo‘yicha ishlar bir muddat boshqariladigan raketalar va aviabombalarga qaratildi; zarba bermaydigan UUA g‘oyasiga faqat 1960-yillarda qaytildi.
SSSRda urush davrida ushbu sohadagi ishlanmalar tajriba namunalarini qo‘llashga urinishlar muvaffaqiyatsiz tugagach, butunlay to‘xtatildi. 1942-yilda masofadan boshqariladigan TB-3 samolyoti retranslyator samolyot orqali Vyazmashahridagi temiryo‘l stansiyasiga yo‘naltirilgan. Ammo radio boshqaruv tizimidagi nosozliklar tufayli samolyot nishonga yetmasdan qulab tushgan.
«Sovuq urush» davri
1950-yillarning boshida AQSH harbiy-dengiz floti Shimoliy Koreyadagi strategik obyektlarni bombardimon qilish uchun oltita F6F-5K «Hellcat» UUAsidan foydalandi, lekin samaradorligi pastligi sababli loyiha yopildi. 1950-yillarning o‘rtalaridan boshlab o‘nlab Ryan Firebee reaktiv apparatlar reaktiv aviatsiya uchuvchilarini tayyorlashda uchuvchisiz nishon sifatida ishlatildi. 1950-yillarning oxirida AQSH armiyasining ilmiy-tadqiqot ishlari boshqarmasi diviziya darajasidagi taktik razvedka UUAni ishlab chiqish dasturini moliyalashtirdi. Dastur doirasida 45 kg (100 funt) gacha foydali yuk ko‘taradigan, foto, video va radiolokatsiya vositalari.
1960-yilda SSSR hududi ustida AQSHning U-2razvedka samolyoti urib tushirildi, uning uchuvchisi esa asirga olindi. Ushbu hodisaning siyosiy oqibatlari, shuningdek Sovet Ittifoqi chegaralari yaqinida uzoq masofali RB-47 razvedka samolyotining tutib qolinishi va U-2 samolyotining Karib inqirozi davridagi yo‘qotilishi AQSH rahbariyatini razvedka UUAlarini yaratishga alohida e’tibor qaratishga undadi. Firebee nishonlarini boshqa vazifaga moslashtirish dasturi qayta tiklandi. Natijada XXI asr boshigacha turli modifikatsiyalarda ishlab chiqarilgan Ryan Model 147A Fire Fly va Ryan Model 147B Lightning Bug uchuvchisiz razvedka apparatlari paydo bo‘ldi.

SSSRda ham xuddi shunday, La-17 uchar nishoni asosida Lavochkin konstruktorlik byurosi uchuvchisiz razvedka apparati — La-17Ryaratildi. U 1963-yilda ilk parvozini amalga oshirdi, ammo keng ommalashmadi. 23-sentyabr 1957-yilda Tupolev konstruktorlik byurosi o‘rta masofali mobil yadroviy tovushdan tez uchadigan qanotli raketa yaratishga davlat buyurtmasini oldi. Tu-121 apparatining birinchi parvozi 25-avgust 1960-yildabo‘lib o‘tdi, ammo dastur ballistik raketalar bo‘yicha Korolyov konstruktorlik byurosiloyihasi foydasiga yopildi. Yaratilgan konstruksiya nishon apparati sifatida, shuningdek, reaktiv uchuvchisiz razvedka samolyotlari Tu-123 «Yastreb», Tu-141 «Strij» va Tu-143 «Reys»ni yaratishda qo‘llandi. Havodan uchiriladigan Ryan Model 147 dan farqli ravishda havodan uchirish, Tupolev UUAlari mobil yerusti majmualaridan parvozga ko‘tarila olgan. 1970–1980-yillarda faqat Tu-143 apparatidan 950 ga yaqin ishlab chiqarilgan. «Reys»ning keyingi rivojlangan turlari — Tu-243 1980-yillarda va Tu-300 2000-yillarda yaratildi.

