
Uyali telefon yoki mobil telefon, — telefon bo‘lib, uyali aloqa tarmoqlarida ishlash uchun mo‘ljallangan; u radiochastota diapazonidagi qabul qiluvchi-uzatuvchi qurilma va an’anaviy telefon kommutatsiyasidan foydalanib, uyali tarmoq qamrov hududida telefon aloqasini ta’minlaydi.
Hozirgi vaqtda uyali aloqa mobil aloqaning eng keng tarqalgan turidir. Shu sababli aynan uyali telefon «mobil telefon» deb ataladi, vaholanki, «mobil» (ya’ni ko‘chma) qurilmalar jumlasiga sun’iy yo‘ldosh telefonlari, radiotelefonlar, DECT telefonlari, ayrim IP telefonlar hamda magistral aloqa qurilmalari ham kiradi.
Uyali telefon — murakkab, yuqori texnologiyali elektron qurilma bo‘lib, uning tarkibiga 1—2 GGs (GSM) va 2—1 GGs (UMTS) chastota osti diapazonlarida ishlovchi o‘ta yuqori chastotali radioqabul qiluvchi-uzatuvchi, maxsus boshqaruv kontrolleri, displey, interfeys qurilmalari va akkumulyator kiradi. Qurilmalarning aksariyati IMEI deb ataluvchi o‘ziga xos raqamga ega, ya’ni IMEI — mobil uskunaning xalqaro identifikatori. IMEI uyali telefon ishlab chiqarilayotganda beriladi va 15 raqamdan iborat; u telefon dasturiy ta’minotining o‘zgartirib bo‘lmaydigan qismiga yoziladi. Raqamning o‘zi telefonning akkumulyator ostidagi yorlig‘ida, shuningdek, telefon qutisida (o‘ramida) shtrix-kod ostida bosib chiqariladi. Aksariyat telefonlarda ushbu raqamni aniqlash uchun klaviaturada quyidagi kod teriladi: *#06#.
Mobil aloqa standartlarining aksariyati abonentni aniqlash uchun SIM kartadan foydalanadi. U dasturiy boshqariladigan smart-karta bo‘lib, o‘zining noyob identifikatsiya raqamiga ham ega: IMSI (ingl. International Mobile Subscriber Identity — harakatdagi abonentning xalqaro identifikatsiya raqami) hamda shaxsiy raqamli parol.
Tarix
Ko‘chma uyali telefonning ilk prototipi (Motorola DynaTAC) 1973-yilda ishlab chiqarilgan. Ushbu telefon orqali ilk qo‘ng‘iroq 3-aprel 1973-yilda amalga oshirilgan deb hisoblanadi. O‘shanda uning ixtirochisi, Motorola kompaniyasining xodimi Martin Kuper, AT&T kompaniyasidagi raqibi Joel Engelga[ingl.] qo‘ng‘iroq qilgan. DynaTAC qurilmasining og‘irligi taxminan 1,15 kg, o‘lchamlari esa 22,5×12,5×3,75 sm bo‘lgan. Uning old panelida 12 ta tugma — 10 raqamli va qo‘ng‘iroqni boshlash hamda tugatish uchun yana ikkita tugma joylashgan edi. DynaTAC displeyga ham, qo‘shimcha funksiyalarga ham ega bo‘lmagan. Kutish rejimida sakkiz soatgacha, suhbatlashish rejimida esa taxminan bir soat (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 35 daqiqa) ishlagan; uni quvvatlash uchun 10 soatdan sal ko‘proq vaqt kerak bo‘lgan. 1983-yilgacha 5 ta prototip DynaTAC.
1981-yilda Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Daniya, Islandiya va Saudiya Arabistoni uchun yagona standart sifatida NMT-450 (Nordic Mobile Telephone) qabul qilingan; uning ishchi chastotasi 450 MGs.
1983-yilda AQShda Bell Laboratories tadqiqot markazi quyidagi standart asosida aloqa tizimini ishga tushirdi: AMPS (Advanced Mobile Phone Service).
1984-yilda DynaTAC 8000X ning yakuniy modeli sotuvga chiqarildi. Ko‘chma telefon yordamida doimo aloqada bo‘lish imkoniyati iste’molchilarni shu qadar hayratlantirdiki, yangi qurilmaning dastlabki narxi juda baland bo‘lishiga qaramay, DynaTAC 8000X ni sotib olish uchun minglab odamlar navbatga yozildi — uning narxi 3995 dollar.
1985-yilda Buyuk Britaniyada milliy standart sifatida ETACS (Enhanced Total Access Communications System) tizimi qabul qilindi; u AMPS texnologiyasiga asoslangan edi.
1989-yilda Motorola MicroTAC telefoni ochilib-yopiladigan qopqoq (flip) bilan chiqarildi (mikrofoni shu qopqoqda joylashgan edi).
1990-yilda AQShda IS-54 raqamli aloqa standarti (D-AMPS) yangi milliy standart sifatida tasdiqlandi. Shu vaqtda AQShda Qualcomm signallarni chastota bo‘yicha kodli ajratishga asoslangan yangi aloqa turini tadqiq qila boshladi, CDMA (Code Division Multiple Access).

9-sentabr 1991-yilda SSSRda NMT-450 standartidagi ilk uyali aloqa operatori — «Delta Telekom» yopiq aksiyadorlik jamiyati paydo bo‘ldi. Mobira - MD 59 NB2 telefonining narxi (og‘irligi taxminan 3 kg) ulanish bilan birga taxminan 4000 AQSh dollarini, bir daqiqa suhbat esa qariyb 1 AQSh dollarini tashkil etgan. Faoliyatining dastlabki to‘rt yilida «Delta Telekom» 10 000 abonentni ulagan.

1992-yil — GSM davrining boshlanishi; Germaniyada shu texnologiya asosidagi aloqa tizimi tijorat foydalanishiga topshirildi.
- 1993-yilda soati o‘rnatilgan ilk uyali telefon ishlab chiqarildi: Benefon Beta.
- 1993-yilda Rossiyada birinchi GSM operatori paydo bo‘ldi. MTS kompaniyasi 1993-yil oktabrda «Moskva shahar telefon tarmog‘i» (MGTS) ochiq aksiyadorlik jamiyati, Deutsche Telecom (DeTeMobil), Siemens va yana bir qancha aksiyadorlar ishtirokida yopiq aksiyadorlik jamiyati sifatida tuzilgan.
- 1994-yilda MTS Moskva litsenziya hududida tijorat faoliyatini boshladi.
- 1995-yilda Xitoyda dunyoda birinchi marta quyidagi standartga asoslangan aloqa tizimi ishga tushirildi: CDMA (IS-95).
- 1996-yilda «buklama» shaklidagi birinchi uyali telefon — Motorola StarTAC ishlab chiqarildi. Ushbu telefon AQSh va Yevropada katta muvaffaqiyat qozondi.
