GPS navigatsiya tizimi

GPS
ingl. Global Positioning System
Kelib chiqqan mamlakat
Operator AFSPC
Qo‘llanilishi harbiy, fuqarolik
Holati foydalanilmoqda
Qamrovi global
Aniqligi ⩽7,8 m (odatda taxminan 0,715 m)
Sun’iy yo‘ldoshlar turkumi
Talab etiladi 24
Orbitada 32
Birinchi uchirilishi 1978-yil fevral
Jami uchirishlar 79
Orbita
Turi o‘rta balandlikdagi
Balandligi 20 180 km
Boshqa ma’lumotlar
Veb-sayt gps.gov (ingl.)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

GPS (global joylashuvni aniqlash tizimi; ingl. Global Positioning System), «ji-pi-es» deb talaffuz qilinadi — AQSHning sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimibo‘lib, masofa va vaqtni o‘lchash hamda butunjahon WGS 84koordinatalar tizimida joylashuvni aniqlash imkonini beradi. Deyarli har qanday ob-havoda Yerning istalgan hududida (qutblarga yaqin hududlardan tashqari) va Yerga yaqin kosmik fazoda joylashuvni aniqlash imkonini beradi. Tizimni AQSH Mudofaa vazirligiishlab chiqqan, joriy qilgan va boshqaradi. Hozir undan fuqarolik maqsadlarida ham foydalanish mumkin — buning uchun GPS qabul qilgichi o‘rnatilgan navigator yoki boshqa qurilma (masalan, smartfon) kifoya.

Tizimdan foydalanishning asosiy tamoyili — foydalanuvchi antennasi navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlaridan uzatilgan sinxron signalni qabul qilgan vaqtlarni o‘lchash orqali joylashuvni aniqlashdir. Uch o‘lchamli koordinatalarni topish uchun GPS qabul qilgichga to‘rtta tenglama kerak: «masofa yorug‘lik tezligining foydalanuvchi signalni qabul qilgan vaqt bilan sun’iy yo‘ldoshlar uni sinxron uzatgan vaqt o‘rtasidagi farqqa ko‘paytmasiga teng»: |𝐫−𝐚j|=c(tj−τ).

Bu yerda:

aj — radius-vektor j-sun’iy yo‘ldoshning,
tj — foydalanuvchi soati bo‘yicha j-sun’iy yo‘ldoshdan signal qabul qilingan vaqt,
τ — barcha sun’iy yo‘ldoshlar signalni sinxron uzatgan, foydalanuvchi soati bo‘yicha noma’lum vaqt,
c — yorug‘lik tezligi,
r — foydalanuvchining noma’lum radius-vektori.

Tarix

Koordinatalarni planshet ekranida ko‘rsatadigan ko‘chma «Navstar» qabul qilgichi (1978)

Sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya yaratish g‘oyasi 1950-yillardayoq paydo bo‘lgan (GPSga o‘xshash texnik tizim ilk bor ilmiy-fantastikaga yaqin roman Ernst Yungerning «Geliopolis» asarida tasvirlangan; asar 1949-yildanashr etilgan). SSSRda ilk bor Yer sun’iy yo‘ldoshiuchirilgan paytda Richard Kershner boshchiligidagi amerikalik olimlar sovet sun’iy yo‘ldoshidan kelayotgan signalni kuzatib, Dopler effekti tufayli yo‘ldosh yaqinlashganda qabul qilinadigan signal chastotasi ortishi, uzoqlashganda esa kamayishini aniqladilar. Kashfiyotning mohiyati shundan iborat ediki, Yerda o‘z koordinatalarini aniq bilgan holda sun’iy yo‘ldoshning o‘rni va tezligini o‘lchash, aksincha, yo‘ldoshning o‘rnini aniq bilib, o‘z tezligi va koordinatalarini aniqlash mumkin edi.

Qurolli kuchlarning barcha turlari uchun yagona sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimini yaratish yo‘lidagi muhim bosqich Timation[ingl.] dasturi sun’iy yo‘ldoshlarining past Yer orbitasigachiqarilishi bo‘ldi. Timation dasturi ustidagi ishlar 1964-yilda Markaziy harbiy-dengiz laboratoriyasida boshlangan. Dastur harbiy-dengiz kuchlarining o‘z ehtiyojlari uchun tashabbusi bilan tashkil etilgan, o‘sha bosqichda barcha qurolli kuchlar turlari uchun yagona tizim yaratish nazarda tutilmagan edi.

1973-yilda «DNSS» dasturi boshlandi, keyinchalik uning nomi «Navstar» (Navigation Satellite Timing and Ranging — navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari orqali vaqt va masofani aniqlash) deb o‘zgartirildi. Navstar sun’iy yo‘ldoshlari ancha balandga — o‘rta Yer orbitasigachiqarildi. Dastur 1973-yil dekabrida hozirgi «GPS» nomini oldi.