Sovuq urush davrida AQSH uchun yana bir katta tahdid Sovet Ittifoqining strategik suvosti kemalariedi. Ularga qarshi kurashish uchun ilk vertolyot-UUA ishlab chiqildi — Gyrodyne QH-50 DASH, u Mark 44 yoki 325 funtlik chuqurlik bombalari Mark 17 bilan qurollangan edi. Apparatning kichik o‘lchami odatda suvosti kemalariga qarshi havo mudofaasi bo‘lmaydigan kichik kemalarni ham u bilan jihozlash imkonini berdi. 1959-yildan QH-50 ning 1969-yilda qurollanishdan chiqarilishigacha 800 dan ortiq shunday UUA qurilgan.
Vetnam urushi davrida AQM-34 uchuvchisiz razvedka samolyotlari 3435 parvoz amalga oshirib, 554 apparatni yo‘qotdi. Shimoliy Vetnam harbiy-havo kuchlari uchuvchisiz apparatlarni tutib qolishga urinishda 7 ta MiG qiruvchisini yo‘qotdi. AQSH UUAning yana bir turi — uchuvchisiz QH-50 Gyrodynevertolyotlardan ham foydalanishga urindi, biroq ularning yo‘qotishlari ham juda katta, deyarli 400 ta bo‘ldi. AQSH Harbiy-havo kuchlari qo‘mondonligi uchuvchilar hayotini xavf ostiga qo‘ymasdan uchuvchisiz apparatlarni eng xavfli missiyalarga jo‘natish imkoniyatini yuqori baholadi.
Yaqin Sharqda uchuvchisiz uchish apparatlari Isroil tomonidan Holdan toydirish urushi (1967–1970), keyin Qiyomat kuni urushi 1973-yilda va undan so‘ng Bekaa vodiysidagi jangovar harakatlar (1982) paytida qo‘llandi. Ular kuzatuv va razvedka, shuningdek, soxta nishon sifatida ishlatilgan. Isroilning IAI Scout UUAsi va kichik masofadan boshqariladigan apparatlari Suriya aerodromlari, zenit-raketa majmualari pozitsiyalari va qo‘shinlar harakatini razvedka hamda kuzatuv qildi. Dastlab Isroil UUAlari arablarning MiG-21 va MiG-23qiruvchilari hamda yerdan otilgan o‘qlar sababli katta yo‘qotishlarga uchradi. Faqat 1973-yil oktyabrda Isroil dushman havo hujumidan mudofaa vositalari, qiruvchilar va o‘z radioelektron kurash tizimlari ta’sirida 31 ta UUAni yo‘qotdi. UUA yordamida olingan ma’lumotlarga asoslanib, Isroil aviatsiyasining chalg‘ituvchi guruhi asosiy kuchlar hujumidan oldin Suriya zenit-raketa majmualarining radiolokatsiya stansiyalarini ishga tushirishga majbur etdi. Keyin ularga o‘z-o‘zidan nishonga yo‘naluvchi radiolokatsiyaga qarshi raketalarbilan zarba berildi, yo‘q qilinmagan vositalar esa radioxalaqitlar bilan bostirildi. Isroil aviatsiyasining muvaffaqiyati katta bo‘ldi — Suriya 18 ta zenit-raketa batareyasi va 86 ta samolyotni yo‘qotdi. UUAlardan muvaffaqiyatli foydalanish Pentagon ning e’tiborini tortdi va RQ-2 Pioneer.
1990—2010
Aloqa va navigatsiya tizimlarining, birinchi navbatda global joylashuvni aniqlash tizimi (GPS)ning 1990-yillar bo‘sag‘asida rivojlanishi (Fors ko‘rfazi urushi GPS keng qo‘llanilgan birinchi mojaro bo‘lgan) UUAni yangi ommaviylik bosqichiga olib chiqdi. Mojaroning har ikki tomoni UUAlardan, avvalo kuzatuv, razvedka va nishonni belgilash platformasi sifatida muvaffaqiyatli foydalandi.
