| Poytaxti — Avstriya | |||||
| Vena | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| nem. Wien bavar. Wean | |||||
| Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Shyonbrunn, Tabiat tarixi muzeyi, Vena charxpalagi, sobordan shahar manzarasi, Belvedere, Zaxer torti, Vena davlat operasi, Iogann Shtraus haykali, Setsession, Donau-Siti, Xofburg | |||||
|
|||||
| 48°13′00″ shim. k. 16°22′24″ sharq. uz.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Ma’muriy bo‘linishi | 23 ta tuman | ||||
| Burgomistr (shahar hokimi) | Mixael Lyudvig | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Asos solingan | I asr | ||||
| Ilk bor tilga olingan | I asr | ||||
| Avvalgi nomlari | Vindobona | ||||
| Poytaxti — Avstriya (boshlangan yil) | 881 | ||||
| Maydoni | 414,75 km² | ||||
| Dengiz sathidan balandligi | 151—542 m | ||||
| Iqlim turi | mo‘tadil va yumshoq | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1:00, yozda UTC+2:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholi soni | ↗2 028 289 kishi (2025) | ||||
| Zichligi | 4502,88 kishi/km² | ||||
| Milliy tarkibi | avstriyalik nemislar, slovenlar, vengerlar, xorvatlar, chexlar, slovaklar, ukrainlar, serblar, bosniyaliklar, lo‘lilar va boshqalar | ||||
| Diniy tarkibi | katoliklar, sunniy musulmonlar, pravoslavlar, protestantlar, yahudiylar | ||||
| Aholisi nomi | venalik erkak, venalik ayol, venaliklar | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +43 1 | ||||
| Pochta indekslari | 1010—1239, 1400, 1450 | ||||
| Avtomobil kodi | W | ||||
| ISO | AT-9 | ||||
|
|
|||||
|
wien.gv.at (nemischa) (inglizcha) (turkcha) (serb-xorvatcha) |
|||||
Vena (nem. Wien [ˈviːn] fayl haqida) — Avstriyaning federal poytaxti va ayni vaqtda Avstriyaning to‘qqizta federal yeridan biri bo‘lib, boshqa federal yer — Quyi Avstriya ichida joylashgan. Mamlakatning sharqiy qismida joylashgan. Vena aholisi 1,98 million kishi (2023); shahar atrofi bilan birga qariyb 2,8 million kishini tashkil etadi (bu Avstriya aholisining 25 % dan ortig‘i). Shu tariqa, Vena Avstriyaning aholisi eng ko‘p shahri bo‘lib, Yevropa Ittifoqidagi eng yirik shaharlar qatorida oltinchi o‘rinda , shuningdek, nemis tilida so‘zlashuvchi shaharlar orasida Berlindan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Vena Avstriyaning madaniy, iqtisodiy va siyosiy markazidir.
Vena — BMTning Nyu-York va Jenevadan keyingi uchinchi qarorgoh shahri. Vena xalqaro markazi (UNO-City deb ataladi) tarkibida MAGATE, BMTning Giyohvandlik va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi, BMTning Sanoatni rivojlantirish tashkiloti va boshqalar faoliyat yuritadi. Venada quyidagi xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohlari ham bor: OPEK va YXHT.
Ko‘p asrlar davomida Vena Gabsburglar qarorgohi, ular hukmronligi davrida esa Muqaddas Rim imperiyasining (german millatining) poytaxti, shuningdek, Yevropaning madaniy va siyosiy markazi.
1867—1918-yillarda Vena Budapesht bilan birga Avstriya-Vengriya monarxiyasining poytaxtlaridan biri bo‘lib, Sisleytaniyaning hamda butun Avstriya-Vengriyaning iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi vazifasini bajargan: davlat rahbarining qarorgohi Venada joylashgan.
1910-yilda Venada ikki million kishi yashagan va shahar dunyoning eng yirik shaharlari orasida faqat London, Nyu-York va Parijdan keyin to‘rtinchi o‘rinda turgan. Birinchi jahon urushi natijasida Avstriya-Vengriya parchalangach, Vena aholisi deyarli chorak qismga kamaydi va uning o‘sishi to‘xtadi.
Venaning eski shahri va Shyonbrunn saroyi 2001-yil dekabrda Jahon merosi ro‘yxatiga YUNESKO tomonidan kiritildi.
Mercer agentligining 2012-yil may oyida e’lon qilingan, hayot sifati 221 ta shaharda taqqoslangan xalqaro tadqiqotiga ko‘ra, Vena ketma-ket beshinchi marta hayot sifati bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinni egallagan. The Economist jurnali 2011-yilda Venani yashash qulayligi bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘ringa qo‘ygan (u Melburn dan keyin va Vankuverdan oldin), 2024-yilda esa Vena ushbu reytingda birinchi o‘rinni egallagan.
Nomining kelib chiqishi
«Vena» toponimi gidronimdan, shu nomdagi daryoning nomidan kelib chiqqan. Daryo shahar orqali oqib o‘tib, Dunayga quyiladi. Bu gidronimning etimologiyasi haqida turli fikrlar mavjud.