- 1996-yilda Siemens S10 — rangli displey va diktofonga ega birinchi telefon bo‘lib, shu yili ishlab chiqarila boshlangan. Uning displeyi (3 rang, 8 tus) bo‘lgan.
- 1996-yilda faks va elektron pochta kabi ko‘plab funksiyalarni birlashtirgan ilk kommunikator (Nokia Communicator) yaratildi.
- 1997-yilda Philips Spark uyali telefoni chiqarildi; u qayta quvvatlanmasdan 350 soatgacha ishlay olardi.
- 1997-yilda birinchi mobil telefonlar quyidagi shaklda ishlab chiqarildi — «slayder»: Sony CMD-X1000 va «Matritsa» Nokia 8110 (filmda ishlatilgani tufayli keng tanilgan). Bu qurilmalar ushbu turdagi ilk mobil telefonlardan bo‘lgan; ko‘plab manbalar birinchilikni noto‘g‘ri ravishda Siemens SL10ga tegishli deb ko‘rsatadi, holbuki u faqat 1999-yildan ishlab chiqarilgan).
- 1998-yilda sensorli displeyli birinchi mobil telefon — Sharp PMC-1 Smart-phone.
- 1998 — Siemens S10 Active — himoyalangan korpusli ilk mobil telefon.
- 1999-yilda ushbu texnologiyani qo‘llab-quvvatlaydigan ilk telefon taqdim etildi: WAP — Nokia 7110.
- 1999-yilda ikkita SIM kartadan foydalanish mumkin bo‘lgan uyali telefon chiqarildi: Benefon Twin+.
- 2000-yilda quyidagi texnologiyani qo‘llab-quvvatlaydigan ilk uyali telefon chiqarildi: Internet Times (Swatch) — Ericsson T20.
- 2000-yilda GPS qabul qilgichiga ega ilk uyali telefon — Benefon ESC.
- 2000-yilda birinchi polifonik uyali telefon ishlab chiqarildi (Sony J5).
- 2000-yilda Yaponiyaning Sharp kompaniyasi J-Phone uyali aloqa operatori bilan hamkorlikda ichki fotokamerali ilk uyali telefonlarni chiqardi (turkumdagi birinchi telefon — Sharp J-SH04).
- 2000-yilda MP3 pleyer va xotira kartalarini qo‘llab-quvvatlaydigan birinchi uyali telefon chiqarildi; unda MMC kartasi ishlatilgan (Siemens SL45).
- 2001-yilda Yaponiyaning NTT DoCoMo kompaniyasi quyidagi avlod uyali aloqa tarmog‘ini ishga tushirdi: 3G.
- 2001-yilda quyidagi texnologiyani qo‘llab-quvvatlovchi ilk telefon chiqarildi: Java — Siemens SL45i.
- 2002-yilda aylanuvchi korpusli birinchi uyali telefon chiqarildi, uning shakli — rotator — Motorola V70.
- 2002-yilda Ericsson kompaniyasi quyidagi texnologiyani qo‘llab-quvvatlaydigan ilk mobil telefonni ishlab chiqardi: Bluetooth.
- 2002-yilda «Delta Telekom» Rossiyada quyidagi zamonaviy standartdagi ilk uyali aloqa tarmog‘ini ishga tushirdi: CDMA-450.
- 2002-yilda quyidagi texnologiyani qo‘llab-quvvatlovchi ilk uyali telefon chiqarildi: EDGE — Nokia 6200/6220.
- 2003-yilda Rossiyada 30 milliondan ortiq uyali aloqa abonenti bo‘lgan.
- Ichki OLED-displeyli ilk uyali telefonni quyidagi kompaniya ishlab chiqargan: Sanyo.
- Tashqi OLED displeyli ilk uyali telefon — Fujitsu F504i.
- 2007-yilda quyidagi qurilmaning taqdim etilishi e’lon qilindi: Apple iPhone.
- 2009-yilda simsiz quvvatlanadigan birinchi smartfon taqdim etilishi e’lon qilindi — Palm Pre.
Telefonning uyali tarmoqda ishlashi
Uyali tarmoq uning qamrov hududi bo‘ylab joylashtirilgan tayanch stansiyalar (bir necha chastotada ishlaydigan ultraqisqa to‘lqinli qabul qiluvchi-uzatuvchilar) va kommutatorlardan tashkil topadi. Uyali telefon radioefirni kuzatadi, tayanch stansiya signalini topadi va unga noyob identifikatorlarni uzatadi — SIM kartaning (IMSI) hamda telefonning (IMEI).
Tarmoq kompyuteri mobil telefonga tasodifiy son yuborib, abonentning haqiqiyligini tekshiradi. SIM karta bu sonni maxsus algoritm bo‘yicha qayta ishlaydi va natijani eng yaqin tayanch stansiyaga yuboradi. Tayanch stansiya ma’lumotni kommutatsiya markaziga uzatadi. U yerda telefondan kelgan shifrlangan javob tarmoq hisoblagan natija bilan solishtiriladi. Natijalar mos kelsa, abonent ruxsat etilgan foydalanuvchilar ro‘yxatiga kiritiladi va tarmoqqa ulanishiga ruxsat beriladi. Aks holda SIM karta bloklanadi. Bunday identifikatsiya ancha ishonchli hisoblanadi.
Uyali telefon va tayanch stansiya doimiy radioaloqada bo‘ladi. Telefon harakatlanganda vaqti-vaqti bilan bir tayanch stansiyadan boshqasiga o‘tadi (xendover). Bunda bir yoki bir nechta ko‘rsatkich — qabul qilinayotgan signal quvvati, signal/shovqin nisbati, xato bitlarning paydo bo‘lish chastotasi[ingl.], bo‘sh kanallarning mavjudligi va boshqalarga qarab «eng yaxshi» stansiya tanlanadi. Ushbu jarayon telefon kutish rejimida bo‘lib, suhbat olib borilmayotgan paytda ham amalga oshadi.
Tarmoq kompyuteri muayyan mobil telefon qaysi tayanch stansiya bilan barqaror radioaloqada ekanini doimo bilib turadi. Kompyuter joriy vaqt va tayanch stansiya raqamini qayd etib, suhbatlar vaqti va abonentning joylashuvini saqlaydi.
O‘g‘irlangan uyali telefon ichiga qaysi SIM karta qo‘yilganidan qat’i nazar, IMEI identifikatori yordamida aniqlanishi mumkin. Ko‘plab qurilmalarda noqonuniy usullar yordamida IMEI ni o‘zgartirish mumkin.
Telefon bilan stansiya o‘rtasidagi aloqa turli raqamli protokollar orqali amalga oshiriladi; ularni bir necha oilaga ajratish mumkin. Asosiylari: (DAMPS, CDMA, GSM, UMTS. Eskirgan analog protokollar — (AMPS, NAMPS, NMT-450).