«Cho‘l bo‘roni» operatsiyasi davomida koalitsiya UUAlari 522 parvoz amalga oshirdi, jami jangovar parvoz vaqti 1641 soatni tashkil qildi — operatsiyaning istalgan paytida kamida bitta UUA havoda bo‘lgan. UUAlarning muhim vazifasi strategik B-52bombardimonchilari, F-15 qiruvchilari va Fors ko‘rfazida joylashgan kemalarning artilleriyasi uchun nishon ko‘rsatish va o‘t ochishni muvofiqlashtirishdan iborat edi. AQSH kema artilleriyasining bir necha vayronkor o‘q yomg‘iridan keyin Iroq qo‘shinlari dronning osmonda paydo bo‘lishini artilleriya hujumi boshlanishi deb qabul qila boshladi. Iroq askarlari pozitsiyasi uzra dronni ko‘rgach, artilleriya zarbasiga uchramaslik uchun oq matolarni silkitib taslim bo‘lgani haqida 40 ga yaqin holat ma’lum — urush tarixida odamlar birinchi marta robotlarga taslim bo‘lgan edi.
1992-yilda Isroil UUAsidan birinchi marta Janubiy Livanda joylashgan Hizbulloh tashkiloti yetakchisi Abbos al-Musaviyniyo‘q qilish operatsiyasida nishon ko‘rsatadigan jangovar vosita sifatida foydalanildi. UUA al-Musaviy ketayotgan avtokarvonni kuzatdi va uning avtomobilini lazer markeri bilan belgiladi, keyin shu nishonga hujum vertolyotidan raketa uchirildi.
Keyinchalik UUAlardan BMT kuchlari tomonidan sobiq Yugoslaviyada, Kosovo urushida (1999), Afg‘onistonda (2001) va Iroqda (2003) tinchlikni saqlash operatsiyalarida ham muvaffaqiyatli foydalanildi. Ular harbiy tilda 3D (inglizcha dull, dirty, dangerous) — «zerikarli, iflos, xavfli» deb ataladigan vazifalarni bajardi. Texnologiyaning rivojlanishi, jangovar tajriba to‘planishi va NATO mamlakatlari oliy qo‘mondonligining dronlardan janglarda foydalanishga munosabati o‘zgarishi UUAni asta-sekin urushning oldingi chizig‘iga olib chiqdi: ular razvedka va nishon ko‘rsatish vositasidan mustaqil zarba beruvchi kuchga aylandi.
AQSHning Afg‘onistondagi urushi qanotli raketalar bilan aviazarba berishning «an’anaviy» taktikasidagi kamchiliklarni ko‘rsatdi. Qanotli raketalarbilan zarba berish uchun razvedka ma’lumotlarini olish, qayta ishlash, qo‘mondonlik shtabida qaror qabul qilish, raketani uchirish va u joylashgan kemadan nishongacha yetib borishi juda ko‘p vaqt olar edi. Bu vaqt ichida jangovar vaziyat o‘zgarib, nishonlar zarba hududidan chiqib ketardi. Jang maydonida uzluksiz tura oladigan, razvedka ma’lumotlarini real vaqtda uzatadigan va «havo–yer» raketalari yordamida nishonlarga darhol hujum qiladigan UUAlar aniq zarbalar berishning samaraliroq vositasi bo‘lib chiqdi. 2001-yildan boshlab AQSH dronlar ishlab chiqishga ajratgan mablag‘ deyarli har yili ikki baravar oshib, aviatsiyaga ajratiladigan budjetdagi ulushi 5 %dan 25 %gacha ko‘tarildi (284 mln dollar 2000-yilda va 3,2 mlrd dollar 2010-yilda). RQ-2 Pioneer (massasi 205 kg) razvedka apparatiga MQ-1 Predator (massasi 1020 kg) zarba droni va keyinchalik MQ-9 Reaper (massasi 4760 kg) qo‘shildi; 2004-yilda esa RQ-4 Global Hawk massasi 14 628 kg bo‘lgan razvedka apparati qurollanishga qabul qilindi (ya’ni, u MiG-29).
Rossiyada 2008-yildagi urushgacha UUAni ishlab chiqish va joriy etishga kam e’tibor qaratilgan.