Bir fikrga ko‘ra, u keltcha vedunia («daraxt») so‘zidan, boshqa fikrga ko‘ra esa keltcha vindo («oq» yoki «inshoot») + -bona («to‘silgan joy, shaharcha») so‘zlaridan kelib chiqqan. Chunki milodiy 50-yilda shu joyda Rim harbiy lageri joylashgan bo‘lib, u Vindobona deb atalgan. -bona qo‘shimchasi qadimgi joy nomlarida ham uchraydi: masalan, Augustobona, Juiliobona. Qadimgi germancha toponim — Wienne, slavyancha — Veden.
Vena nomi kelib chiqqan deyiladigan etnonim — «vendlar» ; bu taxminni V. A. Nikonov tasdiqlanmagan deb hisoblaydi.
Geografiya
Venaning maydoni 415 km². Shu sababli u Avstriyadagi eng kichik federal yerdir.
Shahar hududi quyidagicha taqsimlangan:
| Qurilishlar egallagan yer | 11,3 % |
| Yo‘llar egallagan maydon | 11,1 % |
| Temiryo‘l hududlari | 2,2 % |
| Bog‘lar va istirohat bog‘lari | 28,4 % |
| Suv havzalari | 4,6 % |
| Uzumzorlar | 1,7 % |
| O‘rmon hududlari | 16,6 % |
| Qishloq xo‘jaligi yerlari | 15,8 % |
| Boshqa hududlar | 8,3 % |
Joylashuvi
Shahar Avstriyaning sharqida, Alp tog‘lari etagida, Dunay sohilida, Slovakiya va Vengriya chegaralaridan oltmish kilometr uzoqlikda joylashgan. Vena orqali Dunay daryosi va uning tarmog‘i — Dunay kanali, shuningdek, Vena daryosi oqib o‘tadi. Tarixan shahar Dunayning janubida rivojlangan, biroq so‘nggi ikki asrda Vena daryoning har ikki qirg‘og‘ida kengaygan. Shaharning dengiz sathidan eng baland nuqtasi Germanskogel hududida (542 m), eng past nuqtasi esa Lobau da (151 metr) joylashgan. Shahar Vena o‘rmoni bilan o‘ralgan.
Geografik jihatdan qulay joylashuvi Venani Sharqiy Yevropa mamlakatlari bilan har tomonlama aloqalarni rivojlantirish uchun juda mos shaharga aylantirgan. Bu, ayniqsa, 1989-yilda «temir parda» qulagach, yaqqol sezilgan. Masalan, Slovakiya poytaxti Bratislava bilan Vena orasidagi masofa atigi 60 kilometr. Bu Yevropada ikki poytaxt o‘rtasidagi eng qisqa masofa, agar Vatikan va Rim hisobga olinmasa.
Shaklan Vena Dunay daryosi kesib o‘tgan doiraga o‘xshaydi. Uning markazi — Eski shahar — birinchi tumanning ma’muriy chegaralariga deyarli to‘liq mos keladi (Ichki shahar). Ringshtrasse (Halqa ko‘chasi) yoki shunchaki Ring (Halqa) eski shahar atrofida halqa hosil qiluvchi xiyobonlar tizimidir. Ring tarixi 1857-yilda imperator mudofaa ahamiyatini yo‘qotgan va shahar rivojiga to‘sqinlik qilayotgan istehkomlarni buzib, ularning o‘rnida hashamatli xiyobonlar hamda tarixiylik uslubidagi binolar qurishga qaror qilganidan boshlangan. Bugun bu binolar shaharning eng muhim diqqatga sazovor joylari hisoblanadi. Gyurtel (Kamar) ko‘chasi Venaning ikkinchi yarim halqasini tashkil etadi. U ham XIX asrning ikkinchi yarmida, XVIII asr boshidan shahar va uning chekka hududlarini himoya qilgan, keyinchalik harbiy ahamiyatini yo‘qotgan mudofaa valini buzish natijasida vujudga kelgan. Gyurteldan tashqarida 1892-yilda rasmiy ravishda Venaga qo‘shilgan sobiq shahar atrofi hududlari joylashgan.
Iqlimi
Vena — to‘rt fasl yaqqol seziladigan quyoshli shahar.
- Qish: o‘rtacha havo harorati +1 °C, ba’zan −18° gacha sovuq bo‘ladi, qor tez-tez yog‘adi.
- Bahor: fevral oxirida boshlanib, may o‘rtalarigacha davom etadi. Ob-havo beqaror va keskin o‘zgaruvchan bo‘ladi. Sovuq qaytishi ham, yozdagidek issiq bo‘lishi ham mumkin. Odatda martga borib sovuqlar tugaydi, ammo may oxirigacha yana kuzatilishi mumkin.
- Yoz: o‘rtacha havo harorati +20 °C atrofida. Venada yoz ko‘pincha quruq va issiq bo‘lib, harorat +38 darajagacha ko‘tarilishi mumkin.
- Kuz: sentabrning so‘nggi o‘n kunligida boshlanadi. Kuzning boshida va o‘rtalarida iliq ob-havo tez-tez qaytib, kunlar quruq va yoqimli bo‘ladi. Kech kuz noyabr o‘rtalari yoki oxirida boshlanib, asta-sekin yumshoq qishga ulanadi.
