

Markaziy protsessor (MP; shuningdek, markaziy protsessor qurilmasi — MPQ; ingl. central processing unit, CPU, so‘zma-so‘z — markaziy ishlov berish qurilmasi, ko‘pincha shunchaki protsessor) — elektron blok yoki integral sxema bo‘lib, u mashina ko‘rsatmalarini (dastur kodini) bajaradi va apparat ta’minotining kompyuter yoki dasturlanuvchi mantiqiy kontrollerdagi asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.
Dastlab «markaziy protsessor qurilmasi» atamasi kompyuter dasturlarining mashina kodini tushunish va bajarish uchun mo‘ljallangan, faqat qat’iy belgilangan mantiqiy amallarni bajarish bilan cheklanmagan maxsus elementlar tizimini anglatgan. Ushbu atama va uning qisqartmasi kompyuter tizimlariga nisbatan 1960-yillarda qo‘llana boshlagan. O‘shandan beri protsessorlarning tuzilishi, arxitekturasi va ishlab chiqarish usullari bir necha bor o‘zgargan.
Dastlabki markaziy protsessorlar alohida, o‘ziga xos kompyuterlar uchun maxsus tarkibiy qismlar sifatida yaratilgan. Keyinchalik ishlab chiqaruvchilar bir xildagi, ko‘p maqsadli protsessorlarni seriyali ishlab chiqarishga o‘tgan. Tarkibiy qismlarni standartlashtirish yarimo‘tkazgichlar, meynfreymlar va minikompyuterlar rivojlanishi bilan boshlangan, integral sxemalar paydo bo‘lgach esa yanada keng tarqalgan. Mikrosxemalarning yaratilishi protsessorlar hajmini kichraytirgan holda ularning murakkabligini oshirish imkonini bergan.
Protsessorlarni standartlashtirish va kichraytirish ularga asoslangan raqamli qurilmalarning inson kundalik hayotiga keng kirib kelishiga sabab bo‘lgan. Zamonaviy protsessorlar nafaqat kompyuterlarda, balki avtomobillar, kalkulyatorlar, mobil telefonlar va hatto bolalar o‘yinchoqlarida ham uchraydi. Ko‘pincha ular mikrokontrollerlar ko‘rinishida bo‘lib, kristalda hisoblash qurilmasidan tashqari qo‘shimcha tarkibiy qismlar (dastur va ma’lumotlar xotirasi, interfeyslar, kiritish-chiqarish portlari, taymerlar va boshqalar) ham joylashadi.
Hozirgi protsessorlarning aksariyati mikroprotsessorlar shaklida integral sxemalar asosida yaratiladi; ularda bitta yoki bir nechta markaziy protsessor integral mikrosxemaning bitta kristaliga (chipiga) joylashtiriladi. Bir nechta markaziy protsessorni o‘z ichiga olgan mikroprotsessor kristallari ko‘p yadroli protsessorlar deb ataladi. Protsessor yadrolari deb ataladigan alohida jismoniy protsessorlar ham ko‘p oqimli bo‘lishi mumkin; bu bevosita protsessorning o‘zida bir nechta buyruqlar oqimini parallel bajarish imkonini beradi.
Tarixi
Protsessorlar ishlab chiqarishning rivojlanish tarixi boshqa elektron komponentlar va sxemalarni ishlab chiqarish texnologiyasining rivojlanish tarixiga to‘liq mos keladi.
Birinchi bosqich 1940-yillardan 1950-yillarning oxirigacha bo‘lgan davrni qamrab olib, protsessorlarni elektromexanik relelar, ferrit o‘zaklar (xotira qurilmalari) va vakuum lampalari asosida yaratish bilan bog‘liq edi. Ular stoykalarga yig‘ilgan modullardagi maxsus uyachalarga o‘rnatilgan. Simlar orqali ulangan ko‘plab bunday stoykalar birgalikda protsessorni tashkil qilgan. Bu qurilmalar ishonchliligining pastligi, sekin ishlashi va ko‘p issiqlik ajratishi bilan ajralib turgan.
Ikkinchi bosqich 1950-yillarning o‘rtalaridan 1960-yillarning o‘rtalarigacha davom etib, tranzistorlar joriy etilishi bilan bog‘liq bo‘lgan. Tranzistorlar tashqi ko‘rinishidan zamonaviy platalarga yaqin bo‘lgan va stoykalarga o‘rnatiladigan platalarga joylashtirilgan. Avvalgidek, protsessor o‘rtacha hisobda bir nechta stoykadan iborat bo‘lgan. Tezkorlik va ishonchlilik oshgan, energiya sarfi kamaygan.
Uchinchi bosqich 1960-yillarning o‘rtalarida boshlanib, mikrosxemalar qo‘llanilishi bilan tavsiflanadi. Dastlab oddiy tranzistor va rezistorlar majmuasidan iborat integratsiya darajasi past mikrosxemalar ishlatilgan. Keyinchalik texnologiya rivojlanishi bilan raqamli sxemotexnikaning alohida elementlarini amalga oshiradigan mikrosxemalar qo‘llanila boshlagan (avval oddiy kalit va mantiqiy elementlar, so‘ng murakkabroq elementlar — sodda registrlar, hisoblagichlar, summatorlar). Keyinroq protsessorning funksional bloklarini — mikrodasturli qurilma, arifmetik-mantiqiy qurilma, registrlar, ma’lumotlar shinalari va buyruqlar bilan ishlash qurilmalarini o‘z ichiga olgan mikrosxemalar paydo bo‘lgan.
To‘rtinchi bosqich 1970-yillarning boshida texnologik yutuqlar natijasida katta integral sxemalar va o‘ta katta integral sxemalar (mos ravishda, katta va o‘ta katta integratsiyali sxemalar), mikroprotsessor — barcha asosiy protsessor elementlari va bloklari bir kristalda jismonan joylashgan mikrosxema yaratilishi bilan boshlangan. Intel kompaniyasi 1971-yilda dunyodagi birinchi 4 razryadli 4004 mikroprotsessorni kalkulyatorlarda ishlatish uchun yaratgan. Vaqt o‘tishi bilan deyarli barcha protsessorlar mikroprotsessor shaklida ishlab chiqarila boshlagan. Faqat maxsus vazifalarga moslashtirilgan, kam seriyali protsessorlar (masalan, superkompyuterlar uchun yoki ayrim harbiy vazifalarni bajaradigan protsessorlar), shuningdek, ishonchlilik, tezkorlik yoxud elektromagnit impulslar va ionlashtiruvchi nurlanishdan himoyalanish bo‘yicha alohida talablar qo‘yilgan protsessorlar uzoq vaqt istisno bo‘lib qolgan. Zamonaviy texnologiyalar arzonlashib va keng tarqalib borgani sari bunday protsessorlar ham mikroprotsessor shaklida ishlab chiqarila boshlagan.
