Ona plata nima

Eski ATX standartidagi shaxsiy kompyuter ona platasi (MSI K7T266 Pro2 modeli, Socket A, AMD protsessorlariga mo‘ljallangan)
ASUS P5S-MX SE tizim platasi (Socket 775, Intel) tarkibida protsessor, tezkor xotira va kengaytirish platasi mavjud; kengaytirish platasi PCI slotiga joylashtirilgan. Plata korpus ichiga o‘rnatilgan. Ventilyator orqa devorda mavjud emas, bu esa kompyuterni yig‘ishda tez-tez uchraydigan xatodir

Ona plata (ingl. motherboard; shuningdek, tizim platasi, bosh plata; so‘zlashuvda «ona plata» yoki «ona» deyiladi) — bosma plata bo‘lib, u turli elektron qurilmalar konstruksiyasining asosini tashkil etadi (masalan, shaxsiy kompyuter, noutbuk yoki smartfon).

Tizim platasi qurilmaning asosiy qismlarini, masalan, kompyuterda protsessor, tizim shinasi yoki shinalarini, tezkor xotira, periferik qurilmalarning o‘rnatilgan kontrollerlarini, xizmat mantiqiy sxemalarini hamda «kengaytirish platalari» deb ataluvchi qo‘shimcha almashtiriladigan platalarni ulash uchun razʼyomlarni o‘z ichiga oladi. Bunday platalar odatda umumiy shina yoki shinalarga ulanadi. Masalan, 2000-yillarning boshlarida IBM PC bilan mos kompyuter ona platasida odatda uch xil shina uchun razʼyom bo‘lgan: ISA, PCI va AGP. Noutbuk ona platasi esa ko‘pincha boshqa asosiy qurilmalar va funksional bloklardan tashqari qattiq jismli to‘plagichni ham o‘z ichiga oladi. Kengaytirish kartalarining razʼyomlarini shunchaki o‘zaro ulaydigan birlashtiruvchi panel yoki platadan farqli ravishda, ona platada har doim faol komponentlar yoki ularni o‘rnatish razʼyomlari mavjud bo‘ladi. Ingliz tilidagi adabiyotlarda tizim platalarini kengaytirish va o‘zgartirish imkonini beradigan haqiqiy ona platalarga (ingl. motherboards) hamda bunday imkoniyati bo‘lmagan, yakuniy o‘zgarmas tizimni tashkil etuvchi «asosiy platalar»ga (ingl. mainboards) ham ajratish qabul qilingan.

Ona plataning sxemasi — IBM PC bilan mos kompyuterniki. Protsessorlarning so‘nggi avlodlarida, masalan, Intel Skylake, shimoliy ko‘prik protsessorning o‘zida joylashgan

Tarix

Dastlabki raqamli kompyuterlarda modulli tuzilish tamoyili deyarli qo‘llanmagan va ular ko‘pincha alohida simlar bilan o‘zaro bog‘langan qismlardan iborat bo‘lgan. Shunga qaramay, 40-yillarning oxiriga kelib, o‘sha davrda juda ishonchsiz ishlagan elektron lampali mashinalardagi nosozliklarni aniqlash va taʼmirlashni ancha osonlashtiradigan modulli tuzilish sanoatda keng tarqala boshladi. Masalan, elektron lampali kompyuterlarning ommabop IBM 700 turkumi standart o‘lchamdagi, 4–8 ta elektron lampa va passiv elementlarga ega modullardan tuzilgan bo‘lib, ular osma montaj usulida o‘zaro ulangan. Bunday modullar standart tarkibiy qismni, masalan, triggerni amalga oshirgan va standart razʼyomlardan foydalangan. Ular birlashtiruvchi plataga o‘rnatilgan, uning razʼyomlari esa simni o‘rab ulash usuli bilan bog‘langan. Simni o‘rab ulash va ayniqsa osma montaj usullarining o‘rnini juda tez orada bosma montaj egalladi: uni ishlab chiqarish ancha arzon va avtomatlashtirish oson edi. 60-yillarning boshlariga kelib bosma platalardan foydalanish odatiy holga aylandi. Biroq elektron qurilmalarning aksariyati — nafaqat kompyuterlar, balki analog tizimlar, aloqa va boshqaruv uskunalari va boshqalar ham — hanuz ko‘plab platalarga tarqatilgan alohida qismlardan iborat edi.