Zamonaviy uyali telefonlarning aksariyati bir nechta standartda ishlay oladi. Bu turli uyali tarmoqlarda rouming xizmatlaridan foydalanish imkonini beradi. Rossiyada ishlatiladigan GSM telefonlarining ko‘pchiligi GSM-900 va GSM-1800 protokollarini qo‘llab-quvvatlaydi, ko‘plari GSM-850 hamda GSM-1900 tarmoqlarida ham ishlaydi. UMTS telefonlarining deyarli barchasi GSM tarmoqlarida ham ishlay oladi. Ommaviy axborot vositalarida taxminan ratsiya kabi ishlatish mumkinligi haqida xabar berilgan: agar abonentlar bir-biridan uzoq bo‘lmasa, bunday telefon ular o‘rtasida uyali aloqa operatorining kommutatsiya qurilmalaridan foydalanmasdan aloqa o‘rnatadi va suhbat uchun operatorga haq to‘lashga hojat qolmaydi. Bu texnologiya Nokia 3109c va Nokia 3110c telefonlarida qo‘llangan.
Zamonaviy LTE (4G, 4-avlod uyali aloqa tarmog‘i) standartida qurilmalarning bevosita aloqa o‘rnatishi standart darajasidayoq ko‘zda tutilgan. Bu odamlarning o‘zaro muloqot qilishiga ham, bir nechta qurilmaning avtomatik bog‘lanishiga ham imkon beradi. Masalan, LTE qurilmalari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanadigan «aqlli» svetoforlar va yo‘l belgilaridan tarmoq tashkil etish mumkin. Bu yo‘ldagi vaziyat, svetofor ishining muayyan bosqichi tugagani va boshqa holatlar haqida odamlarni xabardor qilish uchun yangi imkoniyatlar ochadi.
Uyali telefon turlari


Oddiy uyali telefonlardan tashqari, quyidagi turlar ham mavjud:
- Kamerafon
- Fotokamera funksiyasiga va/yoki videokameraga ega mobil telefonlar. Hozirgi vaqtda bu atamaning dastlabki ma’nodagi qo‘llanishi deyarli yo‘qolgan, chunki zamonaviy qurilmalarning aksariyatida ichki foto va videokamera mavjud. Shunga qaramay, kengaytirilgan suratga olish imkoniyatlariga ega (xususan, yuqori sifatli kamerali) multimedia telefonlari ko‘pincha shunday ataladi.
- Multimedia telefoni (pleyerfon, myuzikfon, musiqiy telefon)
- Audio va videofayllarni ijro etish imkoniyatlari kengaytirilgan maxsus mobil telefonlar. «Kamerafon» singari bu atama ham iste’moldan chiqib bormoqda, chunki o‘rtacha narxdagi zamonaviy telefonlarning ko‘pchiligi raqamli fonogrammalarni ijro eta oladi va xotira kartasi uchun uyaga ega. Shunga qaramay, ayrim multimedia telefonlarida aynan audio imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratiladi (masalan, Sony Ericsson W turkumi (Walkman) ichki pleyerli telefonlar, Motorola ROKR turkumi; W turkumi, Nokia X turkumi, ayrim istisnolardan tashqari, asosan arzon telefonlardir).
- Ficherfon (feature phone)
- To‘liq funksiyali bo‘lmagan operatsion tizimga (S40, Series 30+) ega, ilovalarni (J2ME, MRE, BREW).
- Smartfon
- To‘liq funksiyali operatsion tizim (Symbian OS, Windows Mobile, Palm OS, GNU/Linux, Android, Apple iOS, MeeGo va boshqalar) bilan ishlaydigan mobil telefonlar. Bunday telefonlarga operatsion tizim qo‘llab-quvvatlaydigan va qurilma imkoniyatlarini kengaytiruvchi turli yangi dasturlarni o‘rnatish mumkin: IM mijoz dasturlari, ofis dasturlari to‘plamlari, organayzerlar, audio va video pleyerlar, qo‘ng‘iroqlarni boshqarish dasturlari, brauzerlar va hokazolar. Smartfonlar uchun viruslar ham mavjud (oddiy telefonlarning operatsion tizimi yopiq bo‘lgani sababli ularga zararli kodni kiritish ancha qiyin). Bunday telefonlar paydo bo‘lgach, rus tilida mazkur imkoniyatlarga ega bo‘lmagan, xususan, klaviatura va displeyli oddiy telefonlar uchun (zamonaviy smartfonlarning aksariyatida ularning o‘rnini sensorli ekran egallagan) «qo‘ng‘iroq telefoni».
- Kommunikator
- Cho‘ntak shaxsiy kompyuteri (ChShK) va mobil telefon funksiyalarini birlashtirgan qurilma. Smartfonlarga nisbatan mobil qurilmalarning boshqa yo‘nalishi bo‘lsa-da, ular asta-sekin yaqinlashib bormoqda (hozir ikkala turdagi qurilmalarning imkoniyatlari umuman o‘xshash). Smartfonlar kabi ular ham begona ishlab chiquvchilar ilovalariga ochiq operatsion tizimlarda ishlaydi. Smartfon va kommunikatorlarning imkoniyatlari, boshqa rivojlangan kompyuterlarniki kabi, o‘rnatilgan dasturlar hamda apparat ta’minotiga bog‘liq.
- Biznes telefoni
- Korporativ foydalanuvchilar uchun maxsus funksiyalarga ega telefon. Bunday telefonlar matnli hujjatlar va elektron jadvallarni ko‘rish, elektron pochta bilan ishlash, organayzer ma’lumotlarini korporativ server bilan sinxronlashtirish va boshqa imkoniyatlarni beradi. Biznes telefonlarining katta qismi smartfon yoki kommunikator bo‘lib, ko‘pincha QWERTY klaviaturali qurilmalar uchraydi. Ba’zan bunday telefonlar keng funksiyalarga ega bo‘lsa-da, fotokamerasiz ishlab chiqariladi (xavfsizlik talablari yuqori bo‘lgan tashkilotlar uchun).
- Imij telefoni
- Asosiy xususiyati zamonaviy tashqi ko‘rinish va ko‘zga tashlanadigan funksiyalar (xususan, avtomatik ochilish) bo‘lgan telefonlar. Imij telefonlarida ko‘pincha noodatiy korpus shakllari va zamonaviy (qimmat) materiallar qo‘llanadi. Bunday qurilmalarning korpusini bezashda ko‘pincha qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar ishlatiladi. Bu qurilmalarning funksiyalari odatda kam bo‘ladi, ammo istisno tariqasida smartfon va kommunikatorlar ham uchraydi. Vertu kompaniyasi modellari imij telefonlariga misol bo‘la oladi, biroq ko‘plab boshqa ishlab chiqaruvchilarning qatorida ham shunday qurilmalar mavjud.
- Bir martalik telefon
- Asosiy funksiyalarga ega (ko‘pincha displeysiz, hatto SIM kartasiz, ayrimlari kredit karta shaklida) telefon. U balans yoki batareya quvvati tugaguncha qo‘ng‘iroq qilishga mo‘ljallangan, so‘ng tashlab yuboriladi yoki qayta ishlashga topshiriladi.