Просмотр этого шаблона
Ushbu andozani ko‘rish
AQSH Harbiy-dengiz kuchlarining navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari (1967—1981)
Sun’iy yo‘ldoshT-1T-2NTS-1NTS-2NTS-3
Uchirilgan sana31-may 1967-yil30-sentabr 1969-yil14-iyul 1974-yil23-iyun 1977-yil1981-yil mart
Orbitapast Yer orbitasio‘rta Yer orbitasiuchirish amalga oshmagan
Balandligi (km)92092013 62020 200
Og‘ish burchagi (gradus)707012563,6
Ekssentrisitet0,0010,0020,0070,0004
Massasi (kg)3957295440490
Quvvati (Vt)618125400450
Chastota diapazoniUYuChUQT/UYuChUYuCh/LUYuCh/L1/L2UYuCh/L1/L2
Signal generatori
(ishchi modda)
kvarskvarskvars/rubidiykvars/seziyseziy/vodorod mazeri
Siljish koeffitsiyenti (10–13
/sutka
)
3001005…10 (Med= 7)1…2 (Med= 1,5)Mξ= 0,1
Ma’lumot manbalari

1970-yillarda qurolli kuchlar uchun yagona sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimini yaratishda AQSHning uchta asosiy qurolli kuchlar turi ishtirok etgan: Harbiy-dengiz kuchlari, Harbiy-havo kuchlari va Quruqlikdagi qo‘shinlar. Ular quyidagi maqsadlarni ko‘zlagan:

  • Harbiy-dengiz kuchlari — suvosti kemalarining inersial-astronavigatsion birlashtirilgan boshqaruv tizimlarini yaratish, suvosti kemalarining ballistik raketalari uchun yo‘naltirish aniqligini oshirish hamda raketa uchirilishidan oldin suvosti kemasining koordinatalarini aniqlashtirish;
  • Harbiy-havo kuchlari — harbiy uchish apparatlarini yanada aniq navigatsiya uskunalari bilan jihozlash hamda bomba, hujum va raketa zarbalari aniqligini oshirish;
  • Quruqlikdagi qo‘shinlar — «guruh—bo‘linma», «bo‘linma—vzvod», «vzvod—rota» kabi quyi taktik bo‘g‘inlarni turli vazifalarni bajarish, hududda o‘z va dushman kuchlarining aniq koordinatalarini tezkor aniqlash, nishon ko‘rsatish, raketa-artilleriya zarbalarini tuzatish va boshqa maqsadlar uchun nisbatan arzon, ko‘chma va yuqori aniqlikdagi tizim bilan ta’minlash.

Sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi va topografik joylashuvni aniqlash uskunalari (GPS qabul qilgichi, koordinatalarni chiqarish qurilmalari va ballistik hisoblagichlar) quyidagi vositalarga o‘rnatish uchun mo‘ljallangan edi: qanotli hamda ballistik raketalarni tashuvchi kemalar va suvosti kemalariga, tanklarga va zirhli mashinalarga, operativ-taktik raketa majmualariga, o‘ziyurar artilleriya qurilmalariga va tirkalma artilleriya qurollariga, shuningdek boshqa turdagi jangovar texnikaga.

Tizimni yaratish ishlariga davlat va xususiy tadqiqot hamda ilmiy-ishlab chiqarish muassasalari jalb qilingan:

Ishtirok etgan tashkilotlar ro‘yxati
AQSH Harbiy-dengiz kuchlari muassasalari
AQSH Harbiy-havo kuchlari muassasalari
AQSH Quruqlikdagi qo‘shinlari muassasalari
Tijorat tashkilotlarining xususiy ilmiy-ishlab chiqarish muassasalari

Keyinchalik NAVSTAR/GPS dasturining yetakchi xususiy pudratchilari General Electric kompaniyasining Velli-Forj, Pensilvaniyadagi va Rockwell International kompaniyasining Sil-Bich, Kaliforniyadagi bo‘linmalari bo‘ldi.

Перейти на страницу изображения
Yadro dvigatelli raketa tashuvchi suvosti kemalariuchun Jons Hopkins amaliy fizika laboratoriyasi va AEPCO, Inc. tomonidan yaratilgan GPS qabul qilgichi. Betesda, Merilend shtati. 1975-yilgi surat

Yuqori hukumat doiralarida byurokratik apparatning yaratilayotgan yangilikka munosabati ancha shubhali edi, chunki signalni dekodlash SSSR, XXR va boshqa davlatlar qurolli kuchlarining radioelektron tutib olish vositalari uchun katta qiyinchilik tug‘dirmasdi.

Navstar dasturi bo‘yicha birinchi sun’iy yo‘ldosh 14-iyul 1974-yilda orbitaga chiqarildi. Sovet joylashuvni aniqlash tizimi — GLONASS sun’iy yo‘ldoshining 1982-yilda uchirilishi AQSH Kongressiga mablag‘ ajratish va ishlarni tezlashtirish uchun asos bo‘ldi. Sovuq urush davom etayotgan, qurollanish poygasi kuchayayotgan edi. 1983-yilda GPS yaratish ustida jadal ishlar boshlandi. Yer yuzini to‘liq qamrab olish uchun zarur bo‘lgan 24 sun’iy yo‘ldoshning oxirgisi 1993-yilda orbitaga chiqarildi va GPS harbiy xizmatga qabul qilindi. Endi GPS orqali raketalarni dastlab havodagi va yerdagi harakatsiz, keyinchalik esa harakatlanuvchi nishonlarga aniq yo‘naltirish mumkin bo‘ldi.