Birlashtiruvchi panel — PDP-8 mini-kompyuteriniki, simni o‘rab ulash usulida montaj qilingan

Protsessor mini-kompyuter o‘n-yigirmata turli platadan iborat bo‘lishi mumkin edi. Ular stoykadagi maxsus karkasga o‘rnatilib, tizim shinasini o‘z ichiga oluvchi birlashtiruvchi panel orqali bog‘lanardi. Boshqa qurilmalar ham alohida karkasni egallashi yoki zamonaviy kengaytirish kartalari singari protsessor bilan bir karkasda joylashishi mumkin edi. «Ona plata» va «kengaytirish platalari» tushunchalari 70-yillarning oxirida, mikroprotsessorlarning keng tarqalishi ixcham, bitta platali kompyuterlarni yaratish imkonini bergach, shakllana boshladi. Bunday mashinalarda markaziy protsessor, xotira va periferik qurilmalar odatda orqa panelga ulangan alohida bosma platalarga joylashtirilardi. Keng tarqalgan S-100 shinasi 1970-yillardagi bunday turdagi tizimga misoldir.

Keyinchalik mikroelektronika rivojlanishi bilan uy va shaxsiy kompyuterlar ishlab chiqaruvchilari asosiy tizim qismlarini alohida kartalardan birlashtiruvchi panelga ko‘chirish foydaliroq ekanini anglab yetdilar. Bu ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirib, bozor ustidan nazoratni kuchaytirardi. Dastlabki ommabop uy kompyuterlaridan biri — Apple II — haqiqiy ona plataga ega ilk kompyuterlardan ham bo‘ldi. Unda markaziy protsessor va tezkor xotira o‘rnatilgan, boshqa funksiyalar esa mavjud yettita kengaytirish slotiga o‘rnatiladigan qo‘shimcha platalarga yuklangan edi. IBM korporatsiyasi ham o‘zining IBM PC kompyuterini bozorga chiqarganda shu tamoyilga amal qildi. Har ikki kompaniya modulli tuzilishdan tashqari ochiq arxitektura tamoyilini ham qo‘llab, prinsipial sxemalar, dasturiy interfeyslar va boshqa hujjatlarni eʼlon qildi. Bu boshqa ishlab chiqaruvchilarga kengaytirish platalarini, keyinchalik esa muqobil ona platalarni (bu IBM PC bilan mos mashinalarga tegishli; Apple ona platalari patentlangan edi) yaratish imkonini berdi. Ko‘pgina ona platalar dastlabki namunalar bilan mos yangi kompyuterlar yaratish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, yuqoriroq unumdorlik yoki boshqa imkoniyatlarni taklif etar va ishlab chiqaruvchining asl uskunasini yangilashda ishlatilardi.

1980-yillarning oxiri va 1990-yillarning boshida periferik funksiyalarning tobora ko‘proq qismini ona plataga ko‘chirish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘ldi. 1980-yillarning oxiriga kelib shaxsiy kompyuterlar ona platalarida past tezlikdagi periferik qurilmalar to‘plamini boshqara oladigan alohida integral sxemalar (yoki Super I/O mikrosxemalari) paydo bo‘ldi. Bularga klaviatura, sichqoncha, egiluvchan disklar uchun disk yuritmasi, ketma-ket va parallel portlar kirardi. 1990-yillarning oxiriga kelib shaxsiy kompyuterlarning ko‘plab ona platalarida ovoz, video, maʼlumot saqlash va tarmoqqa ulanishning odatiy funksiyalari o‘rnatilgan bo‘lib, kengaytirish kartalariga ehtiyoj qolmadi. Faqat yuqori unumli videokartalar , masalan, 3D-o‘yinlar va kompyuter grafikasi uchun mo‘ljallangan videokartalar bundan mustasno edi. Shuningdek, kengaytirish kartalari professional kompyuterlarda, ishchi stansiyalar va serverlar da maxsus funksiyalarni amalga oshirish, ishonchlilik yoki unumdorlikni oshirish uchun hamon qo‘llanadi.

