Vanuatu haqida

Vanuatu Respublikasi
bisl. Ripablik blong Vanuatu
frans. République du Vanuatu
ingl. Republic of Vanuatu
Shior: «Long God Yumi Stanap»
«Nous nous tenons devant Dieu»

«Biz Xudo oldida turamiz»
Madhiya: «Yumi, Yumi, Yumi»
Вануату на карте региона
Vanuatuning mintaqa xaritasidagi o‘rni
Mustaqillik sanasi 30-iyul 1980-yil (quyidagilardan: Fransiya va Buyuk Britaniya)
Rasmiy tillar ingliz tili, fransuz tili va bislama
Poytaxt Port-Vila
Eng yirik shaharlar Port-Vila, Luganvil
Boshqaruv shakli parlament respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Prezident Nikenike Vurobaravu
Bosh vazir Jotam Napat
Hududi
 • Jami 12 190 km² (dunyoda 161-o‘rin)
Aholisi
 • Baholash (2023) ▲335 908 kishi (188-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2009) 234 023 kishi
 • Zichligi 19,20 kishi/km²
YaIM (XQP)
 • Jami (2018) 813 mln doll. (187-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 2848 doll. (160-o‘rin)
YaIM (nominal)
 • Jami (2018) 930 mln doll. (175-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 3252 doll. (127-o‘rin)
ITI (2018) ▲ 0,603 (o‘rtacha; 138-o‘rin o‘rin)
Pul birligi Vatu (VUV)
Internet domeni .vu
ISO kodi VU
Telefon kodi +678
Vaqt mintaqasi UTC+11
Yo‘l harakati o‘ng tomondan
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Vanuatu (bisl. Vanuatu, frans. Vanuatu, ingl. Vanuatu; fayl haqida/vænˈwɑːtuː/), rasmiy nomi — Vanuatu Respublikasi (bisl. Ripablik blong Vanuatu, frans. République du Vanuatu, ingl. Republic of Vanuatu) — Tinch okeanidagi davlat bo‘lib, Melaneziyada joylashgan. Shimolda Solomon orollarisuvlari, g‘arbda Avstraliyaning iqtisodiy zonasi, janubi-g‘arbda Yangi Kaledoniyahududiy suvlari, sharqda esa Fijihududiy suvlari bilan chegaradosh. Sohil chizig‘ining uzunligi — 2528 km. Vanuatu Respublikasi 83 ta orolda, Yangi Gebrid orollariarxipelagida joylashgan. Quruqlikning umumiy maydoni — 12 190 km². Vanuatu aholisi 292 680 kishi (2018-yil holatiga ko‘ra). Poytaxti — Port-Vila.

Birinchi bo‘lib yevropaliklarko‘rgan orol Espiritu-Santobo‘lib, uni ispaniyalik dengizchi Pedro Fernandes Kiros 1606-yilda kashf etgan va «Noma’lum Janubiy yer»ning bir qismi deb hisoblagan. 1906-yilda orollar kondominium Buyuk Britaniya va Fransiya ning « Yangi Gebrid orollari» nomli qo‘shma boshqaruvga o‘tdi. 30-iyul 1980-yilda orollar «Vanuatu Respublikasi»nomi bilan mustaqillikka erishdi. Vanuatu BMT, Millatlar Hamdo‘stligi, Frankofoniya, Janubiy Tinch okeani komissiyasi va Tinch okeani orollari forumia’zosi. 24-avgust 2012-yilda Vanuatu Respublikasi rasman JST.

Etimologiyasi

Mamlakatning hozirgi nomi — Vanuatu (so‘zma-so‘z «bu yer abadiy») 30-iyul 1980-yilda orollar Buyuk Britaniya va Fransiya.

dan mustaqillikka erishganidan boshlab rasman ishlatila boshlandi. Ungacha arxipelag «Yangi Gebrid orollari» deb atalgan. Bu nomni 1774-yilda ingliz dengizchisi Jeyms Kuk nomni Gebrid orollarisharafiga bergan. Ular Shotlandiya.