Dastlab global joylashuvni aniqlash tizimi faqat harbiy loyiha sifatida ishlab chiqilgan. Buning birinchi sababi maxfiylikni ta’minlash, ikkinchisi tijorat tashkilotlarining dasturiy mahsulotni fuqarolik tovar va xizmatlar bozoriga chiqarishdan katta istiqbolli foyda kutmagani, uchinchisi esa harbiy buyurtmalarning katta hajmi pudratchilarni ikki xil maqsadda foydalanish imkoniyatlari haqida o‘ylashdan ozod etganidir. Biroq 1983-yilda Sovet Ittifoqi havo hududiga kirib qolgan «Boeing-747» rusumli, KE007 reysini bajarayotgan «Korean Air Lines» fuqarolik samolyoti urib tushirilganidan so‘ng, Saxalinoroli yaqinidagi bu hodisaga ekipajning fazoda mo‘ljalni yo‘qotishi sabab sifatida ko‘rsatilgani uchun AQSH prezidenti Ronald Reygan butun dunyoda navigatsiya tizimidan fuqarolik maqsadlarida foydalanishga ruxsat berishni va’da qildi. Tizimdan harbiy maqsadda foydalanishni cheklash uchun maxsus algoritm orqali aniqlik pasaytirilgan edi.[aniqlashtirish kerak]

Keyinchalik ayrim kompaniyalar L1 chastotasida aniqlikni pasaytiruvchi algoritmni yechgani va xatoning ushbu qismini muvaffaqiyatli qoplayotgani haqida xabarlar paydo bo‘ldi. 2-may 2000-yilda AQSH prezidenti Bill Klinton farmoni bilan aniqlikni sun’iy pasaytirish bekor qilindi.

Texnik amalga oshirilishi

Sun’iy yo‘ldoshlar
BlokUchirishlar
davri
Sun’iy yo‘ldoshlarning uchirilishiHozir
ishlamoqda

(18.10.2022 holatiga)

Zaxira
holatida
Texnik xizmat
ko‘rsatishda
Ja
mi
Muvaf-
faqiyatli
Muvaf-
faqiyatsiz
Tayyor-
lanmoqda
Rejalash-
tirilgan
I 1978—19851110100000
II 1989—199099000000
IIA 1990—19971919000070
IIR 1997—20041312100700
IIR-M 2005—200988000701
IIF 2010—201612120001200
III 2018—202355008500
IIIF 2025—2034000022000
Jami 747220303171
(Ma’lumotlar oxirgi marta yangilangan: 17-iyun 2020-yil)

Batafsil qarang: GPS sun’iy yo‘ldoshlari uchirilishlari ro‘yxati[ingl.]

GPS uchta asosiy segmentdan iborat: kosmik, boshqaruv va foydalanuvchi segmentlari. GPS sun’iy yo‘ldoshlari kosmosdan signal uzatadi, barcha GPS qabul qilgichlari esa ushbu signaldan o‘zining fazodagi uch o‘lchamli koordinatalarini real vaqt rejimida hisoblash uchun foydalanadi.

Kosmik segment Yerning o‘rta orbitasida aylanadigan 32 ta sun’iy yo‘ldoshdan iborat.

7-aprel 2020-yil holatiga 31 ta kosmik apparatdan (KA) belgilangan maqsadda foydalanilgan. Tizimga kiritish bosqichida 0 ta KA bo‘lgan, 1 ta KA texnik xizmat ko‘rsatishga chiqarilgan.

5-iyul 2021-yil holatiga 32 ta kosmik apparatdan belgilangan maqsadda foydalanilgan.

Boshqaruv segmenti asosiy boshqaruv stansiyasi, bir nechta qo‘shimcha stansiyalar, shuningdek yer usti antennalari va kuzatuv stansiyalaridan tashkil topgan. Ularning ayrim resurslaridan boshqa loyihalarda ham birgalikda foydalaniladi.

Foydalanuvchi segmentiga davlat muassasalari tasarrufidagi GPS qabul qilgichlari va oddiy foydalanuvchilarga tegishli yuz millionlab qabul qilish qurilmalari kiradi.

Kosmik sun’iy yo‘ldoshlar

San-Diyego aviatsiya va kosmonavtika muzeyida namoyish etilayotgan, uchirilmagan sun’iy yo‘ldosh. Antennalar tomonidan ko‘rinishi. 2005-yil.

Sun’iy yo‘ldoshlar orbitalari

Turli navigatsiya tizimlari orbitalarini taqqoslash
GPS tizimi sun’iy yo‘ldoshlarining orbitalari. Yer yuzidagi nuqtalardan birida yo‘ldoshlarning ko‘rinishiga misol. Visible sat — ideal sharoitda (ochiq maydonda) kuzatuvchi ufqidan yuqorida ko‘rinadigan sun’iy yo‘ldoshlar soni.

NAVSTAR tizimining sun’iy yo‘ldoshlar turkumi Yer atrofida doiraviy orbitalar bo‘ylab aylanadi; barcha sun’iy yo‘ldoshlarning balandligi va aylanish davri bir xil. Taxminan 20 200 km balandlikdagi doiraviy orbita (orbita radiusi taxminan 26 600 km) 11 soat 58 daqiqalik aylanish davriga ega, yulduz sutkasiga karrali orbitadir. Shunday qilib, sun’iy yo‘ldosh Yer atrofida bir yulduz sutkasi (23 soat 56 daqiqa) ichida ikki marta aylanadi. Ya’ni, yo‘ldoshning Yer yuzidagi bir nuqta ustidan ketma-ket ikki marta o‘tishi orasidagi vaqt taxminan 23 soat 56 daqiqaga teng.