- Keksa yoshdagilar uchun telefon («buvijon telefoni», «buvajon telefoni»)
- Asosiy funksiyalar va SOS tugmasi, katta tugmalar hamda yirik shriftli (ko‘pincha monoxrom) displeyga ega telefon. Shuningdek, u fonar vazifasini bajaradigan yorug‘lik diodi bilan ham jihozlanishi mumkin.
- «Tapik» («tapok»)
- Odatda narxi 1500—2000 rublgacha bo‘lgan, foto va videokamera, diktofon, MP3 pleyer kabi multimedia funksiyalari, microSD karta o‘rnatish imkoniyati va internetga ulanishi bo‘lmagan tugmali telefon. Asosan Rossiya Qurolli Kuchlari hamda Belarus Qurolli Kuchlarining muddatli va shartnoma asosida xizmat qiluvchi harbiy xizmatchilari, ofitserlar, shuningdek, davlat siri bilan ishlaydigan boshqa davlat tuzilmalari va korxonalar xodimlari foydalanadi. Masalan, Nokia 105.
Uyali telefonlarning funksiyalari

Telefon aloqasi kabi asosiy vazifasidan tashqari, zamonaviy uyali telefonlarda ko‘plab qo‘shimcha funksiyalar mavjud:
Asosiy funksiyalar
- telefon ma’lumotnomasi
- ovoz bilan boshqarish
- vibratsion chaqiruv («vibratsion qo‘ng‘iroq») — shovqinli joylarda yoki sukunatni buzish mumkin bo‘lmagan joylarda foydali
- o‘zgartiriladigan qo‘ng‘iroq ohanglari (ko‘pincha MIDI, MMF, WAV, MP3 va AAC)
- garnitura (Hands Free) ulash (quloqchin + mikrofon)
- ovozni baland uzatish («baland ovozli aloqa»)
- soat
- budilnik
- sekundomer
- taymer
- taqvim
- kalkulyator
- ma’lumotlarni saqlash (ichki flesh-xotira, almashtiriladigan flesh-xotira kartalarini (MMC, RS MMC, SD, Memory Stick, MicroSD, Memory Stick Micro, Mini SD va boshqalarni) qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, qattiq disk)
- o‘yinlar va ilovalar (Java (J2ME), Brew, Android, iOS, Windows Mobile)
Ish faoliyatiga oid
- muhandislik kalkulyatori
- valyuta konvertori
- diktofon
- organayzer
- konferensiya aloqasi — bu rejimda bir necha kishi suhbatlasha oladi (funksiya ishlashi uchun operator uni qo‘llab-quvvatlashi kerak)
- parollar organayzeri — bir nechta parolni yozib, ularni yagona parol ostida yashirish imkoniyati
Multimedia

- radioqabul qilgich
- raqamli pleyer
- videopleyer
- TV tyuner
- karaoke (LG F1200)
- raqamli fotokamera, raqamli videokamera (qarang: kamerafon)
- oddiy grafik va videomuharrirlar
- TrackID — Sony Ericsson telefonlariga (jumladan, Walkman turkumi (W810 dan boshlab), K turkumi) o‘rnatilgan, musiqiy asar nomi va ijrochisini aniqlash imkonini beruvchi xizmat
- Radioeshittirish stansiyasidan ayrim ma’lumotlarni olish funksiyasi (RDS)
Xabar almashish
- SMS — qisqa xabarlar xizmati (ingl. Short Message Service)
- EMS — kengaytirilgan xabarlar xizmati EMS (Enhanced Message Service — SMS ning kengaytirilgan turi; matnni formatlash, smaylik, oq-qora (ba’zan rangli) rasmlar, tovushlar va oddiy kuylarni qo‘shish imkonini beradi)
- MMS — multimedia xabarlari xizmati (ingl. Multimedia Messaging Service): xabarga ovoz, tasvir (masalan, fotosurat) yoki qisqa videolavha qo‘shish imkonini beradi.
- ichki yoki qo‘shimcha o‘rnatiladigan IM mijoz dasturi
- CB (Cell Broadcast) — operatordan axborot xabarlarini qabul qilish
Ma’lumot almashish
- orqali: faks
- orqali: modem (jumladan, Internetga quyidagi protokollar orqali: CSD, GPRS, EDGE, HSDPA, EV-DO, Wi-Fi, WiMAX va boshqalar)
- ichki WAP-brauzer
- ichki yoki qo‘shimcha o‘rnatiladigan veb-brauzer
- quyidagi xizmat bilan ishlash vositalari orqali: elektron pochta
- quyidagidan foydalanib: ma’lumot kabeli
- quyidagidan foydalanib: infraqizil port
- quyidagidan foydalanib: Bluetooth
- quyidagidan foydalanib: WiFi
- quyidagidan foydalanib: NFC
Boshqa funksiyalar
Ba’zida uyali telefon ishlab chiqaruvchilari ularga noodatiy funksiyalarni ham qo‘shadilar:
- GPS
- Push-to-talk (PTT) — bu rejimda telefon ko‘chma ratsiya vazifasini bajaradi
- fonar
- fotokamera (barcha yangi telefonlarda mavjud)
- printer (Polaroid HS-RSS)
- tasvir skaneri
- kompas
- barmoq izi skaneri
- o‘girish: nutqni matnga va aksincha (ayrim Samsung va Nokia)
- videokamera (barcha yangi telefonlarda mavjud)
- Location-based services
- Quyosh paneli (Samsung S7550 Blue Earth) (telefonni quyosh nuri bilan quvvatlash imkonini beradi; 1 soat = 10 daqiqa suhbat)
- Qadam o‘lchagich (Samsung S7550 Blue Earth) (saqlab qolingan daraxtlar soni, sarflangan energiya va chiqindilarning kamayishi, xususan CO2)
- TV tyuner (analog yoki raqamli; ko‘plab Xitoy modellarida)
- Proyektor, telefonga o‘rnatilgan (ko‘plab Xitoy modellarida hamda brend modellarida)
- Telefon-soat (ko‘plab Xitoy modellarida)
- iFan — iPhoneni shamol kuchi bilan quvvatlash (velosiped ruliga o‘rnatiladi)
- Issiqlik generatori, telefonga o‘rnatilgan Nokia E-Cu (konsept)
- Termovizor
Uyali telefonlarning konstruksiyasi
Telefonlar quyidagicha farqlanishi mumkin:
- tashqi yoki o‘rnatilgan (ichki) antennaga ega bo‘lishi
- displeylar soniga ko‘ra farqlanishi: bitta, ikkita, kamdan-kam holda uchta.
- oddiy yoki sensorli displeyga ega bo‘lishi.
- oddiy 3×4 telefon klaviaturasiga ham, kengaytirilgan (masalan, BlackBerry) klaviaturaga, shuningdek, to‘liq (yoki qisqartirilgan) QWERTY klaviaturaga, hattoki Brayl yozuvili klaviaturaga ega bo‘lishi yoki umuman klaviaturasiz bo‘lishi mumkin (qarang: Lipstick).