Yillik atmosfera yog‘inlari — 600−700 mm.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Eng yuqori mutlaq harorat t, °C | 18,7 | 20,6 | 25,5 | 30,0 | 34,0 | 36,5 | 38,3 | 38,5 | 33,5 | 27,8 | 21,7 | 19,1 | 38,5 |
| O‘rtacha eng yuqori harorat t, °C | 3,6 | 5,8 | 10,9 | 17,0 | 21,2 | 25,0 | 27,1 | 26,8 | 20,9 | 14,7 | 8,8 | 4,0 | 15,5 |
| O‘rtacha harorat, °C | 1,0 | 2,4 | 6,4 | 11,6 | 15,7 | 19,5 | 21,3 | 21,0 | 15,9 | 10,7 | 5,9 | 1,6 | 11,1 |
| O‘rtacha eng past harorat t, °C | −1,3 | −0,4 | 2,7 | 6,8 | 11,1 | 14,8 | 16,5 | 16,2 | 12,0 | 7,6 | 3,8 | −0,3 | 7,5 |
| Eng past mutlaq harorat t, °C | −22,2 | −26 | −16,3 | −8,1 | −1,6 | 3,2 | 6,9 | 6,5 | −0,6 | −9,1 | −14,3 | −20,7 | −26 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 42 | 39 | 52 | 42 | 80 | 71 | 78 | 70 | 65 | 47 | 46 | 47 | 679 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Vena — hududida uzum yetishtiriladigan Yevropadagi sanoqli poytaxtlardan biri.
Ma’muriy bo‘linishi

Vena 23 ta tumanga bo‘lingan:
- Ichki shahar (Innere Stadt)
- Leopoldshtadt (Leopoldstadt)
- Landshtrasse (Landstraße)
- Viden (Wieden)
- Margareten (Margareten)
- Mariaxilf (Mariahilf)
- Noybau (Neubau)
- Yozefshtadt (Josefstadt)
- Alzergrund (Alsergrund)
- Favoriten (Favoriten)
- Zimmering (Simmering)
- Maydling (Meidling)
- Xitsing (Hietzing)
- Pensig (Penzing)
- Rudolfsxaym-Fyunfxaus (Rudolfsheim-Fünfhaus)
- Ottakring (Ottakring)
- Xernals (Hernals)
- Vering (Währing)
- Dyobling (Döbling)
- Brigittenau (Brigittenau)
- Floridsdorf (Floridsdorf)
- Donaushtadt (Donaustadt)
- Lizing (Liesing)
Tarix

Hozirgi Vena hududining odamlar tomonidan o‘zlashtirilishi neolit davrida, Dunay bo‘ylarida dehqonchilik va chorvachilik tarqala boshlagan paytda (miloddan avvalgi 6-ming yillik) boshlangan. Vena havzasi buning uchun juda qulay bo‘lgan: unumdor tuproq, mo‘l suv manbalari va qulay iqlim. Rimgacha bo‘lgan davrdagi eng muhim manzilgoh Leopoldsberg tepaligida joylashgan bo‘lib, uning tarixi bronza davrining o‘rtalarida boshlangan va rimliklar kelishidan atigi ikki avlod avval tugagan.
Venaning aholi punkti sifatidagi tarixi milodiy I asr o‘rtalarida, hozirgi Eski shahar hududida Rimning 15-legioni istehkomi qurilishi bilan boshlanadi. Bu istehkom «Vindobona» («Vindos yerlari») deb atalgan va bu nom avvalgi keltcha yoki praslavyancha kelib chiqishga ega Vindevon, Vendevun (« vendlar [yashaydigan] joy», ya’ni bu yerda istiqomat qilgan slavyan qabilalari joyi) toponimidan olingan. Harbiy lager atrofida fuqarolik binolari qad ko‘tara boshlagan. Arxeologik qazishmalar hozirgi Eski shahar hududida rimliklargacha biror manzilgoh mavjud bo‘lgan degan fikrni tasdiqlamaydi.
Milodiy V asr boshlarida Vindobonada kuchli yong‘in yuz bergan, V asr oxiriga kelib esa rimliklar bu joylarni tark etgan.
Vena markazining hozirgi ko‘chalar tuzilishida Vindobona lagerining deyarli butun tarhi saqlangani, rimliklar ketishi bilanoq bu yerda odamlar yashab, o‘sha paytda ham turgan devorlar yonidan boshpana topgani va uy qurishda rimliklar qoldirgan materiallardan foydalanganidan dalolat beradi.
Qazishmalarga ko‘ra, VI asrda sobiq Rim lageri devorlari ichidagi hayot uning shimoli-sharqiy qismida jamlangan. Manzilgohning nomi noma’lum. Bundan tashqari, hozirgi Vena hududida o‘sha davrda bir necha avar va slavyan manzilgohlari mavjud bo‘lgan. Ularning ayrim nomlari bugungi Vena tumanlari nomlarida saqlangan: Vering (18), Dyobling (19).
IX asrda g‘arbdan kelgan Karolinglar sobiq Rim lagerining shimoli-sharqida kichik qasr hamda bugungacha saqlangan Avliyo Ruprext cherkovini qurdilar. Hali kichik va ahamiyatsiz bo‘lgan manzilgohdagi uylar soni biroz ko‘paydi. Venaning ilk yozma tilga olinishi ham IX asrga to‘g‘ri keladi: qadimgi Zalsburg yilnomalarida 881-yilda Veniya yaqinida vengerlar bilan jang bo‘lgani qayd etilgan: «… bellum cum ungaris ad Uueniam…». Biroq bu yerda Veniya daryosimi yoki shaharmi nazarda tutilgani, shuningdek, jang qanday tugagani aniq emas.