Bugungi kunda «mikroprotsessor» va «protsessor» so‘zlari deyarli sinonimlarga aylangan. Biroq ilgari bunday emas edi: oddiy (katta) va mikroprotsessorli elektron hisoblash mashinalari kamida 10—15 yil birga ishlatilgan. Faqat 1980-yillarning boshida mikroprotsessorlar o‘zining katta o‘tmishdoshlarini siqib chiqargan. Shunga qaramay, ayrim superkompyuterlarning markaziy protsessor qurilmalari hozir ham katta va o‘ta katta integratsiyali mikrosxemalar asosida qurilgan murakkab majmualardan iborat.
Mikroprotsessorlarga o‘tish keyinchalik shaxsiy kompyuterlar yaratilishiga imkon berdi va ular deyarli har bir xonadonga kirib bordi.
Ommaga taqdim etilgan ilk mikroprotsessor 4 razryadli Intel 4004 bo‘lib, Intel korporatsiyasi uni 15-noyabr 1971-yilda namoyish etgan. U 2300 ta tranzistordan iborat, 92,6 kGs takt chastotasida ishlagan va 300 dollar turgan.
Keyin uning o‘rnini 8 razryadli Intel 8080 va 16 razryadli 8086 protsessorlari egalladi. Ular zamonaviy stol kompyuterlari protsessorlari arxitekturasiga asos solgan. 8 razryadli xotira modullari arzon va keng tarqalganligi sababli arzonroq 8088, ya’ni 8086 protsessorining 8 bitli ma’lumotlar shinasiga ega soddalashtirilgan varianti chiqarilgan; keyin uning yana bir modifikatsiyasi ishlab chiqilgan — 80186.
O‘sha davrdagi 80286 protsessorida ilk bor himoyalangan rejim va 24 bitli manzillash paydo bo‘lib, ular 16 MB gacha xotiradan foydalanish imkonini bergan.
Intel 80386 protsessori 1985-yilda paydo bo‘lgan va takomillashtirilgan himoyalangan rejim hamda 32 bitli manzillash imkoniyatiga ega bo‘lgan. Bu 4 GB gacha tezkor xotiradan foydalanishga va virtual xotira mexanizmini qo‘llab-quvvatlashga imkon bergan. Protsessorlarning bu avlodi registrli hisoblash modeliga asoslangan.
Shu bilan birga, stekli hisoblash arxitekturasiga ega mikroprotsessorlar ham rivojlangan.
Mikroprotsessorlar mavjud bo‘lgan yillar davomida ularning turli xil arxitekturalari ishlab chiqilgan. Ularning ko‘pchiligi (to‘ldirilgan va takomillashtirilgan shaklda) bugun ham ishlatiladi. Masalan, Intel x86 dastlab 32 bitli IA-32, keyinchalik esa 64 bitli x86-64 (Intel’da EM64T deb ataladi) arxitekturasiga aylangan. x86 arxitekturasidagi protsessorlar dastlab faqat IBM kompaniyasining shaxsiy kompyuterlarida (IBM PC) ishlatilgan. Hozir esa superkompyuterlardan tortib o‘rnatilgan tizimlargacha bo‘lgan kompyuter sanoatining barcha sohalarida tobora faolroq qo‘llanmoqda. Shuningdek, Alpha, POWER, SPARC, PA-RISC, MIPS (RISC arxitekturalari) va IA-64 (EPIC arxitekturasi).
Zamonaviy stol kompyuterlarida protsessorlar taxminan 5×5×0,3 sm o‘lchamli ixcham modullar ko‘rinishida ishlab chiqarilib, ZIF soketiga (AMD) yoki Intel kompaniyasining LGA turidagi prujinali konstruksiyasiga o‘rnatiladi. LGA ulagichining o‘ziga xos xususiyati shundaki, kontaktlar protsessor korpusidan ona platadagi ulagich (socket)ning o‘ziga ko‘chirilgan.
Hozirgi protsessorlarning katta qismi bir necha million, so‘nggi vaqtlardan buyon esa[qachondan beri?] — milliardlab tranzistorni o‘z ichiga olgan bitta yarimo‘tkazgich kristali shaklida yaratilgan.
Yarimo‘tkazgich kristallarining o‘lchami va murakkabligi ortishi bilan XXI asrning 20-yillarida muhandislar protsessorning bitta katta kristalini bir nechta kichikroq kristalga («chipletlar», ingl. chiplet[ingl.]») ajratib, ularni yagona mikroyig‘maga birlashtira boshlagan. Bu yaroqli mahsulotlar chiqishini ko‘paytirish va issiqlik ajralishini kamaytirish imkonini beradi.
Fon Neyman arxitekturasi
Shaxsiy kompyuterlar uchun mo‘ljallangan aksariyat zamonaviy protsessorlar ma’lumotlarga ketma-ket ishlov berishning turli ko‘rinishdagi davriy jarayoniga asoslanadi. Bu jarayonni tavsiflagan olim — Jon fon Neyman.
1946-yil iyulida Byorks, Goldstayn va fon Neyman «Elektron hisoblash qurilmasining mantiqiy tuzilishini dastlabki ko‘rib chiqish» nomli mashhur monografiyani yozgan. Unda keyinchalik «fon Neyman arxitekturasi» deb atalgan bo‘lajak kompyuterning tuzilishi va texnik xususiyatlari batafsil bayon qilingan. Ushbu ish fon Neymanning 1945-yil mayida yozgan «EDVAC haqidagi hisobotning birinchi loyihasi».
Fon Neyman arxitekturasining muhim belgisi shundaki, buyruqlar va ma’lumotlar bitta xotirada saqlanadi.
Turli arxitekturalarda ayrim buyruqlarni bajarish uchun qo‘shimcha bosqichlar talab qilinishi mumkin. Masalan, arifmetik buyruqlar bajarilganda operandlarni o‘qish va natijalarni yozish uchun xotiraga qo‘shimcha murojaatlar zarur bo‘lishi mumkin.