- bitta yoki ikkita (stereo) ichki dinamikka ega bo‘lishi
- bitta turdagi tarmoqda (masalan, GSM) yoki bir necha turdagi tarmoqlarda ishlashi
- bitta diapazonda (masalan, GSM 800 MGs) yoki bir necha diapazonda ishlashi
- xotira kartasi uchun uyaga ega bo‘lishi
Uyali telefonlarning quyidagi ishlanma turlari ham mavjud:
- Statsionar — oddiy simli telefonga o‘xshaydi. Alohida telefon liniyasini tortish imkonsiz yoki maqsadga muvofiq bo‘lmagan joylarda (uzoqdagi obyektlarni telefonlashtirishda: omborlar, sexlar, vaqtinchalik turar joylar, dala hovlilar va kottejlarda) oddiy telefon o‘rniga ishlatiladi. Ichki akkumulyatori va odatda tashqi (shtirli, barcha yo‘nalishda ishlaydigan) antennasi mavjud. Bu uni uyali tarmoq signali sust qabul qilinadigan hududlarda ishlatishga imkon beradi. Albatta, bu telefonlar uyali bo‘lsa-da, mobil emas.
- Avtomobil telefoni — statsionar telefonga o‘xshaydi, lekin avtomobilga o‘rnatish uchun mo‘ljallangan va odatda unda foydalanishga moslashtirilgan. U avtomobil akkumulyatoridan quvvat oladi (Nokia 810).
Korpus shakllari (uyali telefonlarning)



- Monoblok (ya’ni klassik shakl) — korpusida harakatlanuvchi qismlar bo‘lmaydi.
- Qopqoqli (flip) — klaviaturani yopib turadigan qayrilma qopqoqqa ega. Mikrofon odatda shu qopqoqda joylashadi. Bu kichik telefonning o‘zida ham mikrofon va dinamik o‘rtasida qulay masofani ta’minlaydi. Bir vaqtlar bunday qurilmalar juda ommabop bo‘lgan, hozir esa asosan buklama telefonlar keng tarqalishi va narxlari arzonlashishi sababli bu tuzilma deyarli qo‘llanmaydi.
- «Buklama telefon» («kitobcha», «qurbaqa», «baqa», «chig‘anoq») — ikkita qismdan iborat, daftar yoki upa qutisiga o‘xshash buklanadigan korpus. Odatda yuqori qopqoqda displey va dinamik, pastki qismida esa klaviatura va mikrofon joylashadi. Ichki (asosiy) displeydan tashqari, bunday telefon ko‘pincha buklangan holatda ham ko‘rinadigan kichik tashqi displeyga ega bo‘ladi. Buklama telefonlar odatda 180 darajadan kichik burchakka ochiladi, lekin aynan 180 darajaga ochiladigan modellari ham mavjud.
- Soxta buklama telefon — tashqi ko‘rinishidan buklama telefonga o‘xshaydi, ammo displeyi pastki qismida joylashadi, ochiladigan qopqoqda esa faqat dinamik bo‘ladi. Flip turidan farqli ravishda, soxta buklama telefonning yuqori qopqog‘i displeyni ham yopadi. Qopqoq yopiq paytda displeyni ko‘rish uchun yuqori qopqoqda teshik qoldiriladi yoki uning bir qismi (ba’zan butun qopqoq) shaffof qilinadi.
- Ikki yo‘nalishda buklanadigan telefon — gorizontal ham, vertikal ham ochiladigan buklama korpus. Kommunikatorlarda ishlatiladi: vertikal ochilganda telefon funksiyalaridan, gorizontal ochilganda esa katta ekran va to‘liq QWERTY klaviaturadan foydalanish mumkin.
- Slayder — bir-biriga nisbatan suriladigan (odatda yuqoriga) ikki qismdan iborat.
- Yon tomonga suriladigan slayder — ishlash tamoyiliga ko‘ra oddiy slayderga o‘xshaydi, biroq korpus yuqoriga emas, yon tomonga suriladi, ba’zan esa biroz burchak ostida ochiladi. Odatda sensorli ekranli kommunikator va smartfonlarda qo‘llanadi.
- Rotator — buklama telefondan farqli ravishda, ikkinchi yarmi ochilmay, birinchi yarmiga nisbatan aylanadigan telefon.
- Aylanadigan buklama telefon — ikkinchi yarmi ham aylanadigan (rotary), ham ochiladigan telefon.
- Bilaguzuk (bilak telefoni, soat-telefon) yoki «aqlli soat» (smart-soat) — bilakka taqib yuriladigan telefon.
- Tubus (ingl. Lipstick) — shakli jihatidan lab bo‘yog‘i tyubigi, qalamdon yoki avtoruchkaga o‘xshash korpus. Unda noodatiy boshqaruv vositalari (ko‘pincha faqat joystik) bo‘ladi. Imij modellarida qo‘llanadi.
- MMS kamera — qo‘riqlanayotgan obyektning fotosuratini MMS xabari shaklida yuboradigan, qo‘riqlanayotgan xonadagi tovushlarni eshitishga imkon beradigan qurilma.