UUA Yaqin Sharqdagi mojarolarda (Liviyada, Suriyada) va Tog‘li Qorabog‘ urushida 2010-yillarning oxirida alohida ahamiyat kasb etdi, shuningdek, Rossiya–Ukraina urushida.
- Razvedka UUAsi «Pioner»
- Mini-UUA Black Hornet Nano jangchining shaxsiy jihozlari tarkibida
- Strategik razvedka apparatining parvozoldi ko‘rigi — RQ-4 Global Hawk
Hozirgi holat
UUAning uchuvchili aviatsiyaga nisbatan bir qancha muhim ustunliklari ushbu sohaning faolroq rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Bular, eng avvalo, narxining nisbatan arzonligi, foydalanish xarajatlarining kamligi va insonning jismoniy imkoniyatidan ortiq yuklanishlar bilan manevr qilish qobiliyatidir.
G‘arb mutaxassislarining ko‘pchiligi baholashicha, AQSH va NATO mamlakatlari XXI asrdagi bo‘lajak urush va mojarolarda UUAni qo‘llashga tayanadi.
Isroil
Isroil UUA sohasidagi texnologik ishlanmalar bo‘yicha yetakchi va AQSH, Xitoy hamda Kanadabilan birga eng yirik ishlab chiqaruvchilardan biridir. 1985–2014-yillarda dunyoga eksport qilingan barcha uchuvchisiz samolyotlarning 60,7 %i Isroilda ishlab chiqarilgan (ikkinchi o‘rinda 23,9 % bilan AQSH, uchinchi o‘rinda 6,4 % bilan Kanada).
Isroilda UUA yordamida hosil yig‘ish dasturlari sinovdan o‘tkazilmoqda.
Tarkibidagi UUA eskadrilyalari qurollanishida Isroil mudofaa armiyasi Harbiy-havo kuchlari eng yengil taktik razvedka va kuzatuvchi «Orbiter» apparatlaridan dunyodagi eng og‘ir UUA — «Eytan»gacha barcha turdagi UUAlar mavjud. Ular kuzatuv, razvedka, nishon ko‘rsatish, quruqlikdagi bo‘linmalarni muvofiqlashtirish, hujumchi UUAlar, «Harop» kamikadze-UUAlari va boshqa ko‘plab vazifalarni bajaradi.
Isroildagi yirik UUA ishlab chiqaruvchilar — «Israel Aerospace Industries», «Elbit Systems» va «Rafael».
Xitoy

UUAlar Xitoy Xalq Respublikasiharbiy strategiyasining muhim qismidir. Xitoyda UUAning barcha turlari, jumladan, zarba beruvchi CASC Rainbow CH-4/CH-5, AVIC Cloud Shadow va CAIG Wing Loong, ularga o‘xshash MQ-9 Reaper, ; stels-UUA AVIC Sharp Sword, shuningdek Guizhou Soar Dragon, u RQ-4 Global Hawkga o‘xshaydi; gipertovushli UUA DF-ZFham ishlab chiqilmoqda. Yuk tashuvchi CH-YH1000sinovdan o‘tkazilmoqda. Bularning barchasi asosli xavotir ni nafaqat G‘arbda, balki Rossiyada ham uyg‘otmoqda.
Fuqarolik sohasida ham Xitoy UUA ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchilardan biridir. Mashhur Xitoy kompaniyalari orasida DJIning ixcham dronlar turkumi alohida ajralib turadi. Yirik yuk UUAlari ham rivojlantirilmoqda: Yitong kompaniyasining TP500, TP1000 va TP2000 apparatlari mos ravishda 500 kg, 1000 kg va 2000 kg yuk ko‘taradi; Air White Whale kompaniyasining W5000 modeli esa 5 tonna yuk ko‘tara oladi.
Rossiya
1999-yilda Kamov tajriba-konstruktorlik byurosi tomonidan uchuvchisiz vertolyot yaratildi: Ka-137.
2007-yilda MiG tajriba-konstruktorlik byurosi va «Klimov» kompaniyasi zarba beruvchi stels-uchuvchisiz apparat «Skat»ni namoyish etdi, ammo keyinchalik loyiha yopildi.