Buyruqni bajarish siklining bosqichlari:
- Protsessor registrda saqlanayotgan buyruqlar hisoblagichi qiymatini manzil shinasiga uzatadi va xotiraga o‘qish buyrug‘ini beradi.
- Uzatib berilgan son xotira uchun manzil hisoblanadi; xotira manzil va o‘qish buyrug‘ini olgach, shu manzildagi ma’lumotni ma’lumotlar shinasiga chiqaradi hamda tayyorligi haqida xabar beradi.
- Protsessor ma’lumotlar shinasidan sonni oladi, uni o‘zining mashina buyrug‘i sifatida buyruqlar tizimidan talqin qilib, bajaradi.
- Agar oxirgi buyruq o‘tish buyrug‘i bo‘lmasa, protsessor buyruqlar hisoblagichida saqlanayotgan sonni bir birlikka oshiradi (har bir buyruq uzunligi bir birlik deb faraz qilinadi); natijada unda keyingi buyruqning manzili hosil bo‘ladi.
Ushbu sikl doimiy takrorlanadi va aynan u jarayon deb ataladi (qurilmaning nomi ham shundan kelib chiqqan).
Jarayon davomida protsessor xotirada joylashgan buyruqlar ketma-ketligini o‘qiydi va bajaradi. Bu buyruqlar ketma-ketligi dastur deb ataladi va protsessor ishining algoritmini ifodalaydi. Protsessor o‘tish buyrug‘ini o‘qiganda buyruqlarni o‘qish tartibi o‘zgaradi — keyingi buyruqning manzili boshqacha bo‘lishi mumkin. Jarayon o‘zgarishining yana bir misoli to‘xtatish buyrug‘i olinganida yoki tizim uzilishlarga ishlov berish rejimiga o‘tganida yuz beradi.
Markaziy protsessor buyruqlari kompyuterni boshqarishning eng quyi darajasidir. Shu sababli har bir buyruq muqarrar va shartsiz bajariladi. Bajarilayotgan harakatlarning ruxsat etilganligi tekshirilmaydi, jumladan qimmatli ma’lumotlar yo‘qolishi mumkinligi ham nazorat qilinmaydi. Kompyuter faqat ruxsat etilgan amallarni bajarishi uchun buyruqlar zarur dastur ko‘rinishida tegishlicha tartiblanishi kerak.
Siklning bir bosqichidan keyingisiga o‘tish tezligi takt generatori bilan belgilanadi. Takt generatori markaziy protsessor ishlash ritmini belgilaydigan impulslarni hosil qiladi. Takt impulslarining chastotasi takt chastotasi.
Konveyerli arxitektura
Konveyerli arxitektura (ingl. pipelining) markaziy protsessorning tezkorligini oshirish maqsadida joriy etilgan. Odatda har bir buyruqni bajarish uchun bir qator bir xil turdagi amallar zarur: masalan, buyruqni tezkor xotiradan olish, uni dekodlash, tezkor xotiradagi operand manzilini aniqlash, operandni olish, buyruqni bajarish va natijani tezkor xotiraga yozish. Har bir bunday amal konveyerning bir bosqichiga mos keladi. Masalan, MIPS-I arxitekturali mikroprotsessor konveyeri to‘rt bosqichdan iborat:
- buyruqni olish va dekodlash;
- operand manzilini aniqlash va uni tezkor xotiradan olish;
- arifmetik amallarni bajarish;
- amal natijasini saqlash.
Konveyerning -bosqichi bo‘shashi bilan u darhol navbatdagi buyruq ustida ishlashni boshlaydi. Agar konveyerning har bir bosqichi o‘z ishiga bir vaqt birligi sarflasa, bosqichli konveyerda bitta buyruqni bajarish vaqt birligini oladi. Ammo eng qulay holatda har bir keyingi buyruqning natijasi har bir vaqt birligida olinadi.
Darhaqiqat, konveyersiz bitta buyruqni bajarish vaqt birligini oladi (chunki buyruqni olish, dekodlash va hokazo amallar baribir bajarilishi kerak). ta buyruqni bajarish uchun vaqt birligi talab etiladi. Konveyerdan foydalanilganda esa (eng qulay holatda) ta buyruqni bajarishga atigi vaqt birligi kerak bo‘ladi.
Konveyer samaradorligini kamaytiruvchi omillar:
- Konveyerning bekor turishi — ayrim bosqichlar ishlatilmaganda (masalan, buyruq registrlar bilan ishlasa, operand manzilini aniqlash va uni tezkor xotiradan olish talab qilinmaydi).
- Kutish — keyingi buyruq oldingisining natijasidan foydalansa, oldingi buyruq bajarilmaguncha keyingisini bajarib bo‘lmaydi (bu muammo buyruqlarni navbatsiz bajarish — out-of-order execution orqali bartaraf etiladi).
- Konveyerga o‘tish buyrug‘i kelganda uni tozalash (bu muammoni o‘tishlarni bashorat qilish usuli yumshatadi).
Ayrim zamonaviy protsessorlarda konveyer 30 dan ortiq bosqichdan iborat. Bu protsessor unumdorligini oshiradi, biroq bekor turish davomiyligini ham uzaytiradi (masalan, shartli o‘tishni bashorat qilishda xatolik yuz bersa). Konveyerning maqbul uzunligi haqida yagona fikr yo‘q: turli dasturlarning talablari sezilarli farq qilishi mumkin.
Superskalyar arxitektura
Ijro qurilmalari sonini ko‘paytirish orqali protsessorning bir takti davomida bir nechta mashina buyrug‘ini bajarish imkoniyati. Bu texnologiya paydo bo‘lishi unumdorlikni sezilarli oshirgan, biroq ijro qurilmalari sonini ko‘paytirishning ma’lum chegarasi mavjud: undan oshirilganda unumdorlik deyarli ortmaydi va ijro qurilmalari bekor turadi. Ushbu muammoning qisman yechimlaridan biri, masalan, Hyper-threading.