Uyali telefonlarning jahon bozori
Asosiy ishlab chiqaruvchilar
- Motorola — Motorola uyali telefon modellari ro‘yxati :: Turkum: Motorola mobil telefonlari
- Nokia — Nokia uyali telefon modellari ro‘yxati :: Turkum: Nokia mobil telefonlari
- LG — Turkum: LG mobil telefonlari :: Andoza: LG uyali telefonlari
- Sony Ericsson — Sony Ericsson uyali telefon modellari ro‘yxati :: Turkum: Sony Ericsson mobil telefonlari
- Samsung — Samsung uyali telefon modellari ro‘yxati :: Turkum: Samsung mobil telefonlari
- Siemens — Siemens uyali telefonlari :: Turkum: Siemens mobil telefonlari (bo‘linma quyidagi kompaniyaga sotilgan: BenQ)
Rossiyada
| O‘rin | Ishlab chiqaruvchi | Mamlakat | Yetkazib berilgan qurilmalar soni (2011) | Bozor ulushi (2011) | Yetkazib berilgan qurilmalar soni (2010) | Bozor ulushi (2010) | Yetkazib berilgan qurilmalar soni (2009 | Bozor ulushi (2009) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. | Nokia | 422.478.300 | 23,8 % | 461.318.200 | 28,9 % | 440.881.600 | 36,4 % | |
| 2. | Samsung | 313.904.200 | 17,7 % | 281.065.800 | 17,6 % | 235.772.000 | 19,5 % | |
| 3. | Apple | 89.263.200 | 5,0 % | 46.598.300 | 2,9 % | 24.889.700 | 2,1 % | |
| 3. | LG Electronics | 86.370.900 | 4,9 % | 114.154.600 | 7,1 % | 121.972.100 | 10,1 % | |
| 4. | ZTE | 56.881.800 | 3,2 % | 28.768.700 | 1,8 % | 16.026.100 | 1,3 % | |
| 5. | Research In Motion | 51.541.900 | 2,9 % | 47.451.600 | 3,0 % | 34.346.600 | 2,8 % | |
| 6. | HTC Corporation | 43.266.900 | 2,4 % | 24.688.400 | 1,5 % | 10.811.900 | 0,9 % | |
| 7. | Huawei | 40.663.400 | 2,3 % | 23.814.700 | 1,5 % | 13.490.600 | 1,1 % | |
| 8. | Motorola | 40.269.000 | 2,3 % | 38.553.700 | 2,4 % | 58.475.200 | 4,8 % | |
| 9. | Sony Mobile Communications | 32.597.500 | 1,8 % | 41.819.200 | 2,6 % | 54.956.600 | 4,5 % | |
| Boshqa ishlab chiqaruvchilar | 597.326.900 | 33,7 % | 488.569.300 | 30,6 % | 199,617.200 | 16,5 % | ||
| Jami | 1.774.564.100 | 100 % | 1.596.802.400 | 100 % | 1.211.239.600 | 100 % |
| O‘rin | Ishlab chiqaruvchi | Mamlakat | Yetkazib berilgan qurilmalar soni 2012 | Bozor ulushi 2012 |
|---|---|---|---|---|
| 1. | Samsung | 384.631.200 | 22,0 % | |
| 2. | Nokia | 333.938.000 | 19,1 % | |
| 3. | Apple | 130.133.200 | 7,5 % | |
| 4. | ZTE | 67.344.400 | 3,9 % | |
| 5. | LG Electronics | 58.015.900 | 3,3 % | |
| 6. | Huawei Technologies | 47.288.300 | 2,7 % | |
| 7. | TCL Communication (Alcatel) | 37.175.600 | 2,1 % | |
| 8. | Research In Motion (BlackBerry) | 34.210.300 | 2,0 % | |
| 9. | Motorola | 33.916.300 | 1,9 % | |
| 10. | HTC Corporation | 32.121.800 | 1,8 % | |
| Boshqa ishlab chiqaruvchilar | 587.399.600 | 33,6 % | ||
| Jami | 1.746.175.600 | 100 % |
| Sotilgan qurilmalar | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yil choragi | Nokia | Samsung | LG | Apple | RIM | Sony Mobile Communications | Boshqalar | |
| 2011-yil | ||||||||
| II chorak | ▼ 24,2 | ▲ 19,2 | ▼ 6,8 | ▲ 5,6 | ▼ boshqalarga qarang | ▼ boshqalarga qarang | 39,7 | 365,4 million |
| 2010-yil | ||||||||
| 2010-yil | ▼ 28,9 | ▼ 17,6 | ▼ 7,1 | ▲ 2,9 | ▼ 3,0 | ▼ 2,6 | 30,6 | 1,596 million |
| IV chorak | ▲ 30,8 | ▲ 20,1 | ▲ 7,6 | ▲ 4,0 | ▼ 2,9 | ▼ 2,5 | 33,2 | 401,4 million |
| III chorak | ▼ 28,2 | ▼ 17,2 | ▼ 6,6 | ▲ 3,2 | ▼ 2,9 | ▼ 2,5 | 39,1 | 417,1 million |
| II chorak | ▼ 34,2 | ▼ 20,1 | ▲ 9,0 | ▬ 2,7 | ▬ 3,4 | ▲ 3,4 | 27,2 | 325,6 million |
| I chorak | ▼ 35,0 | ▲ 20,6 | ▼ 8,6 | ▲ 2,7 | ▲ 3,4 | ▼ 3,1 | 26,6 | 314,6 million |
| 2009-yil | Yil bo‘yicha jami: 1,21 mlrd. | |||||||
| IV chorak | ▼ 36,4 | ▼ 19,5 | ▼ 10,1 | boshqalarga qarang | boshqalarga qarang | ▲ 4,5 | 29,5 | 345,9 million |
| III chorak | ▼ 36,7 | ▲ 19,6 | ▼ 10,3 | ▲ 2,3 | ▲ 2,8 | ▼ 4,3 | 24,0 | 308,9 million |
| II chorak | ▲ 36,8 | ▲ 19,3 | ▲ 10,7 | ▲ 1,9 | ▬ 2,7 | ▼ 4,7 | 23,9 | 286,1 million |
| I chorak | ▼ 36,2 | ▲ 19,1 | ▲ 9,9 | ▬ 1,5 | 2,7 | ▼ 5,4 | 25,2 | 269,1 million |
| 2008-yil | Yil bo‘yicha jami: 1,22 mlrd. | |||||||
| IV chorak | ▼ 37,7 | ▲ 18,3 | ▲ 8,9 | ▲ 1,5[manba 5845 kundan beri ko‘rsatilmagan] | boshqalarga qarang | ▼ 7,5 | 26,1 | 314,7 million |
| III chorak | ▼ 38,2 | ▲ 17,1 | ▼ 7,8 | boshqalarga qarang | boshqalarga qarang | ▲ 8,1 | 28,8 | 308,5 million |
| II chorak | ▲ 39,5 | ▲ 15,2 | ▲ 8,8 | ▼ 0,3[manba 5845 kundan beri ko‘rsatilmagan] | boshqalarga qarang | ▬ 7,5 | 28,7 | 304,7 million |
| I chorak | ▼ 39,1 | ▲ 14,4 | ▲ 8,0 | 0,6[manba 5845 kundan beri ko‘rsatilmagan] | boshqalarga qarang | ▼ 7,5 | 30,4 | 294,2 million |
| 2007-yil | Yil bo‘yicha jami: 1,15 mlrd. | |||||||
| IV chorak | ▲ 40,4 | ▼ 13,4 | ▬ 7,1 | boshqalarga qarang | boshqalarga qarang | ▲ 9,0 | 30,1 | 330,0 million |
| III chorak | ▲ 38,1 | ▲ 14,5 | ▲ 7,1 | boshqalarga qarang | boshqalarga qarang | ▬ 8,8 | 31,5 | 288,9 million |
| II chorak | ▲ 36,9 | ▲ 13,4 | ▲ 6,8 | boshqalarga qarang | boshqalarga qarang | ▲ 8,8 | 34,1 | 270,8 million |
| I chorak | ▼ 35,7 | ▲ 12,5 | ▼ 6,2 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▼ 8,4 | 37,2 | 257,3 million |
| 2006-yil | Yil bo‘yicha jami: 0,99 mlrd. | |||||||
| IV chorak | ▲ 36,2 | ▼ 11,3 | ▲ 6,3 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▲ 9,0 | 37,2 | 284,2 million |
| III chorak | ▲ 35,1 | ▲ 12,2 | ▼ 6,0 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▲ 7,7 | 39,0 | 251,2 million |
| II chorak | ▼ 33,6 | ▼ 11,1 | ▼ 6,3 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▲ 6,7 | 42,3 | 229,1 million |