XII asr o‘rtalarida Vena Avstriyaning Babenberglar sulolasidan bo‘lgan gersoglari qarorgohiga aylandi. 1155-yilda gersog Genrix II Babenberg Am-Xof maydonida uy qurdi. 1137—1147-yillarda Avliyo Stefan sobori o‘rnida ilk cherkov barpo etildi (hozirgi sobor XIII—XV asrlarda qurilgan). 1278-yildan Vena Gabsburglar sulolasining tayanch shahri bo‘ldi. 1469-yilda imperator Fridrix III Papa Pavel II dan Venada yepiskoplik tashkil etishga erishdi (1469-yilgacha Avstriya diniy jihatdan Passau yepiskopiga bo‘ysungan).
Aynan 1477—1488-yillardagi Avstriya–Vengriya urushi davomida Muqaddas Rim imperiyasi ustidan Vengriya qirolligi hal qiluvchi g‘alabaga erishdi. Venger qo‘shinlari 1485-yilda Venani qamal qilib, egalladi. 1485-yildan 1490-yilgacha Vena butunlay Vengriya nazoratida bo‘lgan. Vengriya qiroli Matyash Korvin hatto o‘z qarorgohi va qirollik saroyini Buddan Venaga ko‘chirgan.

1529-yilda Vena turklar tomonidan muvaffaqiyatsiz qamal qilindi. Dushman son jihatidan deyarli 20 baravar ustun bo‘lsa-da, Vena himoyachilari hal qiluvchi g‘alaba qozondi. Turk qo‘shinining ilgari misli ko‘rilmagan og‘ir mag‘lubiyati natijasida shiddatli kengayish Usmonli imperiyasi uchun Yevropada to‘xtadi. Bir yarim asr o‘tgach, 1683-yilda katolik davlatlarning ittifoqchi qo‘shinlari Vena devorlari ostida turklarga yanada qaqshatqich zarba berdi. Shundan keyin Usmonli imperiyasi bosqinchilik yurishlaridan butunlay voz kechdi va aynan shu mag‘lubiyatdan so‘ng uning tanazzuli boshlandi.

1679-yilda Venada o‘lat epidemiyasi avj oldi. 100 ming kishilik shahar aholisi uchdan birga kamaydi. Epidemiyadan xalos bo‘linganini yodga olish uchun 1693-yilda shahar markazida O‘lat ustuni yoki Pestzoyle o‘rnatildi. Ammo 1713-yilda kasallikning yangi to‘lqini boshlandi. Faqat katakombalarda , Avliyo Stefan sobori ostida epidemiyaning 11000 nafar qurboni dafn etilgan. Bugun bu voqeani shahardagi ulug‘vor Karlskirxe binosi eslatib turadi.
XVI asrdan Vena avstriyalik Gabsburglarning ko‘p millatli davlati poytaxtiga aylandi, XVII va ayniqsa XVIII asrda ko‘p sonli saroy amaldorlari jamlangan markaz bo‘ldi. XVIII asrdan shaharda manufaktura sanoati (to‘qimachilik ishlab chiqarishi va hashamat buyumlari ishlab chiqarish) rivojlana boshladi.
XVIII asrdan XX asr boshigacha Vena jahon madaniyatining, ayniqsa musiqaning muhim markazi bo‘lgan.
1805 va 1809-yillarda Venaga Napoleon qo‘shinlari kirgan. 1814-yilda shaharda Vena kongressi bo‘lib o‘tib, Yevropaning siyosiy xaritasi qayta ko‘rib chiqilgan.
XIX asrning birinchi yarmida taniqli venalik bastakorlar, rassomlar va teatr arboblari asos solgan bidermayer uslubi paydo bo‘lishi bilan shaharda madaniyat va san’at rivojlandi. Vena umumyevropa musiqa markaziga aylandi. Bidermayer davri shahar aholisi faol qatnashgan 1848-yilgi inqilob bilan yakunlandi.
29-iyun, 1873-yilda Venadan Avstriya tarixidagi eng vayronkor quyunlardan biri o‘tib, bir necha o‘n kishining hayotiga zomin bo‘ldi. Quyun osmonga ko‘targan havo shari Vengriya hududidan topilgan. Guvohlarning aytishicha, quyun yer ustida sudralib boruvchi, vahimali tez aylanayotgan qoramtir bulutga o‘xshagan.
XIX asr oxirida Venada madaniyat, fan va ta’lim ravnaq topishda davom etdi. Vena universiteti va Fanlar akademiyasi dunyoga mashhur bo‘ldi. 1897-yilda Venaning bohem ijodkorlari Vena setsessioni guruhini tuzdilar. Unga Koloman Mozer, Gustav Klimt va Otto Vagner kirgan.

XX asr boshiga kelib Vena aholisi 2 milliondan oshgan Yevropaning eng yirik shaharlaridan biriga aylandi. Ammo Yevropadagi siyosiy voqealar shahar uchun burilish yasadi. Avstriya-Vengriyaning Birinchi jahon urushidagi mag‘lubiyati tufayli Vena avvalgi nufuzini yo‘qotdi.