CISC protsessorlari
Complex instruction set computer — murakkab buyruqlar to‘plamiga ega hisoblash tizimi. Murakkablashtirilgan buyruqlar to‘plamiga asoslangan protsessor arxitekturasi. CISC ning odatiy vakillari x86 oilasidagi mikroprotsessorlardir (garchi ko‘p yillardan beri bu protsessorlar faqat tashqi buyruqlar tizimi jihatidan CISC hisoblanadi: bajarish boshida murakkab buyruqlar RISC yadrosi bajaradigan soddaroq mikroamallarga (MOP) ajratiladi).
RISC protsessorlari
Reduced instruction set computer — soddalashtirilgan (qisqartirilgan) buyruqlar to‘plamiga ega hisoblash tizimi. Soddalashtirilgan buyruqlar tizimiga asoslangan protsessor arxitekturasi bo‘lib, buyruqlarning qat’iy uzunligi, ko‘p sonli registrlar, registr–registr turidagi amallar va bilvosita manzillashning yo‘qligi bilan tavsiflanadi. RISC konsepsiyasini Jon Kok IBM Research kompaniyasida ishlab chiqqan, uning nomini esa Devid Patterson (David Patterson) taklif qilgan.
Buyruqlar to‘plamini soddalashtirish konveyer uzunligini qisqartirishga va shu tariqa shartli hamda shartsiz o‘tish amallaridagi kechikishlardan qochishga qaratilgan. Bir xil turdagi registrlar to‘plami kompilyatorning bajariladigan dastur kodini optimallashtirishini osonlashtiradi. Bundan tashqari, RISC protsessorlarining energiya sarfi va issiqlik ajratishi kamroq bo‘ladi.
Ushbu arxitekturaning dastlabki namunalari orasida MIPS, PowerPC, SPARC, Alpha, PA-RISC protsessorlari bor. ARM protsessorlari juda keng tarqalgan bo‘lib, deyarli hamma joyda: tarmoq qurilmalari (marshrutizatorlar, kommutatorlar va hokazo), raqamli fotoapparatlar va videokameralar, videoregistratorlar, mobil telefonlar, planshet kompyuterlar, televizorlar, o‘yin konsollari, elektron kitoblar, aqlli kolonkalarda va boshqa ko‘plab qurilmalarda ishlatiladi.
MISC protsessorlari
Minimum instruction set computer — eng kam buyruqlar to‘plamiga ega hisoblash tizimi. Chak Mur jamoasi g‘oyalarining keyingi rivoji bo‘lib, ular RISC protsessorlariga asos bo‘lgan soddalik tamoyili juda tez ikkinchi darajaga tushib qolgan deb hisoblaydi. Maksimal tezkorlik uchun kurash natijasida RISC murakkablik bo‘yicha ko‘plab CISC protsessorlariga yetib olgan va ulardan ham oshib ketgan. MISC arxitekturasi stekli hisoblash modeliga va cheklangan miqdordagi (taxminan 20—30 ta) buyruqlarga asoslanadi.
VLIW protsessorlari
Very long instruction word — juda uzun buyruq so‘zi. Buyruqlar tizimida hisoblashlarning parallel bajarilishi aniq ko‘zda tutilgan protsessor arxitekturasi. U EPIC arxitekturasining asosini tashkil etadi. Superskalyar CISC protsessorlaridan asosiy farqi shundaki, CISC protsessorlarida ijro qurilmalarini yuklash bilan protsessorning bir qismi — rejalashtirgich shug‘ullanadi va buning uchun juda oz vaqt ajratiladi. VLIW protsessorlarida esa hisoblash qurilmalariga ish taqsimlashni kompilyator bajaradi; buning uchun ancha ko‘p vaqt ajratiladi (nazariy jihatdan yuklamani taqsimlash sifati va shunga mos ravishda unumdorlik yuqoriroq bo‘lishi kerak).
Masalan, Intel Itanium, Transmeta Crusoe, Efficeon va Elbrus.
Ko‘p yadroli protsessorlar
Bitta korpusda (bir yoki bir nechta kristalda) bir nechta protsessor yadrosi joylashadi.
Bir nusxadagi operatsion tizim bir nechta yadroda ishlashi uchun mo‘ljallangan protsessorlar ko‘p protsessorlilikning yuqori darajada integratsiyalashgan ko‘rinishidir.
Dastlabki ko‘p yadroli mikroprotsessor POWER4 bo‘lib, IBM tomonidan 2001-yilda chiqarilgan va ikkita yadroga ega bo‘lgan.
2004-yil oktabrida Sun Microsystems ikki yadroli UltraSPARC IV protsessorini chiqargan; u ikkita o‘zgartirilgan UltraSPARC III yadrosidan iborat edi. 2005-yil boshida ikki yadroli UltraSPARC IV+ yaratilgan.
9-may 2005-yilda AMD foydalanuvchi shaxsiy kompyuterlari uchun bitta kristaldagi ilk ikki yadroli protsessor — Manchester yadroli Athlon 64 X2 ni taqdim etgan. Yangi protsessorlarni yetkazib berish rasman 1-iyun 2005-yilda boshlangan.
14-noyabr 2005-yilda Sun sakkiz yadroli UltraSPARC T1 protsessorini chiqargan, uning har bir yadrosi 4 ta oqimni bajarardi.
5-yanvar 2006-yilda Intel mobil platformalar uchun bitta kristaldagi ikki yadroli Core Duo protsessorini taqdim etgan.
2006-yil noyabrida ilk to‘rt yadroli Intel Core 2 Quad protsessori Kentsfield yadrosida chiqarilgan. U ikkita Conroe kristalining bitta korpusdagi birlashmasidan iborat edi. Uning davomchisi Intel Core 2 Quad bo‘lib, Yorkfield (45 nm) yadroli edi. U Kentsfield’ga arxitektura jihatidan o‘xshash, ammo ko‘proq kesh xotira va yuqoriroq ish chastotasiga ega.
2007-yil oktabrida sakkiz yadroli UltraSPARC T2 protsessorlari sotuvga chiqarildi, ularning har bir yadrosi 8 ta oqimni bajarardi.
10-sentabr 2007-yilda serverlar uchun haqiqiy (bitta kristalli) to‘rt yadroli AMD Opteron protsessorlari sotuvga chiqarildi; ishlab chiqish jarayonida ularning kod nomi AMD Opteron Barcelona edi. 19-noyabr 2007-yilda uy kompyuterlari uchun to‘rt yadroli AMD Phenom protsessori sotuvga chiqdi. Bu protsessorlar yangi K8L (K10) mikroarxitekturasini amalga oshirgan.