| I chorak | ▼ 34,0 | ▲ 12,5 | ▼ 6,5 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▼ 6,1 | 40,9 | 224,0 million |
| 2005-yil | Yil bo‘yicha jami: 0,81 mlrd. | |||||||
| IV chorak | ▲ 35,0 | ▼ 12,1 | ▲ 7,2 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▲ 6,9 | 38,8 | 235,1 million |
| III chorak | ▲ 32,5 | ▼ 12,5 | ▼ 5,5 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▲ 6,7 | 42,8 | 206,7 million |
| II chorak | ▲ 31,6 | ▼ 12,9 | ▲ 6,7 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▲ 6,1 | 42,7 | 193,6 million |
| I chorak | ▼ 30,4 | ▲ 13,5 | ▼ 6,3 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▼ 5,5 | 44,3 | 180,9 million |
| 2004-yil | Yil bo‘yicha jami: 0,67 mlrd. | |||||||
| IV chorak | ▲ 33,0 | ▼ 12,2 | 6,8 | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | ▬ 6,3 | 41,7 | 195,3 million |
| III chorak | 30,2 | 13,4 | boshqalarga qarang | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | 6,3 | 50,1 | 170 million |
| I chorak | 28,9 | 12,5 | boshqalarga qarang | ishlab chiqarilmaydi | boshqalarga qarang | 5,6 | 53,0 | |
| Yil choragi | Nokia | Samsung | LG | Apple | RIM | Sony Ericsson | Boshqalar | Sotilgan qurilmalar |
| «boshqalar» ustunida quyidagi kompaniyalar ko‘rsatilgan: Acer Inc., Alcatel, Anycool, Asus, Audiowox, Benefon, BenQ, Bosch (90-yillarning oxirida yopilgan), CECT, Gigabyte, Gresso, HTC, Huawei, Fly, Fujitsu, Kyocera, Mitsubishi Electric, Motorola, NEC, Neonode, Panasonic, Palm, Matsushita, Pantech Curitel, Philips, Qualcomm, Sagem, Sanyo, Sharp, Siemens (2005-yilning III choragida yopilgan), Sendo, Sierra Wireless, SK Teletech, Toshiba, ZTE. | ||||||||
Xavfsizlik masalalari
Salomatlikka ta’siri
Hozirgi vaqtda dunyo ilmiy adabiyotlarida simsiz qurilmalar nurlanishining salomatlikka ta’siri bo‘yicha juda ko‘p tadqiqotlar e’lon qilingan. Ulardan eng yirigi — epidemiologik INTERPHONE xalqaro tadqiqoti (2002—2011-yillar) bo‘lib, u Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti homiyligida o‘tkazilgan. Unda simsiz aloqa qurilmalaridan dunyo bo‘ylab foydalanish turli xil yomon sifatli o‘smalar (jumladan, onkologik kasalliklar) rivojlanishiga olib kelishi mumkinmi, degan savol o‘rganilgan. Tadqiqot yakunida telefondan uzoq vaqt foydalanish (masalan, har kuni 30 daqiqadan 7—10 yil davomida gaplashish) malignizatsiya xavfini sezilarli oshirishi mumkinligi haqida xulosa chiqarilgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligining 31-may 2011-yildagi qaroriga ko‘ra, uyali telefonlar nurlanishi xloroform, oxratoksin A va boshqalar bilan bir guruhga kiritilib, «odam uchun ehtimoliy kanserogen» omil sifatida tasniflangan.
Radioqabul qiluvchi-uzatuvchining ishlashi bilan bog‘liq qizish, masalan, quyoshda qizishga qaraganda ancha kam. 2005-yilda xitoylik tadqiqotchilar mobil telefon nurlanishi DNKga zarar yetkazadi, degan xulosaga kelishgan. Ayrim mamlakatlarda nurlanish darajasi haddan tashqari yuqori bo‘lgan qurilmalardan foydalanishni cheklovchi me’yorlar mavjud (qarang: Elektromagnit energiyaning solishtirma yutilish koeffitsiyenti — SAR).
2007-yilda shvetsiyalik olimlar 11 ta tadqiqot natijasini tahlil qilib, uyali telefondan 10 yil foydalanilganda eshituv nervi o‘smasi rivojlanish ehtimoli ikki baravar ortadi, degan xulosaga kelishgan. Bolalarda suyak to‘qimalari kattalarnikiga nisbatan yupqaroq bo‘lgani uchun ular bu xavfga ko‘proq duchor bo‘lishi ham qayd etilgan. Biroq tadqiqot rahbari Kyell Mild (Kjell Mild) radioto‘lqinlarning odamga zarari to‘g‘risida yakuniy xulosalar qilishga hali erta ekanini va uzoqroq tadqiqotlar zarurligini bildirgan.
Finlandiya Radiatsiya va yadro xavfsizligi markazi e’lon qilgan hisobotda ota-onalarga bolalarning mobil telefon orqali muloqotini qat’iy cheklash tavsiya etilgan. Suhbatni garnitura yordamida olib borish yoki buning o‘rniga yozma xabar yuborish tavsiya etiladi — SMS.
Bir tadqiqotda uyali telefon orqali yarim soat suhbatlashishdagi nurlanishga teng nurlanish olgan kishilar qonida transtiretin miqdori oshgani qayd etilgan.
Cho‘ntaklari radio nurlanishini to‘sadigan maxsus matodan tayyorlangan kiyimlar ishlab chiqilgan va cheklangan miqdorda ishlab chiqariladi.
Transport vositasini boshqarish vaqtida
Avtomobil boshqarayotganda telefonda gaplashish yo‘l-transport hodisasi xavfini oshiradi. Ko‘plab mamlakatlarda mashina boshqarayotganda mobil telefonda suhbatlashish taqiqlangan. Mobil telefonlar yo‘riqnomalarida garnitura yoki baland ovozli aloqa to‘plami orqali suhbatlashish yoxud yo‘l chetiga chiqib to‘xtaganidan keyingina qo‘ng‘iroqqa javob berish tavsiya etiladi. Lekin bunday qurilmalar bilan ham haydovchining diqqati chalg‘iydi va avariyaga uchrash xavfi (telefonda gaplashmaydigan haydovchilarga nisbatan) to‘rt baravar oshadi.
Akkumulyatorlarning yonib ketishi

Mobil telefonlar o‘lchami tobora kichrayib, energiya sarfi ortib borgani sayin akkumulyatorlar sig‘imi ham oshib bormoqda. Keng tarqalgan akkumulyatorlar orasida massa va hajm birligiga eng katta sig‘imga ega bo‘lganlari litiy-ionli (jumladan, litiy-polimerli) akkumulyatorlardir. Biroq foydalanish shartlari buzilganda yoki nosozlik yuz berganda ular yong‘in va portlash xavfi eng yuqori bo‘lgan turlardandir. Akkumulyatorlarning yonishi yoki hatto portlashi kam uchrasa-da, bunday hodisalar hanuz ro‘y beradi.