Noutbuklar 1990-yillarda ishlab chiqilgan bo‘lib, ularga eng ko‘p ishlatiladigan periferik qurilmalar birlashtirilgan edi. Ularning ona platalarida hatto yangilanadigan qismlar ham bo‘lmasdi. Bu tendensiya keyinchalik planshet va netbuk kabi yanada kichik qurilmalar paydo bo‘lganida ham davom etdi.

Dell T3600 ona platasi

IBM PC bilan mos kompyuterlar ona platalarining evolyutsiyasi

  • Dastlabki IBM PC modelining ona platasida eng zarur qurilmalar joylashgan edi: protsessor, matematik soprotsessor, tezkor xotira, doimiy xotira va undagi BIOS, ISA shinasi, klaviatura kontrolleri va yordamchi mantiqiy sxemalar. Xotira panellarga joylashtirilgan alohida mikrosxemalardan yig‘ilgan, barcha yordamchi mantiqiy sxemalar esa integratsiya darajasi past mikrosxemalardan tuzilgan. Konfiguratsiya jumperlar yoki DIP-kalitlar orqali o‘zgartirilgan. ISA kengaytirish slotlaridan tashqari platada faqat klaviatura va magnitofonni ulash uchun razʼyomlar mavjud edi. Boshqa barcha qurilmalar (videoadapter, egiluvchan va qattiq disklar, COM va LPT portlarining kontrollerlari) kengaytirish platalari;
  • da joylashgan. IBM PC/AT paydo bo‘lgach, plata o‘lchamlari va mahkamlash nuqtalari joylashuvi «AT form-faktori» sifatida standartlashtirildi. magnitofon razʼyomidan voz kechildi, chunki bunday maʼlumot saqlash usuli shaxsiy kompyuterlar uchun istiqbolsiz deb topildi. Platada real vaqt soati va energiya manbaisiz maʼlumotni saqlovchi xotira paydo bo‘ldi va tizim sozlamalarining bir qismi shu xotiraga ko‘chirildi.
  • IBM PC arxitekturasi ommalashishi bilan protsessorning boshqa kompyuter qismlari bilan ishlashini taʼminlash uchun maxsus mikrosxemalar ishlab chiqarila boshlandi. Ular chipset deb ataladi. Bu ona platalar tannarxini pasaytirish va avval kengaytirish platalarida joylashgan disk hamda aloqa portlari kontrollerlari kabi funksiyalarni ularga ko‘chirish imkonini berdi.
  • Ishonchlilikni oshirish, yangilash ni osonlashtirish va ona platada joy tejash uchun tezkor xotira mikrosxemalari plataga tik o‘rnatiladigan modullarga birlashtirila boshlandi. Dastlab SIPP modullari ishlatilgan, ammo ular yetarlicha ishonchli bo‘lmagani sababli tez orada SIMM, keyinchalik esa DIMM.
  • modullari bilan almashtirildi. Protsessorlar unumdorligi ortishi bilan energiya sarfi va issiqlik ajralishi ham oshdi. Protsessorlarning keyingi modellari 80486 allaqachon ona plataga mahkamlanadigan faol sovitishni talab qilardi. Energiya sarfini kamaytirish uchun mantiqiy signallarning darajasi, demak, protsessorning taʼminot kuchlanishi avval 3,3 V gacha, keyin esa taxminan bir voltgacha pasaytirildi. Bunday past kuchlanishni taʼminlash uchun ikkilamchi quvvat manbai ni (yaʼni VRM, , ingl. Voltage regulator module — kuchlanishni rostlash moduli) ona platada bevosita protsessor yaqiniga joylashtirish zarur.
  • 1995-yildan boshlab ISA standartining o‘rnini yanada takomillashgan PCI shinasi egallay boshladi. Biroq tez orada uning o‘tkazish qobiliyati yuqori unumli videokartalar uchun yetarli bo‘lmay qoldi. Shu maqsadda 1996-yilda maxsus AGP porti yaratildi; u ona platalarga PCI, baʼzan hatto ISA razʼyomlari bilan bir vaqtda o‘rnatilgan.
  • 1990-yillarning o‘rtalariga kelib AT ona plata standarti eskirdi va uning o‘rnini 1995-yilda ishlab chiqilgan ATX standarti egallashi kerak edi. Biroq ATX korpus va quvvat bloki jihatidan AT bilan mos kelmagani uchun AT turidagi platalar 1990-yillarning oxirigacha ishlab chiqarildi. Yangi standart quvvat razʼyomida quvvat blokini boshqarish kontaktlarini ham nazarda tutardi. Korpusda qo‘shimcha razʼyomlar uchun to‘g‘ri to‘rtburchak teshik bo‘lishi, u ona plata bilan birga yetkaziladigan qopqoq bilan yopilishi kerak edi. Bu hududdagi razʼyomlarning soni va joylashuvi qatʼiy belgilanmagan, faqat hududning geometrik o‘lchamlari bilan chegaralangan.