Tupolev tajriba-konstruktorlik byurosida Tu-300loyihasi va Tu-243 majmuasini modernizatsiya qilish bo‘yicha ham ishlar olib borildi, biroq bu uchuvchisiz apparat qurollanishga qabul qilinmadi.
Rossiya va Gruziya o‘rtasidagi urush 2008-yil avgustda Rossiya armiyasida zamonaviy razvedka UUAlari yetishmasligini ko‘rsatdi. 2009-yilda Rossiya Isroilning Israel Aerospace Industries (IAI) kompaniyasi bilan uchuvchisiz uchish apparatlarini sotib olish bo‘yicha shartnoma tuzdi. Shu bilan birga, 2009–2010-yillarda Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi o‘z UUAlarini ishlab chiqish uchun 5 mlrd rubl sarfladi. Rossiya mudofaa vaziri o‘rinbosari, general-polkovnik Vladimir Popovkinning bayonotiga ko‘ra, bu sarmoyalar kutilgan natijani bermadi: Rossiya sanoati taqdim etgan uchuvchisiz uchish apparatlarining hech biri sinov dasturidan o‘ta olmadi. Natijada 2010-yilda Rossiyaning «Oboronprom» kompaniyasi («Rostexnologii» davlat korporatsiyasi tarkibida) qo‘shma korxona ni IAI bilan tashkil etdi. «Forpost» (IAI Searcher nomi bilan ham tanilgan) va «Zastava» (IAI Bird Eye 400) UUAlari Ural fuqaro aviatsiyasi zavodida Yekaterinburgda ishlab chiqariladi; ikkala UUA ham razvedka uchun mo‘ljallangan — Isroil tomoni zarba dronlarini yetkazib berishdan bosh tortdi. 2014-yilda Tinch okean flotidabirinchi «Forpost» UUA otryadi tashkil etildi. 2019-yildan boshlab «Forpost-R» UUAning ishlab chiqarilishi Rossiyada to‘liq mahalliylashtirildi. Apparat zarba beruvchi variantda ham, 2 ta KAB-20S kichik boshqariladigan aviabomba bilan jihozlangan holda ham ishlab chiqarilishi mumkin.
2010-yilda Sankt-Peterburgda qisqa masofali razvedka UUAsi «Orlan-10» (massasi 18 kg) ishlab chiqarildi. «Kavkaz-2012» kabi qator yirik mashqlarda sinovdan o‘tgach, «Orlan-10» Quruqlik qo‘shinlari va Havo-desant qo‘shinlarirahbariyati tomonidan yuqori baholandi. Majmua 2012-yil oxirida Rossiya armiyasi qurollanishiga qabul qilindi. 2014–2015-yillarda yiliga 200–300 ta apparat ishlab chiqarilib, qo‘shinlarga yetkazildi.
2011-yil oxirida «Tranzas» (Sankt-Peterburg) va «Sokol» tajriba-konstruktorlik byurosi (Qozon) Rossiya armiyasi uchun razvedka-zarba UUAlarini yaratishga doir tajriba-konstruktorlik va ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish bo‘yicha davlat tanlovida g‘olib chiqdi. Ikki korxonaning qo‘shma loyihasiga Yakovlev nomidagi tajriba-konstruktorlik byurosi sobiq bosh konstruktori Nikolay Doljenkov rahbarlik qildi. «Tranzas» ishlab chiqayotgan 720 kilogrammli dronga «Dozor-600», «Sokol» byurosining 5 tonnalik droniga esa «Altius» nomi berildi. 2015-yilda «Tranzas»ning UUA bilan shug‘ullanuvchi bo‘linmasini AFK «Sistema».
sotib oldi. 2012-yil iyulda «Suxoy» kompaniyasi uchish massasi 10–20 tonna bo‘lgan og‘ir zarba UUA loyihasi (S-70 «Oxotnik») ishlab chiquvchisi etib tanlandi. O‘sha yil oktyabr oxirida «Suxoy» va «MiG» kompaniyalari uchuvchisiz uchish apparatlarini birgalikda ishlab chiqish bo‘yicha bitim imzolagani ma’lum bo‘ldi. «MiG» ilgari «Suxoy» yutgan tanlov doirasidagi loyihada ishtirok etishi belgilandi.