Birinchi jahon urushi Gabsburglar sulolasining qulashiga olib keldi va inflyatsiya hamda sotsialistlar bilan konservatorlar o‘rtasidagi ichki siyosiy kurash sabab Vena tanazzulga yuz tutdi. 1920-yilda Vena federal yeri tashkil qilindi. Aholi va kapital manfaatlari o‘rtasida muvozanat saqlashga urinayotgan shahar boshqaruvi arzon uy-joylar va shahar infratuzilmasini qurish bo‘yicha keng ko‘lamli dasturni amalga oshirdi, biroq partiyalar o‘rtasidagi to‘qnashuvlarga to‘sqinlik qila olmadi. 1927-yilda Venada ommaviy tartibsizliklar boshlanib, 89 kishi halok bo‘ldi. 1934-yilda Fevral qo‘zg‘oloni boshlandi. Avstrofashizm tuzumi 1934-yilda hokimiyatga keldi, biroq mamlakat mustaqilligini saqlab qola olmadi. 11-martdan 12-martga o‘tar kechasi, 1938-yilda Venaga nemis qo‘shinlari kirdi (qarang: Anshlyus).
13-aprel, 1945-yilda Vena operatsiyasi davomida Vena sovet qo‘shinlari tomonidan egallandi. Angliya-Amerika bombardimonlari va keyingi ko‘cha janglari oqibatida shahar katta zarar ko‘rgan bo‘lsa-da, Eski shaharning tarixiy me’moriy majmuasi asosan saqlanib qoldi. Avliyo Stefan soborini tiklash 1960-yilda yakunlandi. 1955-yilda qayta ochilgan san’at maskanlari — opera teatri va «Burgteatr».
1945-yil iyulda Avstriyadagi okkupatsiya zonalari va Venani boshqarish to‘g‘risidagi bitim imzolandi. Shahar 4 ta ishg‘ol sektoriga bo‘lindi: sovet, amerika, ingliz va fransuz. Markaziy qism to‘rt tomonning birgalikdagi nazoratiga berildi. Karl Renner Germaniyadan ajralganini e’lon qilgan Avstriya muvaqqat hukumatini tuzdi. Shaharning shimoli-sharqiy chekkalarini egallagan sovet qo‘shinlari va boshqa qismlarini egallagan ittifoqchi davlatlar qo‘shinlari 1955-yilda, Avstriya mustaqil va betaraf deb e’lon qilingach, shaharni tark etdi.
1950-yillarning ikkinchi yarmida Vena yana ommaviy munitsipal uy-joy qurilishini boshladi. 1970—1980-yillarda markaz tubdan qayta qurildi va buning natijasida Vena bryussellashuv xavfidan saqlanib qoldi. Hozirgi Venada MAGATE, YUNIDO, OPEK va boshqa ko‘plab xalqaro tashkilotlar faoliyat yuritadi. 21-dekabr 1975-yilda OPEK bosh qarorgohiga terrorchilar hujum qildi.
2-noyabr 2020-yil, dushanba kuni kechqurun Vena markazidagi gavjum «Bermud uchburchagi» (Bermuda-Dreieck) mavzesida, Markaziy sinagoga va Vena operasi yaqinida o‘tkinchilarga qarata o‘t ochildi. Avstriya hukumati terrorchilik hujumi deb baholagan otishmada kamida 4 kishi — ikki erkak va ikki ayol — halok bo‘ldi. Yana 22 kishi, jumladan bir politsiyachi jarohatlandi.
Aholi

| 1754 | 1800 | 1850 | 1900 | 1910 | 1923 | 1939 | 1951 | 1961 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 175 460 | ↗271 800 | ↗551 300 | ↗1 769 137 | ↗2 083 630 | ↘1 918 720 | ↘1 770 938 | ↘1 616 125 | ↗1 627 566 |
| 1971 | 1981 | 1981 | 1985 | 1990 | 1991 | 1995 | 2000 | 2001 |
| ↘1 619 885 | ↘1 535 145 | ↘1 531 346 | ↘1 494 874 | ↘1 492 636 | ↗1 539 848 | ↗1 542 667 | ↗1 548 537 | ↗1 550 123 |
| 2005 | 2010 | 2011 | 2012 | 2015 | 2015 | 2016 | 2016 | 2020 |
| ↗1 632 569 | ↗1 689 995 | ↗1 726 225 | ↗1 730 278 | ↗1 797 337 | ↘1 794 770 | ↗1 863 881 | ↘1 840 573 | ↗1 911 191 |
| 2022 | 2025 | |||||||
| ↗1 973 403 | ↗2 028 289 |
Infratuzilma
Transport

Venada jamoat transporti yaxshi rivojlangan. Uning asosini quyidagilar tashkil etadi:
- shahar atrofidagi tezkor poyezdlar tarmog‘i — Vena S-Bahn tizimi, u Avstriya federal temiryo‘llariga (ÖBB) tegishli;
- Vena metropoliteni (U-Bahn), tramvay va avtobus yo‘nalishlarini boshqaruvchi Wiener Linien kompaniyasi;
- Vena–Baden tramvay yo‘nalishi (Badner Bahn);
- tezkor poyezdlar — City Airport Train (CAT), ular Shvexat xalqaro aeroportidan Vena markaziga qatnaydi;
- xususiy avtobus yo‘nalishlari

Venada tramvay harakati 1865-yilda boshlangan. Hozir tramvay yo‘llarining umumiy uzunligi qariyb 179 km. Shu sababli Vena dunyodagi eng qadimiy va eng uzun tramvay tarmoqlaridan biriga ega. 1898-yilda shaharda ilk shahar temiryo‘l liniyalari ishga tushgan. Hozir ular U-Bahn va S-Bahn tizimlari bilan ifodalanadi. Avtobus yo‘nalishlari 23-mart 1907-yilda ish boshlagan. Avtomagistrallar va temiryo‘llar tarmog‘i Venani Avstriya hamda Yevropaning boshqa shaharlari bilan bog‘laydi. Yagona Markaziy vokzal 10-oktabr 2014-yilda sobiq Janubiy vokzal o‘rnida rasman ochildi. Bundan tashqari, yana bir qancha vokzallar bor. Asosiylari: Shimoliy vokzal, G‘arbiy vokzal, Frans Iosif vokzali va Maydling vokzali. Vena xalqaro aeroporti (Shvexat) Yevropa Ittifoqining ko‘pchilik a’zo davlatlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnovga ega va Markaziy Yevropada yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha eng yirik aeroportdir. Shvexatda dunyoning turli mamlakatlaridan 60 dan ortiq aviakompaniya ro‘yxatdan o‘tgan. 2005-yilda Vena aeroporti 14 milliondan ortiq yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatgan.