AMD to‘rt yadroli protsessorlarni yagona kristalda ishlab chiqarish yo‘lini tanlagan (Intel’ning dastlabki to‘rt yadroli protsessorlari esa amalda ikkita ikki yadroli kristalni birlashtirgan edi). Mazkur yondashuvning ilg‘orligiga qaramay, AMD Phenom X4 deb nomlangan kompaniyaning birinchi «to‘rt yadroli» protsessori unchalik muvaffaqiyatli chiqmadi. Model va aniq vazifaga qarab, uning unumdorligi o‘sha davrdagi raqobatchi protsessorlaridan 5 foizdan 30 foizgacha yoki undan ko‘proq ortda qolgan.
1—2-chorak (2009-yil) davomida ikkala kompaniya to‘rt yadroli protsessorlar qatorini yangiladi. Intel turli chastotalarda ishlaydigan uchta modeldan iborat Core i7 oilasini taqdim etdi. Bu protsessorning muhim xususiyatlari uch kanalli (DDR3 turidagi) xotira kontrolleri va emulyatsiya texnologiyasidan foydalanib sakkiz yadroni taqlid qilishidir (ayrim maxsus vazifalar uchun foydali). Arxitekturaning umumiy optimallashtirilishi tufayli ko‘plab turdagi vazifalarda protsessor unumdorligi ancha oshdi. Core i7 platformasining zaif tomoni haddan tashqari qimmatligidir: ushbu protsessorni o‘rnatish uchun Intel X58 chipsetli qimmat ona plata va uch kanalli DDR3 xotira to‘plami kerak bo‘lgan; o‘sha vaqtda u ham qimmat edi.
AMD esa Phenom II X4 protsessorlari qatorini taqdim etdi. Uni yaratishda kompaniya oldingi xatolarini hisobga oldi: kesh xotira hajmi oshirildi (Phenom’ning birinchi avlodiga nisbatan), protsessorlar 45 nm texnologik jarayon asosida ishlab chiqarila boshlandi (bu issiqlik ajralishini kamaytirish va ish chastotalarini sezilarli oshirishga yordam berdi). Umuman olganda, AMD Phenom II X4 unumdorligi bo‘yicha Intel’ning oldingi avlod (Yorkfield yadroli) protsessorlariga teng kelgan, ammo Intel Core i7 dan ancha ortda qolgan. 6 yadroli AMD Phenom II X6 Black Thuban 1090T chiqarilishi bilan vaziyat AMD foydasiga bir oz o‘zgargan.
2013-yil holatiga ko‘ra, ikki, uch, to‘rt va olti yadroli protsessorlar, shuningdek, Bulldozer avlodidagi AMD’ning ikki, uch va to‘rt modulli protsessorlari ommaviy bozorda mavjud edi (mantiqiy yadrolar soni modullar sonidan 2 baravar ko‘p). Serverlar segmentida esa 8 yadroli Xeon va Nehalem (Intel) hamda 12 yadroli Opteron (AMD) protsessorlari ham mavjud bo‘lgan.
Keshlash
Keshlash — bu asosiy (tezkor) xotiradan yaqin orada yana murojaat qilinishi ehtimoli yuqori bo‘lgan ma’lumotlar bloklari nusxalarini saqlash uchun qo‘shimcha yuqori tezlikdagi xotiradan (ya’ni keshdan — ingl. cache, frans. cacher — «yashirmoq») foydalanishdir.
1-, 2- va 3-darajali keshlar farqlanadi (L1, L2 va L3 — Level 1, Level 2 va Level 3 bilan belgilanadi). 1-darajali keshning kechikishi (murojaat vaqti) eng kam, ammo hajmi kichik; bundan tashqari, birinchi darajali keshlar ko‘pincha ko‘p portli qilib yaratiladi. Masalan, AMD K8 protsessorlari bir takt ichida bir vaqtning o‘zida 64 bitli yozish va o‘qish yoki ikkita 64 bitli o‘qish amalini bajara olgan; AMD K8L esa 128 bitli ikkita o‘qish yoki yozish amalini istalgan kombinatsiyada bajara oladi. Intel Core 2 protsessorlari bir takt ichida 128 bitli yozish va o‘qishni bajara oladi. 2-darajali keshda murojaat kechikishi odatda ancha katta, biroq uning hajmini ham sezilarli oshirish mumkin. 3-darajali kesh — eng katta va nisbatan sekin kesh, ammo u baribir tezkor xotiradan ancha tez ishlaydi.
Garvard arxitekturasi
Garvard arxitekturasi fon Neyman arxitekturasidan dastur kodi va ma’lumotlarning turli xotiralarda saqlanishi bilan farq qiladi. Bu arxitekturada dasturlashning ko‘plab usullarini qo‘llab bo‘lmaydi (masalan, dastur bajarilish davomida o‘z kodini o‘zgartira olmaydi; dastur kodi va ma’lumotlar orasida xotirani dinamik qayta taqsimlash mumkin emas). Buning evaziga Garvard arxitekturasi cheklangan resurslar sharoitida ishni samaraliroq bajarish imkonini beradi va shu bois ko‘pincha o‘rnatilgan tizimlarda qo‘llanadi.
Parallel arxitektura
Fon Neyman arxitekturasi ketma-ket ishlashi bilan bog‘liq kamchilikka ega. Qanchalik katta ma’lumotlar to‘plamiga ishlov berish kerak bo‘lmasin, hatto har bir baytga bir xil amal tatbiq etilsa ham, har bir bayt markaziy protsessordan o‘tishi lozim. Bu hodisa fon Neymanning «tor bo‘g‘zi» deb ataladi.
Bu kamchilikni bartaraf etish uchun parallel deb ataladigan protsessor arxitekturalari taklif etilgan va hozir ham taklif qilinmoqda. Parallel protsessorlar superkompyuterlarda ishlatiladi.
Parallel arxitekturaning mumkin bo‘lgan variantlari (Flinn tasnifiga):
- ko‘ra): SISD
- — bitta buyruqlar oqimi, bitta ma’lumotlar oqimi;SIMD
- — bitta buyruqlar oqimi, ko‘p ma’lumotlar oqimi;MISD
- — ko‘p buyruqlar oqimi, bitta ma’lumotlar oqimi;MIMD
— ko‘p buyruqlar oqimi, ko‘p ma’lumotlar oqimi.