2018-yilda Rossiyaning jahon UUA bozoridagi ulushi apparatlar soniga ko‘ra 3 %ni tashkil etdi. Uchuvchisiz havo kemalarining harbiy segmentida esa bu ko‘rsatkich 15 % bo‘lgan.
2020-yil holatiga ko‘ra, boshqariladigan raketa qurollarini tashiy oladigan ko‘p maqsadli «Orion» va «Korsar» UUAlari sinovdan o‘tkazilayotgan edi. Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda Rossiyada uzoq masofali «Garpiya-A1» zarba UUAsini ishlab chiqarish boshlandi. Dronning maksimal parvoz masofasi 1400 kilometr, massasi esa 300 kg dan kam. Bir yil davomida 2500 dan ortiq shunday UUA ishlab chiqarildi. Ishlab chiqarishda Xitoy va Rossiya qismlaridan foydalanildi.
Uchuvchisiz uchish apparatlari masalalari bilan UUAni qo‘llash tizimini qurish va rivojlantirish boshqarmasi — Rossiya Federatsiyasi Qurolli kuchlari Bosh shtabining bo‘linmasi — shug‘ullanadi.
2023-yilda Rossiya Qurolli kuchlariga 140 mingga yaqin turli UUA yetkazib berildi. Rossiya prezidenti Vladimir Putinning xabariga ko‘ra, 2024-yil yakunlari bo‘yicha dronlar ishlab chiqarish hajmi yillik hisobda deyarli 10 baravar oshishi kerak edi.
- » ko‘rgazmasida. UUA «Siklon»
AQSH
XXI asr boshida UUAlarni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishi avtonomlikni oshirishdan iborat edi. Harbiy-havo kuchlari va AQSH harbiy-dengiz floti «Qo‘shma uchuvchisiz jangovar aviatsiya tizimi» (inglizcha Joint Unmanned Combat Air Systems) loyihasi doirasida nafaqat sezilmaydigan UUA, balki UUAlarning jang maydonida mustaqil muvofiqlashuvi va qo‘yilgan jangovar vazifalardan kelib chiqib taktik qarorlar qabul qilish usullarini ham ishlab chiqishi kerak edi.
2011-yilda ilk marta X-47BUUAsi parvoz qildi. U yuqori darajada avtonom bo‘lib, to‘liq avtomatik rejimda, jumladan, aviatashuvchi kema palubasiga qo‘na olardi. 2015-yil aprelda X-47B aviatsiya tarixida birinchi marta havoda yonilg‘i quyish jarayonini to‘liq avtomatik rejimda bajardi.
2012-yilda Amerikaning Sandia National Laboratories va Northrop Grumman kompaniyalari yadro energetik qurilmasibo‘lgan UUA yuzasidan hisoblashga asoslangan ilmiy-tadqiqot ishlarini olib bordi. Bunday apparatlar barrajlab uchishi va havoda bir necha oy qolishi mumkinligi taxmin qilingan (1986-yildayoq geliy bilan sovitiladigan yadro reaktori bilan jihozlangan UUAga patent rasmiylashtirilgan edi).
J-UCAS dasturi jahon moliyaviy inqirozi va budjet qisqartirishlaridan omon qolmadi, biroq 2013-yilda harbiy-dengiz floti tomonidan UCLASS («Kema bortidan uchiriladigan uchuvchisiz kuzatuv va hujum tizimi» — inglizcha Unmanned Carrier-Launched Airborne Surveillance and Strike) nomi bilan qayta ishga tushirildi. 1-fevral 2016-yilda UCLASS uchun ajratilgan resurslarning katta qismini MQ-25 Stingray — uchuvchisiz havo yonilg‘i quyuvchi samolyoti ni yaratishga yo‘naltirish qarori qabul qilindi. U palubadan uchadi va 2021-yil iyulda aviatsiya tarixida birinchi marta boshqa samolyotga havoda yonilg‘i quydi.