Vena daryo porti Dunaydagi markaziy transport uzeli bo‘lib, Yevropadagi eng yirik konteyner qabul qilish terminaliga ega. Uning umumiy maydoni 60 ming m². Vena portining logistika markazida 120 ta Avstriya va xorijiy kompaniya ro‘yxatdan o‘tgan. Ularda 5 mingdan ortiq kishi ishlaydi. 2005-yilda ushbu markaz orqali 9 million tonnadan ortiq turli yuklar o‘tkazilgan.
2018—2020-yillardan boshlab elektr samokatlar va velosipedlarni ijaraga olish hamda ular uchun tegishli infratuzilmadan foydalanish tobora ommalashmoqda.
Energetika
Shaharni elektr energiyasi, gaz va issiqlik bilan ta’minlashga qariyb 2800 xodimli Wiener Netze GmbH kompaniyasi mas’ul. U Wiener Stadtwerke kompaniyasining sho‘ba korxonasi, ya’ni shahar mulkidir. Venaning katta qismiga issiqlik uchta chiqindini yoqish zavodidan yetkaziladi: Shpittelau, Zimmeringer Xayde va Flyotserştayg. Shahardagi elektr energiyasi talabining bir qismini Froydenau GESi va Nussdorf GESi qoplaydi.
Shahar suv ta’minoti
XIX asr oxiridan beri Vena barcha aholiga yetkaziladigan yuqori sifatli ichimlik suvi bilan faxrlanadi. Suv yerosti quvurlari orqali Raks, Shneeberg va Xoxshvab tog‘laridan yetkaziladi. XX va XXI asrlarda suv manbalari ko‘paytirildi. Endi Lobau dagi chuqur yerosti suvlari hamda undan uzoqroq joylashgan Mosbrunn hududidan ham suv olinadi.
Ilmiy muassasalar va universitetlar
- Vena iqtisodiyot va biznes universiteti
- Avstriya iqtisodiy tadqiqotlar instituti
- Vena xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar instituti
- Vena universiteti
- Vena texnika universiteti
- Agrar universitet (tabiiy resurslar va amaliy fanlar)
- Vena tibbiyot universiteti
- Tasviriy san’at akademiyasi
- Vena amaliy san’at universiteti
- Vena musiqa va ijrochilik san’ati universiteti
- Vena veterinariya tibbiyoti universiteti
Xususiy universitetlar:
- Vebster universiteti
- MODUL universiteti
- Zigmund Freyd universiteti
Madaniyat va diqqatga sazovor joylar

- Vena operasi — dunyodagi eng mashhur opera teatrlaridan biri.
- Shyonbrunn — Avstriya imperatorlarining yozgi qarorgohi.
- Saroy majmuasi — Belvedere.
- Xundertvasser uyi — me’mor Xundertvasserning uyi.
- Xofburg — Venadagi Gabsburglar qarorgohi.
- Avliyo Stefan sobori (Shtefansdom) — shahar ramzlaridan biri.
- Vena xalqaro markazi — BMT markazi, VIC.
Bog‘lar
- Shyonbrunn hayvonot bog‘i Gabsburglar qarorgohi — Shyonbrunn huzurida 1752-yilda hayvonlar bilan to‘ldirilgan. Shu sababli u dunyodagi hozirgacha ishlayotgan eng qadimiy hayvonot bog‘i hisoblanadi.
- Layns hayvonot bog‘i — Vena o‘rmonining park-qo‘riqxona sifatida tashkil etilgan qismi. Unda turli yovvoyi hayvonlar erkin harakatlanadi. Asosan Venaning 13-tumanida joylashgan, kichik qismi esa Quyi Avstriyaga tegishli.
- Vena universitetining botanika bog‘i.
- Prater — jamoat bog‘i va dam olish maskani.
- Venaning 6-tumanidagi Esterxazi bog‘ida, Ikkinchi jahon urushi davridagi zenit minorasiga joylashtirilgan Dengiz uyi 4000 m² maydonda 10000 dan ortiq, asosan dengiz hayvonlarini namoyish etadi. Asosiy e’tibor akvariumlarga qaratilgan.
Musiqa
- Vena filarmoniya orkestri — dunyoga mashhur orkestr bo‘lib, har yili an’anaviy Yangi yil konsertini o‘tkazadi.