Raqamli signal protsessoriRaqamli signallarga ishlov berishda, ayniqsa ishlov berish vaqti cheklangan sharoitda, parallel arxitekturali maxsus yuqori unumli signal mikroprotsessorlari (ingl. digital signal processor, DSP) qo‘llanadi.
Mobil protsessorlar

Ko‘pchilik noutbuklar 2023-yil holatiga ko‘ra, x86
arxitekturasidagi protsessorlar bilan ishlab chiqariladi.
Asosiy ishlab chiqaruvchilar: Intel (Celeron, Atom va boshqalar — bozorning 63,5 foizi) va AMD (Turion 64, Sempron va boshqalar — bozorning 36,4 foizi).
So‘nggi yillarda ARM arxitekturasidagi protsessorli noutbuklarga talab ortmoqda: 2020-yilda ularning bozor ulushi atigi 1,4 foiz bo‘lgan bo‘lsa, 2022-yil yakunida bu ko‘rsatkich 12,7 foizga yetishi kutilgan. DigiTimes mutaxassislari prognoziga ko‘ra, ARM protsessorli noutbuklarning jahon bozoridagi ulushi 13,9 foizgacha o‘sadi (ya’ni atigi uch yil ichida deyarli 10 baravar ko‘payadi).
ARM protsessorlarining x86 dan asosiy farqi — energiyani kamroq iste’mol qilishidir. Shu sababli ular asosidagi noutbuklar batareyaning bir marta quvvatlanishida ancha uzoq ishlashi mumkin. ARM’ning ikkinchi afzalligi — issiqlikni kam chiqarishi: ishlash paytida ular ancha kam qiziydi, bu esa noutbukning qizib ketishi bilan bog‘liq xavotirlarni kamaytiradi.
ARM yechimlarini qo‘llab-quvvatlash Windows 10 tizimidayoq paydo bo‘lgan, ammo dastlab boshlang‘ich darajada amalga oshirilgan. Yangiroq Windows 11 tizimida bu boradagi vaziyat ancha yaxshilangan.
Ushbu arxitekturali mobil protsessorlarning asosiy ishlab chiqaruvchisi — Apple bo‘lib, o‘zining Apple silicon asosidagi ARM chiplarini (iPhone, iPad, iPod, Apple Watch uchun Apple Ax seriyasi, shuningdek, noutbuklar uchun Apple M1);
) ishlab chiqaradi. Qualcomm ham noutbuklar uchun zamonaviy yechimlarga ega. Ulardan biri 2021-yil dekabrida namoyish etilgan — Windows noutbuklari uchun dunyodagi birinchi 5 nm ARM protsessori Snapdragon 8cx Gen 3; uning asosidagi Windows noutbuklari chakana savdoda mavjud.
Ishlab chiqarish jarayoni
Dastlab ishlab chiquvchilarga texnik topshiriq beriladi. Unga asosan bo‘lajak protsessorning arxitekturasi, ichki tuzilishi va ishlab chiqarish texnologiyasi aniqlanadi. Turli guruhlarga protsessorning tegishli funksional bloklarini yaratish, ularning o‘zaro ishlashini va elektromagnit mosligini ta’minlash vazifalari topshiriladi. Protsessor amalda Bul algebrasi tamoyillariga to‘liq mos keladigan raqamli avtomat bo‘lgani uchun boshqa kompyuterda ishlaydigan maxsus dasturiy ta’minot yordamida bo‘lajak protsessorning virtual modeli quriladi. Unda protsessor sinovdan o‘tkaziladi, sodda buyruqlar va katta hajmdagi kod bajariladi, qurilma bloklarining o‘zaro ishlashi tekshiriladi, optimallashtirish amalga oshiriladi hamda bunday murakkab loyihada muqarrar uchraydigan xatolar qidiriladi.
So‘ngra raqamli bazaviy matritsali kristallar va raqamli elektronikaning sodda funksional bloklarini o‘z ichiga olgan mikrosxemalardan protsessorning jismoniy modeli yaratiladi. Unda protsessorning elektr va vaqt xususiyatlari tekshiriladi, arxitekturasi sinovdan o‘tkaziladi, aniqlangan xatolarni tuzatish davom ettiriladi, elektromagnit moslik masalalari aniqlashtiriladi (masalan, odatiy hisoblangan 1 GGs takt chastotasidayoq uzunligi 7 mm bo‘lgan o‘tkazgich bo‘laklari nurlatuvchi yoki qabul qiluvchi antenna sifatida ishlaydi).
Keyin sxemotexnika muhandislari va texnolog-muhandislar birgalikda ishlashni boshlaydi: ular maxsus dasturiy ta’minot yordamida protsessor arxitekturasini ifodalovchi elektr sxemasini kristal topologiyasiga aylantiradi. Zamonaviy avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari odatda elektr sxemasining o‘zidan niqoblar tayyorlash uchun andazalar to‘plamini bevosita olish imkonini beradi. Bu bosqichda texnologlar mavjud ishlab chiqarish imkoniyatlarini hisobga olib, sxemotexniklar ishlab chiqqan texnik yechimlarni amalga oshirishga harakat qiladi. Ushbu bosqich loyihalashdagi eng uzoq va murakkab bosqichlardan biridir; ayrim arxitekturaviy yechimlardan voz kechishda sxemotexniklar murosaga kelishi kamdan-kam talab qilinadi. Buyurtma mikrosxemalar ishlab chiqaruvchi ayrim korxonalar (foundry) loyihachilarga (loyihalash markazi yoki fabrikasiz kompaniyaga) murosali yechim taklif qiladi. Bunda protsessorni loyihalash bosqichida ular taqdim etadigan, mavjud texnologiyaga mos standartlashtirilgan element va blok kutubxonalaridan (Standard cell) foydalaniladi. Bu arxitekturaviy yechimlarga qator cheklovlar qo‘yadi, biroq texnologiyaga moslashtirish bosqichi amalda «Lego» konstruktori bilan ishlashga o‘xshab qoladi. Umuman olganda, individual loyiha asosida tayyorlangan mikroprotsessorlar mavjud kutubxonalar asosida yaratilgan protsessorlarga nisbatan tezroq ishlaydi.