2014-yilda AQSH Qurolli kuchlari 10 mingga yaqin kichik UUA (7362 ta RQ-11 Raven, 990 Wasp III, 1137 RQ-20 Puma va 306 ta RQ-16 T-Hawk) va 1000 ga yaqin o‘rta hamda og‘ir UUA (246 ta MQ-1 va MQ-1C, 126 ta MQ-9 Reaper, 491 RQ-7 Shadow, 33 RQ-4 Global Hawk, 20 RQ-170 Sentinel).
- UUA X-47B havoda yonilg‘i quyilmoqda
- UUA MQ-8Mark-66 raketasini sinovda uchirmoqda
- Operatorlar — AQSH chegara va bojxona xizmati UUA boshqaruv pultlari oldida
Turkiya
Turkiya ham mahalliy ishlab chiqilgan bir qator UUAlarga («Bayraktar TB2», «TAI Gözcü», TAI ANKA va boshqalar) ega. Ulardan Suriyada, Liviyada va Tog‘li Qorabog‘dagi urushlarda ham foydalanilgan.
2020-yilda butunlay avtonom uchuvchisiz apparat birinchi marta odamlarga hujum qildi. Bu Liviyadagi fuqarolar urushi davrida Liviya hukumati kuchlari bilan Xalifa Haftar kuchlario‘rtasidagi to‘qnashuvda yuz berdi. Haftar kuchlari Kargu-2nomli, jangovar kallaklar bilan jihozlangan turk dronlari tomonidan kuzatib topildi va hujumga uchradi.
Ukraina
Ukraina o‘zida ishlab chiqilgan keng turdagi UUAlarga («Spectator», «UJ-22 Airborne», A1-SM «Furiya», ASU-1 «Valkiriya», «Leleka-100» va boshqalar) ega. Ular Rossiya–Ukraina urushidaqo‘llangan. 2024-yil aprelda «Palyanitsya» dron-raketasining tajriba loyihasi taqdim etildi.
2022-yilda innovatsion tizimlarni tezkor ishlab chiqishga yordam berish maqsadida Brave1 mudofaa texnologiyalari klasteri tashkil etildi.
2024-yilda Ukraina dunyoda birinchi bo‘lib qo‘shinlarning yangi alohida turini — Ukraina Uchuvchisiz tizimlar kuchlarini tashkil etdi.
UUAga qarshi kurashish vositalari


UUAni aniqlash va yo‘q qilish vositalari ishlab chiqilmoqda, xususan, harbiy maqsaddagi apparatlar uchun; biroq barcha bunday tizimlar yetarli darajada samarali bo‘lmasligi mumkin. Buning sabablari, xususan, dronlar to‘dasini bir vaqtda ommaviy qo‘llash imkoniyati hamda oddiy tijorat yoki qo‘lbola dronlar narxi bilan ularni aniqlash va yo‘q qilish uchun ishlatiladigan yuqori texnologik vositalar qiymati o‘rtasidagi katta farqdir.
Fuqarolik maqsadidagi uchuvchisiz uchish apparatlarini bostirish yoki yo‘q qilish tizimlari ham mavjud. Ular, jumladan, josuslik va terrorchilik hujumlaridan himoyalanish, shaxsiy mulk, strategik va harbiy obyektlarni ruxsatsiz audio, foto va videoga olishning oldini olish, aeroportlarda samolyotlar parvozi xavfsizligini ta’minlash hamda taqiqlangan moddalar va giyohvandlik vositalarini (davlat chegaralari orqali yoki jazoni ijro etish muassasalariga) olib o‘tishga chek qo‘yish uchun qo‘llanadi. Dronlarga qarshi kurashish uchun qurolli kuchlar va politsiyaning maxsus bo‘linmalari ham tuzilmoqda.