  • 1995-yilda USB standarti ishlab chiqildi, ammo ona platalarga faqat 1990-yillarning oxirida joriy etila boshlandi. Bunga qisman o‘sha vaqtda Apple kompaniyasi sabab bo‘ldi: u x86 bilan mos kelmaydigan kompyuterlar sotgan bo‘lsa-da, yangi port uchun periferik qurilmalar yaratilishiga turtki berdi. Natijada ATX va USB standartlari 2000-yillarning boshida deyarli bir vaqtda keng tarqaldi: ATX ona platalarining deyarli barchasi USBʼni qo‘llab-quvvatlagan, AT platalari esa odatda qo‘llab-quvvatlamagan.
  • Protsessor razʼyomlari Socket 7 gacha universal bo‘lib, ularga bir avlodga mansub Intel, AMD va Cyrix protsessorlarini o‘rnatish mumkin edi. Keyinchalik Intel va AMD mexanik hamda elektr jihatdan o‘zaro mos kelmaydigan protsessorlar ishlab chiqara boshladilar.
  • Protsessor Pentium II va ayrim boshqa protsessorlar kesh bilan birga alohida plata ga kavsharlanib, maxsus razʼyom ga kengaytirish kartalaridek tik o‘rnatilgan. Ammo keyinchalik bunday tuzilish keng tarqalmadi; u asosan sanoat va o‘rnatilgan kompyuterlarda uchraydi.
  • Protsessor va videokartalarning unumdorligi ortishi bilan ularning energiya sarfi ham oshdi, shu sababli ona platalarda protsessor uchun qo‘shimcha quvvat razʼyomlari paydo bo‘ldi. Barqarorlikni oshirish va kuchlanish tebranishlarini kamaytirish uchun protsessor hamda boshqa qismlarning quvvat o‘zgartirgichlari ko‘p fazali qilib ishlab chiqarila boshlandi.
  • 2000-yillarning o‘rtalaridan boshlab ATA razʼyomi o‘rnini SATA razʼyomi egallay boshladi (bir muddat ikkalasi birgalikda qo‘llanildi). SATA razʼyomi ancha ixcham bo‘lib, ona platada ulardan o‘ntagacha, baʼzan undan ham ko‘proq joylashtiriladi. IDE razʼyomlari bilan birgalikda egiluvchan disklar uchun razʼyomlar ham yo‘qola boshladi, holbuki bu disklarning sig‘imi 90-yillarning boshidayoq yetarli bo‘lmay qolganiga qaramay, ular ishlatilishda davom etgan edi.
  • Shuningdek, 2000-yillarning o‘rtalarida PCI Express shinasiga asoslangan ona platalar ham paydo bo‘la boshladi. Bu shina PCI va AGPning o‘rnini egallashi kerak edi. AGP tezda siqib chiqarilgan bo‘lsa-da, PCI uchun juda ko‘p qurilmalar ishlab chiqarilgani sababli PCI (baʼzan hatto ISA) razʼyomlari PCI Express paydo bo‘lganidan o‘n yildan ko‘proq vaqt o‘tgach ham ayrim ona platalarda uchrab turdi.
  • Shuningdek, kichik yuklamalarda shovqinni kamaytirish va katta yuklamalarda samaradorlikni oshirish uchun ona platalarga harorat datchiklari hamda ventilyatorlarni boshqarish sxemalari o‘rnatila boshlandi. Harorat datchiklari bevosita protsessor ichiga ham joylashtirildi. Bu, ayniqsa, overkloking.
  • ishqibozlari uchun muhim edi. Avvallari BIOS ni yangilash faqat dasturlagich yordamida mumkin bo‘lgan bo‘lsa, 2000-yillarning o‘rtalaridan boshlab uni bevosita operatsion tizim ichidan yangilash imkoni paydo bo‘ldi. Bu overkloking imkoniyatlarini kengaytirdi va BIOS xatolarini tuzatishga ham xizmat qildi.
  • 2013-yilda kengaytirish kartalarining yangi formati — M.2 taqdim etildi. Bunday kartalar kichik o‘lchamli bo‘lib, ona plataga gorizontal o‘rnatiladi. M.2 formatidagi kartalar asosan yuqori tezlikdagi SSD to‘plagichlari va Wi-Fi tarmoq adapterlari uchun ishlatiladi. SSD to‘plagichlaridagi M.2 kartalarining asosiy afzalligi NVMe protokolidan AHCI o‘rniga foydalanish imkonidir. Bu parallel ishlov berish hisobiga ketma-ket hamda tasodifiy o‘qish-yozish tezligini sezilarli oshiradi. Bundan tashqari, M.2 formatidagi SSD kartalari qo‘shimcha kabel va mahkamlash qismlarisiz plataga o‘rnatiladi, bu ixcham kompyuter yig‘ishda ayniqsa qulay.
  • 2010-yillarning oxirida ichki qismlarni ko‘rsatish uchun yon devori shaffof korpusli kompyuterlar urfga kirdi. Ona plata ishlab chiqaruvchilari platalarga trafaret bosma naqshlar tushira, issiqlikni tarqatish bilan birga ko‘pincha faqat bezak vazifasini bajaradigan g‘ayrioddiy shakldagi radiatorlar o‘rnata boshladilar. Ishqibozlar uchun mo‘ljallangan ona platalarda dekorativ yoritish ham bo‘lishi mumkin.
  • Shuningdek, 2010-yillarda ixcham korpuslarda yuqori unumli tizimlarni yig‘ish uchun microATX va mini-ITX standartlaridagi kichik ona platalar ommalasha boshladi.