- Vena Konsertxausi — mumtoz musiqa markazi.
- Vena davlat operasi — Yevropaning yetakchi opera teatrlaridan biri. Uning tarixi Vena shahrining Yevropa Ittifoqi musiqa poytaxti sifatidagi mavqeini ko‘p jihatdan ifodalaydi. Operaning dolzarb dasturi rus tilida.
- Mnozil Brass — mashhur jaz damli cholg‘ularansambli.
Tasviriy san’at
- Belvedere galereyasi — Venadagi mashhur san’at muzeyi bo‘lib, u Belvedere saroyida joylashgan. Asosiy ekspozitsiya avstriyalik rassomlarning Fin de siècle va yugendstil davrlaridagi ijodiga bag‘ishlangan.
- San’at tarixi muzeyi — Mariya Tereziya maydonidagi mashhur san’at muzeyi.
- Albertina galereyasi — Vena markazidagi ersgersog Albert saroyida joylashgan san’at muzeyi . Unda qariyb 65 ming chizma va bir milliondan ortiq bosma grafika asari saqlanadi.
- Viennacontemporary — zamonaviy san’at bo‘yicha Sharqiy Yevropa mamlakatlari ishtirokidagi xalqaro yarmarkasi.
- Rassomlar uyi — ko‘rgazmalar majmuasi.
Iqtisodiyot
2007-yilda Mercer Human Resource Consulting kompaniyasi jahon bo‘yicha har yilgi hayot sifati tadqiqotini e’lon qildi. Hayot sifati darajasi bo‘yicha Vena Yevropa Ittifoqida yana bir bor birinchi o‘rinni egalladi. Shahar infratuzilma, jamoat transporti, bank va moliya, xavfsizlik, madaniyat hamda bo‘sh vaqtni mazmunli o‘tkazish sohalarida eng yuqori baholarni oldi. Bu natija xalqaro kompaniyalarning Venada faolroq ishlashiga turtki berdi.
BMTning 2012-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, Vena farovonlik darajasi yuqori shahar va mintaqadir. Shahar ko‘chmas mulk bozori sekin, ammo barqaror o‘sgan; ayni paytda Yevropaning boshqa ko‘plab shaharlarida reyting tuzilguniga qadar 8 yil davomida chuqur inqiroz kuzatilgan. Reytingni tuzishda beshta ko‘rsatkich hisobga olingan: mehnat unumdorligi, hayot sifati, infratuzilmaning rivojlanishi, ijtimoiy integratsiya va atrof-muhitni muhofaza qilish.
Siyosat
Qonun chiqaruvchi organ — Vena shahar kengashi (Wiener Gemeinderat), ijro etuvchi organ esa Vena shahar senati (Wiener Stadtsenat) bo‘lib, uning tarkibiga Vena burgomistri (Bürgermeister von Wien) va shahar maslahatchilari kiradi (Stadtrat).
1918-yilgacha Venaning siyosiy hayotini Xristian-ijtimoiy partiya (hozirgi Avstriya xalq partiyasining o‘tmishdoshi, AXP) belgilagan. Uning yetakchisi Karl Lyuger uzoq vaqt shahar meri bo‘lgan. Hozir Vena avstriyalik sotsial-demokratlarning tayanch maskanidir. Ular Birinchi respublika davridayoq (1918—1934) hokimiyatga kelib, yuz minglab ishchilarning turmush sifatini yaxshilagan ko‘plab zarur ijtimoiy islohotlarni amalga oshirdilar. O‘sha davrdagi shahar ma’muriyati siyosatini sotsialistlar butun Yevropa bo‘ylab hurmat qilishgan va uni «Qizil Vena» (Rotes Wien) deb atashgan. Sotsial-demokratlar boshqaruvidagi yagona tanaffus 1934—1945-yillarga to‘g‘ri kelgan: mamlakatda dastlab avstrofashizm, so‘ng natsizm hukmronlik qilgan. Anshlyus natijasida Avstriya Germaniya tarkibiga qo‘shib olingan.
1994-yilda mashhur burgomistr Gelmut Sil o‘rniga boshqa sotsial-demokrat — Mixael Xoypl shahar hokimi etib saylandi. 1996—2001-yillarda sotsial-demokratlar shaharni Avstriya xalq partiyasi bilan hamkorlikda boshqargan. 2005-yilgi munitsipal saylovlarda sotsial-demokratlar saylovchilarning 49 foiz ovozini oldi. Ularning shahar parlamentidagi asosiy raqibi 18 foiz ovoz to‘plagan AXP edi.
10-oktabr 2010-yildagi munitsipal saylovlar kuchlar nisbatini keskin o‘zgartirdi. Sotsial-demokratlar 44 foiz ovoz to‘plab, mutlaq ko‘pchilikni qo‘lga kirita olmadi. AXP atigi 13 foiz, o‘ta o‘ng qanotdagi Avstriya ozodlik partiyasi esa avvalgi natijasini deyarli ikki baravar oshirib, 27 foiz ovoz oldi va shahar parlamentida deputatlar soni bo‘yicha ikkinchi partiyaga aylandi (qonunga ko‘ra, mer aynan shu parlament tomonidan saylanadi).
27-aprel 2025-yilda saylangan Shahar kengashi tarkibi: SDP — 44, AOP — 22, Yashillar — 15, AXP — 10, NEOS — 10.