Ularni mexanik yo‘l bilan (to‘qnashuvchi raketalar, maxsus o‘rgatilgan yirtqich qushlar, boshqa dronlardan tashlanadigan tutqich to‘rlar, maxsus snaryadlar) urib tushirish yoki elektron qismlarini ishdan chiqarish (katta quvvatli yo‘naltirilgan o‘ta yuqori chastotali nurlanish va lazerlar), yoxud boshqaruv radiokanallari va/yoki yo‘ldosh navigatsiyasining normal ishlashiga to‘sqinlik qilish (radioelektron kurash), boshqaruvni qo‘lga olish uchun maxsus vositalar ishlab chiqilgan. O‘z navbatida, bir UUAga qarshi kurashishda boshqa UUAlardan ham foydalanish mumkin.
So‘nggi paytlarda mikro- va mini-UUAlarga qarshi o‘limga olib kelmaydigan qurollar keng qo‘llanmoqda.
Adabiyotlar
- Makarenko S. I. Uchuvchisiz uchish apparatlariga qarshi kurashish. Monografiya // Sankt-Peterburg: Ilm talab qiluvchi texnologiyalar, 2020. — 204 bet, rasmlar bilan. ISBN 978-5-604-47936-0.
- Pavlushenko M., Yevstafyev G., Makarenko I. Uchuvchisiz uchish apparatlari: tarixi, qo‘llanilishi, tarqalish xavfi va rivojlanish istiqbollari. — Moskva: Inson huquqlari, 2005.
- Aviatsiya: Ensiklopediya / bosh muharrir G. P. Svishchyov. — Moskva: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1994. — 736 bet — ISBN 5-85270-086-X.
- Masofadan boshqariladigan uchish apparati : [arxiv 21-oktyabr 2022-yil] / V. F. Zaxarchenko // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
- Vagner, Uilyam (1982), Lightning Bugs va boshqa razvedka dronlari; Ryanning uchuvchisiz josuslik samolyotlari muvaffaqiyati tarixi, Qurolli kuchlar xalqaro jurnali : Aero Publishers, ISBN 978-0-8168-6654-0
{{citation}}: Vikipediya: CS1 manbalariga texnik xizmat (nashriyot joyi) (havola) - Makarenko S. I., Timoshenko A. V., Vasilchenko A. S. Uchuvchisiz uchish apparatlariga qarshi kurashish vositalari va usullarining tahlili. 1-qism. Uchuvchisiz uchish apparati aniqlash va zarba berish obyekti sifatida // «Boshqaruv, aloqa va xavfsizlik tizimlari» jurnalining 1-soni, 2020-yilgi ilmiy maqola. ISSN 2410-9916. UDK 623.76. B. 109—146.
- Semenets V. O., Truxin M. P. Uchuvchisiz uchish apparatlariga qarshi kurashish usullari // «Yerni kosmik tadqiq qilishdagi yuqori texnologiyalar» jurnalining 10-jild, 3-son, 2018-yilgi ilmiy maqola. ISSN 2409-5419 (2412—1363). doi: 10.24411/2409-5419-2018-10070. B. 4-12.
- Ivanov D. Ya. Kichik o‘lchamli uchuvchisiz uchish apparatlari guruhlarini boshqarish uchun to‘da intellekti usullari // «Janubiy federal universitet xabarlari. Texnika fanlari» jurnalining 3-son (jild), 2011-yilgi ilmiy maqola. ISSN 1999-9429 (2311-3103). UDK 519.687.1. B. 221—229.
- AQSH yadro energiyasida ishlaydigan dronlar bo‘yicha reja tuzmoqda (inglizcha) // The Guardian. — 2012. — aprel.
- Sitin L. Ye. Eng zamonaviy qurol va jangovar texnika. — Moskva : AST, 2017. — 656 bet : rasmlar bilan. — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-17-090382-5.
Havolalar
- Amerikaning «Kakliklari» Rossiyaning «Molniya»siga qarshi. Uchuvchisiz apparatlar to‘dalari poygasida hali birorta mamlakat g‘olib bo‘lmadi // 27.07.2021-yil. «Harbiy-sanoat xabarnomasi», 28-son (891), 27.07.2021-yil.
- Garsiya-Bernardo, Sheridan Dodds, F. Jonson. Dronlar urushidagi miqdoriy qonuniyatlar. ScienceDirect (2016). Arxivlangan 6-fevral 2016-yil.