Orbita og‘ish burchagi (55°) ham tizimdagi barcha sun’iy yo‘ldoshlarda bir xil. Orbitalarning yagona farqi ko‘tariluvchi tugunning uzunligi, ya’ni sun’iy yo‘ldosh orbitasi tekisligi ekvatorni kesib o‘tadigan nuqtaning holatidir; bu nuqtalar bir-biridan taxminan 60 darajauzoqlikda joylashgan. Shunday qilib, orbitalarning parametrlari ( ko‘tariluvchi tugun uzunligidantashqari) bir xil bo‘lsa ham, sun’iy yo‘ldoshlar Yer atrofida oltita alohida tekislikda, har birida 4 tadan apparat bo‘lib aylanadi.

Radiochastota xususiyatlari

Sun’iy yo‘ldoshlar quyidagi diapazonlarda ochiq foydalanish uchun signallar uzatadi: L1 = 1575,42 MGts va L2 = 1227,60 MGts (IIR-M blokidan boshlab), IIF modellarida esa qo‘shimcha ravishda L5 = 1176,45 MGtschastotasida ham signal uzatiladi. Bu chastotalar mos ravishda asosiy chastotaning 154-, 120- va 115-garmonikalaridir. Bu asosiy chastota 10,23 MGtsbo‘lib, sun’iy yo‘ldosh bortidagi atom soatlari orqali hosil qilinadi; ularning sutkalik beqarorligi 10−13dan oshmaydi. Shu bilan birga, atom soatlarining chastotasi 10,229 999 995 43 MGtsqiymatiga siljitilgan. Bu sun’iy yo‘ldoshning Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan harakati hamda yo‘ldosh va Yer yuzasidagi kuzatuvchi o‘rtasidagi gravitatsion potensial farqi sababli yuzaga keladigan relyativistik siljishni qoplash uchun zarur (qarang: Sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimlaridagi vaqt). Navigatsiya ma’lumotini antenna (odatda sun’iy yo‘ldoshlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rinib turgan sharoitda) orqali qabul qilish va GPS qabul qilgichi.

yordamida qayta ishlash mumkin. Standart aniqlikdagi kodga ega signal (C/A-kod — BPSK(1) modulyatsiyasi) L1 diapazonida, IIR-M apparatlaridan boshlab esa L2 diapazonida L2C signali (BPSK modulyatsiyasi) ham cheklovsiz foydalanish uchun uzatiladi. Dastlab L1 diapazonida qo‘llangan signal aniqligini sun’iy pasaytirish (tanlab kirish rejimi — S/A) 2000-yil may oyida o‘chirildi. 2007-yilda AQSH sun’iy aniqlik pasaytirish usulidan butunlay voz kechdi. III blok apparatlarini uchirish bilan yangi L1C signalini (BOC (1,1) modulyatsiyasi) L1 diapazonida joriy etish rejalashtirilgan. Uning oldingi tizimlar bilan mosligi saqlanadi, signalni kuzatish imkoniyati yaxshilanadi va Yevropaning L1 signallaridan foydalanadigan sun’iy yo‘ldoshli joylashuvni aniqlash tizimi bilan mosligi ham kuchayadi. Bu tizim — Galileo.

Harbiy foydalanuvchilarga L1/L2 diapazonlarida shovqin va kriptografik hujumlarga bardoshli P(Y)-kod (BPSK (10) modulyatsiyasi) bilan modulyatsiyalangan signallar ham taqdim etiladi. IIR-M apparatlaridan boshlab yangi M-kod (BOC (10, 5) modulyatsiyasi) ishga tushirildi. M-koddan foydalanish tizimning Navwar (navigatsiya urushi) konsepsiyasi doirasida ishlashini ta’minlaydi. M-kod mavjud L1 va L2 chastotalarida uzatiladi. Bu signal shovqinlarga yuqori chidamliligi bilan ajralib turadi va aniq koordinatalarni topish uchun o‘zi yetarlidir (P-kodda esa C/A-kodini ham olish talab etilgan). M-kodning yana bir xususiyati — uni diametri bir necha yuz kilometr bo‘lgan muayyan hududga yo‘naltirib uzatish va u yerda signal quvvatini 20 detsibelga oshirish imkoniyatidir. Oddiy M-signali IIR-M sun’iy yo‘ldoshlarida allaqachon mavjud, tor yo‘naltirilgan signal esa faqat GPS-III sun’iy yo‘ldoshlari yordamida taqdim etiladi.

IIF blokidagi sun’iy yo‘ldosh uchirilishi bilan yangi L5 chastotasi (1176,45 MGts) joriy qilindi. Bu signal safety of life (inson hayotini muhofaza qilish) deb ham ataladi. L5 chastotasidagi signal fuqarolik signalidan 3 detsibelgakuchliroq bo‘lib, uning o‘tkazish polosasi 10 baravar kengroq. Signaldan inson hayotiga xavf tug‘diradigan favqulodda vaziyatlarda foydalanish mumkin. Signal 2014-yildan keyin to‘liq ishga tushirilishi ko‘zda tutilgan edi.