Loyihalash bosqichidan keyin mikroprotsessor kristali prototipi yaratiladi. Zamonaviy o‘ta katta integral sxemalarni ishlab chiqarishda litografiya usuli qo‘llanadi. Bunda bo‘lajak mikroprotsessorning tagligiga (elektronika uchun yuqori tozalikdagi monokristall kremniydan (Electronic-grade silicon, EGS) yoki sapfirdan yasalgan yupqa doira) ustiga tirqishli maxsus niqoblar orqali o‘tkazgich, izolyator va yarimo‘tkazgich qatlamlari ketma-ket yotqiziladi. Tegishli moddalar vakuumda bug‘lantiriladi va niqob teshiklari orqali protsessor kristaliga cho‘ktiriladi. Ba’zan kimyoviy yemirish usuli qo‘llanadi: bunda agressiv suyuqlik kristalning niqob bilan himoyalanmagan qismlarini yemiradi. Taglikning o‘zida bir vaqtning o‘zida yuzga yaqin protsessor kristali shakllantiriladi. Natijada yuz minglab tranzistordan milliardlab tranzistorgacha bo‘lgan murakkab ko‘p qatlamli tuzilma vujudga keladi. Ulanish usuliga qarab tranzistor mikrosxemada tranzistor, rezistor, diod yoki kondensator vazifasini bajaradi. Odatda bu elementlarni mikrosxemada alohida-alohida yasash iqtisodiy jihatdan foydasiz. Litografiya tugagach, taglik alohida kristallarga kesiladi. Ularda hosil qilingan (oltindan yasalgan) kontakt maydonchalariga mikrosxema korpusining kontakt maydonchalariga ulanishni ta’minlaydigan ingichka oltin simlar kavsharlanadi. Keyin odatda kristalning issiqlik tarqatuvchi qismi va mikrosxema qopqog‘i o‘rnatiladi.
So‘ng protsessor prototipini sinovdan o‘tkazish bosqichi boshlanadi: uning belgilangan xususiyatlarga muvofiqligi tekshiriladi va ilgari aniqlanmagan xatolar izlanadi. Faqat shundan keyin mikroprotsessor ishlab chiqarishga chiqariladi. Biroq ishlab chiqarish davrida ham texnologiya takomillashishi, yangi konstruktorlik yechimlari va xatolar aniqlanishi bilan bog‘liq doimiy optimallashtirish davom etadi.
Universal mikroprotsessorlar bilan bir vaqtda ular bilan birga ishlatiladigan kompyuterning periferik sxemalari to‘plamlari ham ishlab chiqiladi; ularning asosida ona platalar yaratiladi. Mikroprotsessor uchun mikrosxemalar to‘plamini (chipsetni, ingl. chipset) yaratish mikroprotsessor mikrosxemasining o‘zini yaratishdan kam bo‘lmagan darajada murakkab vazifadir.
So‘nggi bir necha yilda chipsetning ayrim qismlarini (xotira kontrolleri, PCI Express shinasi kontrolleri) protsessor tarkibiga ko‘chirish tendensiyasi kuzatilmoqda (batafsil: Kristaldagi tizim).
Protsessorlarning energiya sarfi
Protsessorning energiya sarfi uni ishlab chiqarish texnologiyasi bilan chambarchas bog‘liq.
x86 arxitekturasidagi dastlabki protsessorlar (bugungi mezonlarga ko‘ra) juda kam, ya’ni vattning ulushlari miqdorida energiya iste’mol qilgan. Tranzistorlar soni va protsessorlarning takt chastotasi oshishi bilan bu ko‘rsatkich sezilarli ortgan. Eng unumdor modellar 130 vatt va undan ko‘proq quvvat iste’mol qiladi. Dastlab uncha ahamiyatli bo‘lmagan energiya sarfi omili hozir protsessorlar rivojiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda:
- energiya sarfini kamaytirish uchun ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish, sizib o‘tuvchi toklarni kamaytiradigan yangi materiallarni izlash, protsessor yadrosining ta’minot kuchlanishini pasaytirish;
- paydo bo‘lishi — ko‘p kontaktli protsessor soketlari (ulagichlari) (1000 tadan ortiq); ularning ko‘pchiligi protsessorni quvvat bilan ta’minlashga mo‘ljallangan. Masalan, keng tarqalgan LGA775 soketiga mos protsessorlarda asosiy quvvat kontaktlari soni 464 ta (umumiy sonning taxminan 60 foizi);
- protsessorlarning joylashuvini o‘zgartirish: sovitish tizimi radiatoriga issiqlikni yaxshiroq uzatish uchun protsessor kristali ichki tomondan tashqi tomonga ko‘chirilgan;
- kristal ichiga harorat datchiklari va qizib ketishdan himoya tizimini o‘rnatish: harorat ruxsat etilgan darajadan oshganda tizim protsessor chastotasini pasaytiradi yoki uni butunlay to‘xtatadi;
- eng yangi protsessorlarda quvvat kuchlanishini, ayrim bloklar va yadrolar chastotasini dinamik o‘zgartiradigan, foydalanilmayotgan blok va yadrolarni o‘chiradigan aqlli tizimlarning paydo bo‘lishi;
- yuklama past bo‘lganda protsessorni «uyqu» holatiga o‘tkazadigan energiya tejash rejimlarining paydo bo‘lishi.
Protsessorning ish harorati
Markaziy protsessorning yana bir parametri — normal ishlashi mumkin bo‘lgan yarimo‘tkazgich kristalining (TJMax[ingl.]) yoki protsessor sirtining ruxsat etilgan eng yuqori harorati. Ko‘pgina maishiy protsessorlar sirt (kristal) harorati 85 °C dan oshmaganda ishlay oladi. Protsessor harorati uning yuklanganligiga va issiqlikni chiqarish sifatiga bog‘liq. Harorat ishlab chiqaruvchi belgilagan maksimal ruxsat etilgan darajadan oshsa, protsessorning normal ishlashi kafolatlanmaydi. Bunday holatlarda dasturlarda xatolar yoki kompyuter qotib qolishi mumkin. Ayrim hollarda protsessorning ichida qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlar yuz beradi. Ko‘plab zamonaviy protsessorlar qizib ketishni aniqlay oladi va bunday vaziyatda o‘z ish xususiyatlarini cheklaydi.
Protsessorlarning issiqlik ajratishi va sovitilishi
Mikroprotsessorlardan issiqlikni chiqarish uchun passiv radiatorlar va faol kulerlar qo‘llanadi. Radiator bilan yaxshi aloqa ta’minlash uchun protsessor sirtiga termopasta surtiladi.