Kompyuter ona platasining odatiy qismlari

Ona plataning asosiy (ajralmaydigan) qismlari quyidagilardir:

Ona plata unga ulangan qurilmalar bilan birga quvvat bloki va sovitish tizimi joylashgan korpus ichiga o‘rnatilib, kompyuterning tizim bloki ni tashkil etadi.

Ona platalarning form-faktor bo‘yicha tasnifi

Ona plata form-faktori — kompyuter ona platasining o‘lchamlari, uning shassiga mahkamlanish joylari, undagi shina interfeyslari, kiritish-chiqarish portlari, protsessor razʼyomi, tezkor xotira slotlari, shuningdek, quvvat blokini ulash razʼyomining turini belgilovchi standart.

Form-faktor (boshqa standartlar singari) tavsiyaviy xarakterga ega. Uning spetsifikatsiyasida majburiy va ixtiyoriy qismlar belgilanadi. Shunga qaramay, ishlab chiqaruvchilarning aksariyati unga rioya qilishni afzal ko‘radi. Chunki amaldagi standartlarga muvofiqlik ona plataning boshqa ishlab chiqaruvchilar tayyorlagan standart uskunalari (periferik qurilmalar, kengaytirish kartalari) bilan mosligini taʼminlaydi. Bu egalik qilish xarajatlari, ingl. TCO).