Signallar ikki turdagi psevdotasodifiy ketma-ketliklar (PRN — Pseudorandom Noise) bilan modulyatsiyalanadi: C/A-kod va P-kod. C/A (Clear access) — umumfoydalanish uchun ochiq kod bo‘lib, takrorlanish davri 1023 sikl , impulslar chastotasi esa 1,023 MGtsbo‘lgan PRN hisoblanadi. Barcha fuqarolik GPS qabul qilgichlari aynan shu kod bilan ishlaydi. P (Protected/precise) — himoyalangan/aniq kod — umumiy foydalanishga yopiq tizimlarda qo‘llanadi, uning takrorlanish davri 2·1014 siklgateng. P-kod bilan modulyatsiyalangan signallar ikki chastotada uzatiladi: L1 = 1575,42 MGts va L2 = 1227,6 MGts. C/A-kod esa faqat L1 chastotasida uzatiladi. Tashuvchi signal PRN-kodlar bilan birga navigatsiya xabari yordamida ham modulyatsiyalanadi.

Sun’iy yo‘ldosh turiGPS-IIGPS-IIAGPS-IIRGPS-IIRMGPS-IIF GPS-III
Massasi, kg8851500200020002170
Xizmat muddati, yil7,57,5101015
Bort vaqt etaloniCsCsRbRbRb+Cs
Sun’iy yo‘ldoshlararo
aloqa
−++++
Avtonom
ishlashi, kun
14180180180>60
Radiatsiyaga qarshi
himoya
−−+++
Antenna−−YaxshilanganYaxshilanganYaxshilangan
Orbitada sozlash
imkoniyati va
bort uzatgichi quvvati
+++++++++++
Navigatsiya
signali
L1:C/A+P
L2:P
L1:C/A+P
L2:P
L1:C/A+P
L2:P
L1:C/A+P+M
L2:L2C+P+M
L1:C/A+P+M
L2:L2C+P+M
L5:C(BPSK(10)
L1:C/A+P+M+L1C-I+L1C-Q

L2:L2C+P+M

L5:C(BPSK(10)

24 ta sun’iy yo‘ldosh tizimning Yer sharining istalgan nuqtasida to‘liq ishlashini ta’minlaydi, biroq har doim ham signalning ishonchli qabul qilinishi va joylashuvning aniq hisoblanishini kafolatlamaydi. Shu bois joylashuv aniqligini oshirish va nosozliklarga qarshi zaxira yaratish uchun orbitadagi sun’iy yo‘ldoshlar soni bundan ko‘proq saqlanadi (32 ta apparat, 2018-yil sentabr holatiga).

Kosmik segmentni nazorat qiluvchi yer usti stansiyalari

Orbital apparatlar asosiy nazorat stansiyasi va 10 ta kuzatuv stansiyasi yordamida nazorat qilinadi. Asosiy stansiya AQSH Harbiy-havo kuchlarining Falkon aviabazasida, Koloradoshtatida joylashgan. Qolgan kuzatuv stansiyalari AQSHning Kolorado-Springsshahridagi harbiy bazalarida va Gavayi, Asension, Diyego-Garsiya, Kvajaleynorollarida joylashgan. Asension, Diyego-Garsiya, Kvajaleyn orollaridagi stansiyalar sun’iy yo‘ldoshlarga 2000—4000 MGtschastotadagi radiosignallar orqali tuzatish ma’lumotlarini uzata oladi. Eng yangi avlod sun’iy yo‘ldoshlari olingan ma’lumotlarni boshqa sun’iy yo‘ldoshlar o‘rtasida taqsimlaydi.

GPSning qo‘llanilishi

GPS Magellan Blazer12 signal qabul qilgichi, 2005-yil

GPS loyihasi dastlab harbiy maqsadlarni ko‘zlagan bo‘lsa-da, hozir bu tizimdan fuqarolik sohasida ham keng foydalaniladi. GPS qabul qilgichlari ko‘plab elektronika do‘konlarida sotiladi, ular mobil telefonlar, smartfonlar, qo‘lga taqiladigan elektron soatlar, cho‘ntak kompyuterlari (PDA) va bort kompyuterlarigao‘rnatiladi. Foydalanuvchilarga elektron xaritada o‘z joylashuvini ko‘rish, yo‘l belgilari, ruxsat etilgan burilishlar va hatto tirbandliklarni hisobga olgan holda marshrut tuzish; xaritadan muayyan uylar va ko‘chalar, diqqatga sazovor joylar, kafelar, shifoxonalar, yoqilg‘i quyish shoxobchalari hamda boshqa infratuzilma obyektlarini qidirish imkonini beruvchi turli qurilma va dasturiy mahsulotlar ham taklif etiladi.