Din
Vena arxiyepiskoplik-mitropoliyasi — Rim-katolik cherkovining markazidir. 2001-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, shahar aholisining dinlar bo‘yicha taqsimoti quyidagicha:
- katoliklik — 49,2 %;
- islom — 7,8 %;
- pravoslavlik — 6,0 %;
- protestantlik (asosan lyuteranlik) — 4,7 %;
- yahudiylik — 0,5 %;
- boshqa dinlar va dini ko‘rsatilmaganlar — 6,3 %.
Dinga e’tiqod qilmaydigan ateistlar ulushi — 25,7 %.
Sport
Venada yirik xalqaro sport musobaqalari muntazam o‘tkaziladi. Shahar figurali uchish bo‘yicha jahon chempionatlarini o‘tkazish bo‘yicha rekord o‘rnatgan: ular bu yerda 11 marta o‘tkazilgan (ilk bor 1907-yilda).
Shaharning asosiy yopiq sport arenasi — «Viner-Shtadtxalle» majmuasi, asosiy ochiq stadioni esa «Ernst Xappel» (avvalgi nomi «Prater»).
Futbol
Venada 50 dan ortiq futbol klubi mavjud. Shulardan biri — Avstriyaning eng qadimgi futbol klubi: «Fyorst», unga 1894-yilda asos solingan. Shuningdek, shaharda Avstriya Bundesligasidagi eng sovrindor ikkita klub ham mavjud: «Austriya» va «Rapid». Bu jamoalar o‘rtasidagi raqobat («Vena derbisi») Yevropaning eng qadimiy futbol derbilaridan biridir.
Shaharning boshqa taniqli klublari — «Viner Sport-Klub», «Viner Viktoriya» va «Floridsdorf». Ayollar futbolida Venani Bundesligada quyidagi klub vakillik qiladi: «Landxaus».
«Ernst Xappel» stadionida Yevro-2008 finali hamda Yevropa chempionlar kubogi / Chempionlar ligasining to‘rtta finali (1964, 1987, 1990 va 1995-yillarda) bo‘lib o‘tgan.
Figurali uchish
Vena — Yevropada figurali uchishning tarixiy markazi. Shahar jahon chempionatlariga 11 marta mezbonlik qilgan: 1907, 1911, 1913, 1923, 1925, 1927, 1935, 1937, 1955, 1967 va 1979 -yillarda. Shaharda Yevropa chempionatlari ham bir necha marta o‘tkazilgan.
Xokkey
«Viner Shtadtxalle» majmuasida Vena Kepitalz xokkey klubi joylashgan. U Avstriya xokkey ligasida (ICEHL) ishtirok etadi. Shahar bir necha marta xokkey bo‘yicha jahon chempionatlariga, jumladan 1967, 1977, 1987, 1996 va 2005-yillardagi turnirlarga mezbonlik qilgan.
Tennis
Venada 1974-yildan buyon har yili erkaklar o‘rtasida tennis turniri o‘tkaziladi. U ATP 500 — Erste Bank Open turniri hisoblanadi; unda dunyoning ko‘plab eng kuchli tennischilari qatnashgan.
Boshqa sport turlari
Har yili bahorda poytaxtda Vena marafoni o‘tkazilib, unga o‘n minglab ishtirokchilar jalb qilinadi. Shaharda plyaj voleyboli (Vena 2017-yilgi jahon chempionatiga mezbonlik qilgan), gandbol va Amerika futboli ham rivojlangan.
Qardosh shaharlar
Belgrad, Serbiya
Bratislava, Slovakiya
Budapesht, Vengriya
Varshava, Polsha
Zagreb, Xorvatiya
Kiyev, Ukraina
Lyublyana, Sloveniya
Moskva, Rossiya
Tel-Aviv, Isroil
Qardoshlik munosabatlariga o‘xshash aloqalar [noma’lum atama]:
Bundan tashqari, Venaning ayrim tumanlari Yaponiyadagi qardosh shahar va tumanlarga ham ega:
- Alzergrund va Takarazuka, (Xyogo) (1994-yildan)
- Ichki shahar va Tayto, (Tokio) (1989-yildan)
- Dyobling va Setagaya, (Tokio) (1985-yildan)
- Donaushtadt va Arakava, (Tokio) (1996-yildan)
- Maydling va Gifu, (Gifu) (1992-yildan)
- Floridsdorf va Katsusika, (Tokio) (1987-yildan)
- Xernals va Futyu, (Tokio) (1992-yildan)
- Xitsing va Xabikino, (Osaka) (1995-yildan)
Qiziqarli faktlar
- Vena sharafiga asteroid (397) Vena deb nomlangan. U 1894-yilda kashf etilgan. Shuningdek, (231) Vindobona asteroidi ham 1882-yilda kashf etilgan.
- Vena va Bratislava Yevropadagi bir-biriga eng yaqin poytaxtlardir (masofa 55 km, biridan ikkinchisiga bir soatdan kam vaqtda yetib borish mumkin). 1936-yilgacha Bratislavadan Venaga tramvayda borish[nemischa].
Adabiyotlar
- Vena // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at. — Moskva: «Misl», 1966. — 509 b. — 32 000 nusxa.
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- "Wittgenstein's Vienna" (1996) by Allan Janik and Stephen Edelston Toulmin
Havolalar
- Venaning rasmiy sayti (nemischa)
- Vena jamoat transporti (nemischa)