- Radiator: nettop Gigabyte BRIX
- Mikrosxemalardagi radiatorlar: Raspberry Pi
- Markaziy protsessor kuleri radiator va ventilyatordan iborat. Ventilyatorda bezak yoritgichi bor
Mikroprotsessor haroratini o‘lchash va ko‘rsatish
Mikroprotsessor haroratini o‘lchash uchun odatda mikroprotsessor ichida, qopqoq markaziga yaqin joyda datchik o‘rnatiladi. Intel mikroprotsessorlarida harorat datchigi termodiod yoki kollektor va bazasi tutashtirilgan tranzistordan iborat termodiod, AMD mikroprotsessorlarida esa termorezistordir.
Ishlab chiqaruvchilar
Bugungi kunda eng ommabop protsessorlarni quyidagilar ishlab chiqaradi:
- shaxsiy kompyuterlar, noutbuklar va serverlar uchun — Intel va AMD;
- superkompyuterlar uchun — Intel va IBM;
- kompyuter grafikasi tezlatkichlari va yuqori unumli hisoblashlar uchun — NVIDIA, AMD va Intel
- mobil telefonlar va planshetlar uchun — Apple, Samsung, HiSilicon, Qualcomm va MediaTek.
Protsessorlar: Intel: 8086, 80286, i386, i486, Pentium, Pentium II, Pentium III, Celeron (Pentium’ning soddalashtirilgan turi), Pentium 4, Core 2 Duo, Core 2 Quad, Core i3, Core i5, Core i7, Core i9, Xeon (serverlar uchun protsessorlar turkumi), Itanium, Atom (o‘rnatilgan qurilmalar uchun protsessorlar turkumi) va boshqalar.
AMD o‘z mahsulotlar qatorida x86 arxitekturali protsessorlarga (80386 va 80486 analoglari, K6 hamda K7 oilalari — Athlon, Duron, Sempron) va x86-64 arxitekturali (Athlon 64, Athlon 64 X2, Ryzen, Phenom, Opteron va boshqalar) protsessorlarga ega. IBM (POWER6, POWER7, Xenon, PowerPC) protsessorlari superkompyuterlarda, 7-avlod o‘yin pristavkalarida va o‘rnatilgan qurilmalarda ishlatiladi; ilgari Apple kompyuterlarida ham ishlatilgan.
Shaxsiy kompyuterlar, noutbuklar va serverlar uchun protsessorlarning aksariyati buyruqlar tizimi bo‘yicha Intel bilan mos keladi. Bugun mobil qurilmalarda ishlatilayotgan protsessorlarning ko‘pchiligi ARM bilan mos keladi, ya’ni ular ARM Limited tomonidan ishlab chiqilgan buyruqlar to‘plami va dasturlash interfeyslariga ega.
Shaxsiy kompyuterlar, noutbuklar va serverlar uchun protsessorlar savdosining yillar bo‘yicha bozor ulushlari:
| Yil | Intel | AMD | Boshqalar |
| 2007 | 78,9 % | 13,1 % | 8,0 % |
| 2008 | 80,4 % | 19,3 % | 0,3 % |
| 2009 | 79,7 % | 20,1 % | 0,2 % |
| 2010 | 80,8 % | 18,9 % | 0,3 % |
| 2011 | 83,7 % | 10,2 % | 6,1 % |
| 2012 | 65,3 % | 6,4 % | 28,3 % |
| 2018 | 77,1 % | 22,9 % | 0 % |
| 2019 | 69,2 % | 30,8 % | 0 % |
2022-yilda protsessor ishlab chiqaruvchilar orasida daromad hajmi bo‘yicha birinchi o‘rinni Samsung (bozorning 10,9 foizi) egalladi, undan keyin Intel turdi — (bozorning 9,7 foizi).
2023-yilda esa birinchi o‘ringa Intel (bozorning 9 foizi), undan keyingi o‘ringa Samsung (bozorning 7,5 foizi) chiqdi.
SSSR/Rossiya
Xitoy
- Loongson (Godson) oilasi
- ShenWei (SW) oilasi
- YinHeFeiTeng (FeiTeng) oilasi
Yaponiya
Megagerslar haqidagi afsona
Iste’molchilar orasida takt chastotasi yuqoriroq bo‘lgan protsessorlar chastotasi pastroq protsessorlardan doimo ko‘proq unumdorlikka ega degan noto‘g‘ri tushuncha keng tarqalgan. Aslida unumdorlikni taqqoslash uchun takt chastotalarini solishtirish faqat arxitekturasi va mikroarxitekturasi bir xil protsessorlar uchun o‘rinli.
Masalan, AMD Athlon 64 3000+ (Socket 754) takt chastotasi 2,0 GGs bo‘lishiga qaramay, ko‘plab dasturlarda Intel Pentium 4 (Northwood yadroli) 3,0 GGs takt chastotali protsessordan unumdorlik bo‘yicha ustun bo‘lgan.
Adabiyotlar
- Skott Myuller. Shaxsiy kompyuterni modernizatsiya qilish va ta’mirlash = Upgrading and Repairing PCs. — 17-nashr. — M.: Vilyams, 2007. — B. 59—241. — ISBN 0-7897-3404-4.
- Nikolay Alekseyev. Kremniy evolyutsiyasi // ComputerBild : jurnal. — 2011. — 10-oktabr (№ 22). — 80—85-betlar.
- Kagan B. M. Elektron hisoblash mashinalari va tizimlari. Uchinchi nashr. M.: Energoatomizdat, 1991. — 590 bet.
- Lazarev V. G., Piil Ye. I. Boshqaruvchi avtomatlar sintezi. 1989.
Havolalar
- Protsessorlarning qisqacha tarixi: 31 yil davomida x86 arxitekturasi // hwp.ru
- Kris Kasperskiy. RISC va CISC // Kompyuterra, 1999
- KOMPYUTER: Markaziy protsessor onlayn ensiklopediyasida Krugosvet
- Protsessorlar unumdorligini taqqoslash saytida cpubenchmark.net (ingl.)
- Mobil protsessorlar unumdorligini taqqoslash notebookcheck-ru.com saytida
- Protsessorlar ma’lumotlar bazasi (fotosuratlar va xususiyatlar) cpu-world.com saytida (ingl.)