  • Geodeziya: GPS yordamida nuqtalarning aniq koordinatalari va yer uchastkalarining chegaralari aniqlanadi.
  • Kartografiya: GPS fuqarolik va harbiy kartografiyada ishlatiladi.
  • Navigatsiya: GPS dengiz va avtomobil yo‘llari navigatsiyasida qo‘llanadi.
  • Transportning sun’iy yo‘ldosh orqali monitoringi: GPS yordamida avtomobillarning joylashuvi va tezligi kuzatiladi, ularning harakati nazorat qilinadi.
  • Uyali aloqa: GPS o‘rnatilgan dastlabki mobil telefonlar 90-yillarda paydo bo‘lgan. AQSH singari ayrim mamlakatlarda GPS shoshilinch yordam xizmatiga 911shoshilinch yordam xizmatiga qo‘ng‘iroq qilayotgan odamning qayerdaligini tezkor aniqlash uchun ishlatiladi. Rossiyada 2010-yilda shunga o‘xshash loyihani amalga oshirish boshlandi — ERA-GLONASS.
  • Tektonika, Plitalar tektonikasi: GPS yordamida tektonik plitalarning siljishi va tebranishlari kuzatiladi.
  • Faol dam olish: GPSdan foydalaniladigan turli o‘yinlar mavjud, masalan, geokeshing va boshqalar.
  • Geoteglash: masalan, fotosuratlar kabi ma’lumotlar ichki yoki tashqi GPS qabul qilgichlari yordamida geografik koordinatalarga «bog‘lanadi».

Tizimlarni birlashtirish taklif etilgan: Iridium va GPS.

Aniqlik

Bitta sun’iy yo‘ldosh yordamida psevdouzoqlikni o‘lchash xatosiga ta’sir qiluvchi omillar quyida keltirilgan:

Xatolik manbai Xatolikning o‘rtacha kvadratik
qiymati, m
Generator ishining beqarorligi 6,5
Bort uskunalaridagi kechikish 1,0
Sun’iy yo‘ldoshning fazodagi holati noaniqligi 2,0
Kosmik segmentning boshqa xatoliklari 1,0
Efemeridlarning noaniqligi 8,2
Yer usti segmentining boshqa xatoliklari 1,8
Ionosferadagi kechikish 4,5
Troposferadagi kechikish 3,9
Qabul qilgichning shovqin xatosi 2,9
Ko‘p yo‘lli signal tarqalishi 2,4
Foydalanuvchi segmentining boshqa xatoliklari 1,0
Umumiy xatolik 13,1

Bunda umumiy xatolik tarkibiy xatoliklarning oddiy yig‘indisiga teng emas, balki kvadratik qo‘shiladi: Δ=δ12+δ22+...+δn2, chunki xatoliklarning tarkibiy qismlari o‘zaro mustaqil deb hisoblanadi.

Yonma-yon joylashgan ikki GPS qabul qilgich xatoliklarining korrelyatsiya koeffitsiyenti (kodli rejimda ishlaganda) signal/shovqin nisbatiga qarab 0,15—0,4 ni tashkil etadi. Signal/shovqin nisbatiqancha yuqori bo‘lsa, korrelyatsiya shuncha katta bo‘ladi. Ayrim sun’iy yo‘ldoshlar to‘silib qolganida yoki signal qayta aks etganida korrelyatsiya nolga, hatto manfiy qiymatlarga tushishi mumkin. Xatoliklarning korrelyatsiya koeffitsiyenti geometrik omilga ham bog‘liq. PDOP < 1,5 bo‘lganda korrelyatsiya 0,7 ga yetishi mumkin. GPS xatoligi ko‘plab tarkibiy qismlardan tashkil topgani sababli uni normal oq shovqinsifatida ifodalab bo‘lmaydi. Taqsimot shakliga ko‘ra, xatolik 0,6—0,8 koeffitsiyent bilan olingan normal xatolik hamda Laplas taqsimotiga ega, 0,2—0,4 koeffitsiyentli xatolik yig‘indisidir. GPS umumiy xatoligining Avtokorrelyatsiya — GPS umumiy xatoligi uchun — 0,5 qiymatigacha taxminan 10 soniya davomida pasayadi.

Zamonaviy GPS qabul qilgichlarining gorizontal tekislikdagi odatiy aniqligi taxminan 6—8 metr bo‘lib, sun’iy yo‘ldoshlar yaxshi ko‘ringanida va tuzatish algoritmlariqo‘llanganda erishiladi. AQSH, Kanada, Yaponiya, XXR, Yevropa Ittifoqi va Hindistonda WAAS, EGNOS, MSAS va boshqa stansiyalar mavjud. Ular differensial rejim uchun tuzatishlar uzatadi, natijada ushbu mamlakatlarda xatolikni 1—2 metrgacha kamaytirish mumkin. Murakkabroq differensial rejimlardan foydalanilganda koordinatalarni aniqlash aniqligini 10 smgacha yetkazish mumkin. Har qanday sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimining aniqligi hududning ochiqligi va foydalanilayotgan sun’iy yo‘ldoshlarning ufqdan qanchalik balandligiga juda bog‘liq.