Radioxalaqitlar
Mobil telefon nurlanishi murakkab tibbiy uskunalarning ishlashiga xalaqit berishi mumkin. Shu sababli shifoxonalarda mobil telefonlardan foydalanmaslik kerak. Shuningdek, kardiostimulyatordan foydalanadigan kishilarga ishlab chiqaruvchilar telefonni kardiostimulyator joylashgan tomonga qarama-qarshi tomonda olib yurishni tavsiya etishadi (masalan, u chap tomonga o‘rnatilgan bo‘lsa, telefonni o‘ng tomonda tutish kerak).
Agar kishi eshitish apparatidan foydalansa, telefonni sotib olishdan oldin sinab ko‘rishi lozim, chunki ayrim telefon modellari eshitish apparatining ishlashiga xalaqit beradi va foydalanuvchi begona shovqinlarni (chiyillash, g‘uvillash va hokazo) eshitadi. Shunga o‘xshash holat uyali telefonlar ovoz kuchaytirish uskunalari yaqinida ishlatilganda ham kuzatiladi.
Xayoliy vibratsiyalar sindromi
Odam mobil telefoni aslida jiringlamayotgan yoki vibratsiya qilmayotgan bo‘lsa ham, uni shunday deb o‘ylaydigan, bezovtalik bilan kechadigan holat. Odamlar dush qabul qilayotganda, televizor ko‘rayotganda yoki fen ishlatayotganda xayoliy «qo‘ng‘iroqlar»ni eshitishi mumkin. Inson qulog‘i 1000—6000 gers chastotali tovushlarga ayniqsa sezgir bo‘ladi; masalan, bolalar yig‘isi va uyali telefondagi ko‘plab qo‘ng‘iroq ohanglari ham shu diapazonda eshitiladi.
Xayoliy vibratsiyani his qilish ma’lum vaqt davomida vibratsiya rejimidagi mobil telefondan foydalanish bilan bog‘liq. Bosh miya po‘stlog‘i mushaklarning mayda spazmlari va kiyimning tanaga ishqalanishidan keladigan sezgi signallarini noto‘g‘ri talqin qila boshlaydi. Aslida bular gallyutsinatsiyalar hisoblanadi.
Xayoliy vibratsiyalar yoki qo‘ng‘iroqlarni davolash usullari hali chuqur o‘rganilmagan. Ulardan xalos bo‘lish usullaridan biri telefonni cho‘ntakda olib yurmasdan, sumkaga, kurtka cho‘ntagiga yoki boshqa joyga solishdir. Yana bir usul — har bir necha soatda barcha texnologiyalardan 10 daqiqaga butunlay voz kechib, bu vaqtni sayr qilish, kitob o‘qish yoki odamlar bilan yuzma-yuz suhbatlashishga sarflash.
O‘g‘irlik
Federal aloqa komissiyasining ma’lumotlariga ko‘ra, har uchta talonchilikdan biri uyali telefon o‘g‘irlanishi bilan bog‘liq. San-Fransisko politsiyasi ma’lumotlari esa 2012-yildagi barcha talonchiliklarning yarmi uyali telefon o‘g‘irlanishi bo‘lganini ko‘rsatadi. Change.orgdagi «Smartfonlarimizni himoya qilaylik» nomli onlayn petitsiya smartfon ishlab chiqaruvchilarini qurilmalariga o‘g‘irlangan paytda ularni ishlatib bo‘lmaydigan qiladigan favqulodda o‘chirish mexanizmlarini o‘rnatishga chaqirgan. Petitsiya Nyu-York bosh prokurori Erik Shnayderman va San-Fransisko okrug prokurori Jorj Gaskonning qo‘shma sa’y-harakatlari bir qismi bo‘lib, yirik smartfon ishlab chiqaruvchilari va aloqa operatorlarining bosh direktorlariga yuborilgan. 10-iyun 2013-yilda Apple kompaniyasi 2013-yil oktabrda chiqarilishi kutilayotgan iPhone operatsion tizimining keyingi versiyasiga «favqulodda o‘chirish mexanizmi»ni kiritishini e’lon qilgan.
Barcha mobil telefonlar noyob IMEI identifikatoriga ega. Har kim o‘z telefonini aloqa operatoriga yo‘qolgan yoki o‘g‘irlangan deb xabar qilishi mumkin, shundan keyin IMEI markaziy reyestrdagi qora ro‘yxatga kiritiladi. Mahalliy qonunchilikka qarab aloqa operatorlari qora ro‘yxatga kiritilgan telefonlarni o‘z tarmog‘ida bloklashi mumkin yoki shart. Ammo qora ro‘yxatni chetlab o‘tishning bir necha yo‘li bor. Ulardan biri — telefonni operatorlari qora ro‘yxat yuritishga majbur bo‘lmagan mamlakatga jo‘natib, o‘sha yerda sotish; boshqasi esa telefonning IMEI raqamini o‘zgartirishdir. Shunga qaramay, dastlabki IMEI qora ro‘yxatda bo‘lsa, mobil telefonlar odatda ikkilamchi bozorda arzonroq baholanadi.
Dasturiy ta’minot
Mobil telefon bilan ishlash uchun kompyuter dasturlari:
- BlackBerry Desktop Software
- HTC Sync va HTC Sync Manager
- Mobile Phone Manager (Siemens)
- Nokia PC Suite
- Samsung Kies
- Sony Ericsson PC Suite
- Sony PC Companion
- iTunes
- Zune
San’at va madaniyatda
- Star Trek (1966—1969) — serial qahramonlari o‘zaro kommunikatorlar orqali gaplashgan. Mobil telefon yaratish g‘oyasi doktor Martin Kuperda aynan shu teleserialni tomosha qilayotganda paydo bo‘lgan.
- Mobil telefon (mobila) o‘sha davrdagi «yangi rus» deb ataladigan kishilarning 90-yillarning boshi va o‘rtalaridagi ajralmas belgisiga aylangan.
- 2003-yilda Sergey Shnurovning «Mobilnik» saundtreki quyidagi film uchun chiqarildi: «Bumer».
- 2004-yilda rejissyor Devid R. Ellisning quyidagi filmi chiqdi: «Uyali».
- 2006-yilda rejissyor Oksana Bichkovaning «Piter FM» filmi chiqdi; uning syujeti bosh qahramon qizning mobil telefonini yo‘qotishi atrofida qurilgan.
- 2006-yilda amerikalik mashhur yozuvchi Stiven Kingning «Mobilnik» romani nashr etildi.
- 2007-yilda rejissyor Jeyms Hutning quyidagi filmi ekranlarga chiqdi: «La’nati mobil telefon».
- 2010-yilda quyidagi qo‘shiqning videoklipi chiqarildi: «Telephone»; ijrochilari — Ledi Gaga va Beyonse.
Adabiyot
- Murtazin E. «G‘isht»dan smartfongacha. Mobil telefonning hayratlanarli evolyutsiyasi. — M.: «Alpina Pablisher», 2012. — 234 bet — ISBN 978-5-9614-1734-0.