Mavjud form-faktorlarning hech biriga mos kelmaydigan ona platalar ham bor (jadvalga qarang). Bu ishlab chiqaruvchining ataylab qabul qilgan qaroridir: u bozorda mavjud mahsulotlar bilan mos kelmaydigan o‘ziga xos «brend»ni yaratish (Apple, Commodore, Silicon Graphics, Hewlett-Packard, Compaq kompaniyalari standartlarga ko‘pincha rioya qilmagan) va unga mos periferik qurilmalar hamda aksessuarlarni faqat o‘zi ishlab chiqarishni istaydi.

Kompyuterning nima uchun ishlatilishi (biznes, shaxsiy yoki o‘yin uchun) ona plata yetkazib beruvchisini tanlashga sezilarli taʼsir ko‘rsatadi.

Shunday qilib, alohida ona plata sotib olish shovqini past yoki o‘yin uchun mo‘ljallangan kabi «maxsus» konfiguratsiyali kompyuter yig‘ishda o‘zini oqlaydi.

Modelni aniqlash

O‘rnatilgan ona plata modelini quyidagi usullar bilan aniqlash mumkin:

  • platadagi zavod yorliqlari va yozuvlarini ko‘zdan kechirish orqali;
  • Dasturiy vosita, masalan, DMI
  • Dasturiy ravishda, masalan, CPU-Z yordamchi dasturi orqali. Linux tizimida dmidecode dasturidan, Windows — SIW yoki AIDA64

Energiya tejash texnologiyalari

«Yashil» texnologiyalarga eʼtiborning kuchayishi, yaʼni energiya tejovchi va ekologik xavfsiz yechimlarga ehtiyoj ortishi hamda ona platalar uchun muhim xususiyatlarni taʼminlash zarurati ko‘plab ishlab chiqaruvchilarni shu sohada turli yechimlar ishlab chiqishga undadi.

Elektron qurilmalar ommaviyligi kelgusi 20—30 yil davomida muntazam oshib borishi kutilgani sababli Yevropa Ittifoqi energiya sarfi masalalarini hal etish uchun samarali strategiya joriy etishga qaror qildi. Shu maqsadda energiya samaradorligi — ErP (Energy-related Products) hamda EuP (Energy Using Product) talablari eʼlon qilindi. Standart tayyor tizimlarning energiya sarfini aniqlash uchun ishlab chiqilgan. ErP/EuP talabiga ko‘ra, o‘chirilgan tizimning quvvat isteʼmoli 1 Vt dan kam bo‘lishi kerak.

ErP/EuP 2.0 spetsifikatsiyasi dastlabki versiyaga qaraganda ancha qatʼiy. ErP/EuP 2.0 talabiga muvofiq bo‘lish uchun (u 2013-yilda kuchga kirgan) o‘chirilgan kompyuterning jami quvvat isteʼmoli 0,5 Vt dan oshmasligi kerak.

  • EPU Engine
  • Ultra Durable (1-, 2- va 3-versiyalar) — Gigabyte kompaniyasining ona plata harorat rejimi hamda ish ishonchliligini yaxshilashga qaratilgan texnologiyasi. U quyidagilarni nazarda tutadi:
    • Ikki baravar oshirilgan qalinlikdagi mis qatlamlaridan (70 mkm yoki 2 unsiya/fut²) ham quvvat qatlami, ham yerga ulash qatlami uchun foydalanish. Bu tizim platasining umumiy qarshiligi ni 50 % ga kamaytiradi, kompyuterning ish haroratini pasaytiradi, energiya samaradorligini oshiradi va overkloking sharoitida barqarorlikni yaxshilaydi.
    • Ochiq holatdagi qarshiligi past bo‘lgan (RDS(on)) maydoniy tranzistorlardan foydalanish. +12 voltli taʼminot kuchlanishi o‘zgartirgichlarining tranzistorlari nisbatan ko‘p issiqlik ajratadi. Protsessor quvvat tizimini sovitish deganda aynan shu tranzistorlarni sovitish nazarda tutiladi.
    • ferrit o‘zakli drossellar dan foydalanish — bunday drossellar energiya yo‘qotilishini va elektromagnit nurlanish.
    • Qo‘rg‘oshinsiz kavshar qotishmasidan foydalanish.
    • Qadoqning karton va plastik qismlaridan qayta foydalanish.

Adabiyotlar

Havolalar