2010-yildan boshlab GPS IIF versiyasidagi kosmik sun’iy yo‘ldoshlar uchirila boshlandi. Ular koordinatalarni ancha yuqori aniqlikda aniqlashni ta’minlaydi. GPS IIA/IIR/IIR-M apparatlarining xatoligi 6 metrbo‘lsa, yangi sun’iy yo‘ldoshlar yordamida joylashuvni ko‘pi bilan 60—90 smxatolik bilan aniqlash mumkin. Yangi avlod GPS sun’iy yo‘ldoshlarining yuqori aniqligi yanada aniqroq atom soatlaridanfoydalanish hisobiga erishilgan. Sun’iy yo‘ldoshlar taxminan 14 000 km/soat (3,874 km/s) (doiraviy tezlik aynan 20 200 kmbalandlikda), vaqtni hatto milliondan bir xona darajasida aniqroq o‘lchash quyidagi koordinata aniqlash usuli uchun juda muhim: trilateratsiya.

Dastlab yangi avlodning 33 ta sun’iy yo‘ldoshini uchirish rejalashtirilgan, ammo texnik muammolar tufayli uchirishlar boshlanishi 2006-yildan 2010-yilga ko‘chirildi, yo‘ldoshlar soni esa 33 tadan 12 taga kamaytirildi. 2018-yil sentabrga kelib yangi versiyadagi barcha o‘n ikkita sun’iy yo‘ldosh orbitaga chiqarildi: GPS IIF SV-1 (28-may 2010-yilda uchirilgan), GPS IIF-2 (16-iyul 2011-yilda uchirilgan), GPS IIF-3 (4-oktabr 2012-yilda uchirilgan), GPS IIF-4 (15-may 2013-yilda uchirilgan), GPS IIF-5[ingl.] (21-fevral 2014-yilda uchirilgan), GPS IIF-6[ingl.] (17-may 2014-yilda uchirilgan), GPS IIF-7[ingl.] (2-avgust 2014-yilda uchirilgan), …GPS IIF-8 (29-oktabr 2014-yilda uchirilgan), GPS IIF-9 (25-mart 2015-yilda uchirilgan), GPS IIF-10 (15-iyul 2015-yilda uchirilgan), GPS IIF-11 (30-oktabr 2015-yilda uchirilgan), GPS IIF-12 (5-fevral 2016-yilda uchirilgan).

Biroq hatto 10 sm aniqlik ham geodeziyaning ayrim vazifalari, xususan, qo‘shni yer uchastkalari chegaralarini joyda belgilash uchun yetarli emas. 10 sm xatolik yuzaga kelsa, maydoni 600 m² bo‘lgan yer uchastkasining maydoni 10 m²ga kamayishi yoki ortishi mumkin. Hozirgi vaqtda geodezik ishlarda RTKrejimida ishlaydigan GPS qabul qilgichlari tobora ko‘proq qo‘llanmoqda. Bu rejimda qabul qilgich sun’iy yo‘ldoshlardan ham, yer usti bazaviy stansiyalaridan ham signal oladi. RTK rejimi real vaqt rejimida gorizontal koordinatalar bo‘yicha taxminan 1 sm , balandlik bo‘yicha esa 2 sm aniqlikni ta’minlaydi.

Kamchiliklari

Har qanday radionavigatsiya tizimidan foydalanishning umumiy kamchiligi shundaki, muayyan sharoitlarda signal qabul qilgichgacha yetib bormasligi yoki sezilarli buzilish yoxud kechikish bilan yetib kelishi mumkin. Masalan, temir-beton bino ichidagi kvartiraning ichkari qismida, yerto‘la yoki tunnelda hatto professional geodezik qabul qilgichlar yordamida ham o‘z joylashuvini aniq belgilash deyarli imkonsiz. GPSning ishchi chastotasi detsimetrli radioto‘lqinlar diapazoniga kirgani sababli daraxtlarning qalin barglari ostida yoki juda zich bulutlilik tufayli sun’iy yo‘ldosh signali sezilarli darajada susayishi mumkin. GPS signallarining odatiy qabul qilinishiga ko‘plab yer usti radiomanbalarining shovqinlari, kam hollarda esa magnit bo‘ronlari yoki ataylab ishlatiladigan «signal bostirgichlar» xalal berishi mumkin (sun’iy yo‘ldoshli avtomobil signalizatsiyalarini ishdan chiqarishning bunday usulidan avtomobil o‘g‘rilari ko‘pincha foydalanadi). GPS signal qabul qilgichlariga radioxalaqit yaratish AQSH va Buyuk Britaniyaning Iroqdagi harbiy amaliyotlari, shuningdek NATOning Yugoslaviya Federativ Respublikasidagi «Qat’iy kuch» amaliyotida qanotli raketalarni yo‘naltirish vositalariga qarshi samarali qo‘llangan. Bu qanotli raketalarning o‘z-o‘zini yo‘q qilishi yoki ruxsat etilmagan trayektoriya bo‘ylab noto‘g‘ri uchishiga olib kelgan. Kuchli radioxalaqit sharoitlarida GPS tizimining navigatsiya vazifalarini samaraliroq bajarishi uchun raqamli antenna panjaralariqo‘llanadi. Ular faol xalaqit manbalari yo‘nalishlarida antenna tizimi yo‘naltirilganlik diagrammasining «nol» nuqtalarini hosil qiladi.

GPS orbitalarining og‘ish burchagi uncha katta emasligi (taxminan 55°) Yerning qutblarga yaqin hududlarida aniqlikni jiddiy pasaytiradi. Chunki GPS sun’iy yo‘ldoshlari ufqdan uncha yuqoriga ko‘tarilmaydi, natijada ko‘rish chizig‘i bo‘ylab kattaroq havo massasiva ufqqa yaqin obyektlar (binolar, tog‘lar va boshqalar) bo‘lishi mumkin. Ionosfera va troposfera keltirib chiqaradigan psevdouzoqlikni aniqlash xatoliklari zenitdagi sun’iy yo‘ldosh uchun mos ravishda 1 m va 2,3 m ni tashkil etsa, ufqqa yaqin yo‘ldosh uchun ular mos ravishda 100 m va 10 mgacha yetishi mumkin.

GPS tizimi AQSH Mudofaa vazirligitomonidan yaratilgan va boshqariladi. Shu sabab boshqa foydalanuvchilar aniq GPS signalini olishda ushbu idoraga to‘liq bog‘liq.

Xronologiya

GPS-IIR-14 sun’iy yo‘ldoshining Delta 7925 raketasi yordamida uchirilishi. 25.09.2005, Kanaveral burni, AQSH
1973Sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimini ishlab chiqish to‘g‘risidagi qaror
1974—1979Tizim sinovi
1977Tizim sun’iy yo‘ldoshiga taqlid qiluvchi yer usti stansiyasidan signalni qabul qilish
1978—1985Birinchi guruh (Block I) tarkibidagi o‘n bitta sun’iy yo‘ldoshning uchirilishi
1979Dastur moliyalashtirilishining qisqartirilishi. 18 ta sun’iy yo‘ldoshni uchirishga qaror qilindi, avval esa 24 ta uchirish rejalashtirilgan edi.
1980Yadro portlashlarini kuzatish tizimining Vela sun’iy yo‘ldoshlaridan foydalanish dasturini to‘xtatish qarori munosabati bilan bu vazifalar GPS sun’iy yo‘ldoshlariga yuklatildi. Yadro portlashlarini qayd etuvchi datchiklar bilan jihozlangan dastlabki sun’iy yo‘ldoshlarning uchirilishi.
1980—1982Dastur moliyalashtirilishining yana qisqartirilishi
1983SSSR hududida urib tushirilgan Korean Airlinekompaniyasi samolyoti halokatidan keyin fuqarolik xizmatlariga signal taqdim etish to‘g‘risida qaror qabul qilindi.
1986Kosmik kema Space Shuttle «Challenger» ning halokati dastur rivojlanishini to‘xtatib qo‘ydi, chunki ikkinchi guruh sun’iy yo‘ldoshlarini orbitaga olib chiqish uchun kosmik kemalardan foydalanish rejalashtirilgan edi. Natijada asosiy tashuvchi vosita sifatida «Delta» raketasi tanlandi.
1988Orbital turkumni 24 ta sun’iy yo‘ldoshgacha yetkazish to‘g‘risidagi qaror. 18 ta sun’iy yo‘ldosh tizimning uzluksiz ishlashini ta’minlay olmaydi.
1989Ikkinchi guruh sun’iy yo‘ldoshlarining faollashtirilishi
1990—1991Vaqtincha o‘chirildi: SA (ingl. selective availability — ruxsatga ega bo‘lmagan foydalanuvchilar uchun joylashuvni aniqlash aniqligini sun’iy ravishda 100 metrgacha pasaytiruvchi rejim) Fors ko‘rfazi urushi va harbiy GPS qabul qilgichlarining yetishmasligi tufayli. Qayta yoqilgan rejim: SA 1-iyun 1991-yilda.
08.12.1993Tizim dastlabki foydalanishga tayyor ekani e’lon qilindi (ingl. Initial Operational Capability). Shu yili fuqarolik xizmatlari va shaxsiy foydalanuvchilarga signalni bepul taqdim etish bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilindi.
1994Sun’iy yo‘ldoshlar turkumi to‘liq shakllantirildi
27.04.1995Tizim to‘liq ishga tayyor (ingl. Full Operational Capability)
01.05.2000O‘chirildi: SA fuqarolik foydalanuvchilari uchun o‘chirildi, natijada joylashuvni aniqlash aniqligi 100 metrdan 20 metrgacha yaxshilandi.
26.06.2004O‘zaro to‘ldirish va moslikni ta’minlash haqidagi qo‘shma bayonot Galileo va GPS tizimlari bo‘yicha imzolandi.
2006-yil dekabrRossiya va AQSH o‘rtasida GLONASS va GPS kosmik navigatsiya tizimlarining o‘zaro bir-birini to‘ldirishini ta’minlash bo‘yicha hamkorlik yuzasidan muzokaralar.

Joriy holat

13-sentabr 2021-yil holatiga GPS kosmik navigatsiya tizimining tarkibi:

GPS tarkibida jami: 32 ta kosmik apparat

  • Belgilangan maqsadda foydalanilmoqda: 31 ta kosmik apparat
  • Texnik xizmat ko‘rsatish uchun vaqtincha chiqarilgan: 1 ta kosmik apparat
  • Tizimdan chiqarish bosqichida: 0 ta kosmik apparat

Adabiyotlar

Havolalar

Rasmiy hujjatlar va texnik xususiyatlar
Ishlash tamoyili izohlari
Galileo va GLONASS bilan mosligi
Boshqa materiallar