Geografiyasi

Umumiy geografiyasi

Vanuatu xaritasi
Vanuatuning sun’iy yo‘ldoshdan olingan surati

Melaneziyadagi Vanuatu davlati shimoldan janubga 1176 km masofaga cho‘zilgan Y shaklidagi orollar zanjiridan iborat. Eng yaqin davlat — Solomon orollariVanuatudan taxminan 170 km shimolda, Yangi Kaledoniya 230 km janubi-g‘arbda, Fiji 800 km sharqda, Avstraliya esa 1750 km g‘arbda joylashgan.

Vanuatuning quruqlik maydoni 12 190 km². Arxipelag 14 ta yirik va 60 ta kichikroq, ammo aholi yashaydigan oroldan iborat. Umuman olganda, Vanuatu tarkibiga 83 ta orol kiradi. Ulardan eng muhimlari — Efate, Espiritu-Santo, Tanna va Malekulaorollaridir. Vanuatuning eng katta oroli Espiritu-Santo bo‘lib, mamlakatning eng baland nuqtasi — Tabvemasana tog‘i (1879 m) ham shu yerda joylashgan. Ambrim, Aoba va Tanna orollarida okean sathidan 1000 m dan baland tog‘lar bor. Orollarning aksariyati okean plitalarining harakati tufayli tog‘li relyefga ega. Tik qoyali ayrim orollarni chekka marjon riflario‘rab turadi. Arxipelag g‘arbida chuqurligi 8000 m gacha yetadigan okean botig‘i joylashgan.

Vanuatuning eng shimoliy oroli — Hiu orolidir. U Torres guruhi: u 150 km masofada, Santa-Krus orollaridan janubda joylashgan. Santa-Krus orollari Solomon orollariga tegishli. Mamlakatning rasmiy eng janubiy oroli — Aneytyum, biroq respublika Yangi Kaledoniya bilan undan ham janubroqda joylashgan Metyu va Hanter orollari[ingl.].

Geologiyasi

Vulqon otilishi: Yasur

Geologiya nuqtayi nazaridan Vanuatu orollari yosh bo‘lib, ularning shakllanishi mintaqadagi vulqon faolligining to‘rtta asosiy bosqichida, ya’ni litosfera plitalari harakati natijasida yuz bergan. Tuzilishiga ko‘ra, Yangi Gebrid orollari asosan otilib chiqqan vulqon jinslari: tub jinslar, bazalt, andezitlar, vulkanoklastik cho‘kindilar va ohaktosh.

lardan iborat. Vanuatu orollari miotsendavrida shakllana boshlagan. Espiritu-Santo, Malekula va Torres orollari taxminan 22 million yil avval, Maevo va Pentekost taxminan 4–10 million yil avval, arxipelagning boshqa orollari esa 2–3 million yil avval paydo bo‘lgan. Orollarning shakllanish jarayoni hozir ham davom etmoqda: taxminlarga ko‘ra, Vanuatuning hozirgi quruqlik maydonining 20 foizigachasi so‘nggi 200 ming yil ichida shakllangan.

Ilgari Epi va Tongoa orollari Sheperd guruhi da yagona Kuvae (bisl. Kuwae) orolini tashkil etgan (bu nom Epi janubi-sharqidagi orollar afsonalaridan olingan). Ammo shu nomdagi vulqonning 1452-yilda kuchli otilishidan so‘ng Kuvae vayron bo‘lgan. Natijada ikkita alohida orol va oval shaklli yirik kaldera (12 x 6 km) vujudga kelgan. So‘nggi 10 ming yil ichidagi eng yirik bu otilish (atmosferaga 35 km³ gacha vulqon materiali chiqarilgan) nafaqat Yangi Gebrid orollariarxipelagining geografiyasi va tarixiga, balki bir necha yil davomida butun dunyo iqlimiga ham ta’sir ko‘rsatgan.

Yangi Gebrid orollari shakllanishining tarixini qisqacha quyidagicha tasvirlash mumkin. Dastlab suvosti vulqonlari ko‘tarilib, okean yuzasiga chiqqanidan keyin ham o‘sishda davom etgan. Keyinchalik vulqon faolligi pasayib, vulqonlar chetida marjonlar jadal o‘sa boshlagan. Litosfera plitalarining harakati suvosti riflarini ko‘tarib, quruqlikning bir qismiga aylantirgan (hozirgi Vanuatu orollari yuzasining taxminan 20 foizini ohaktoshtashkil qiladi). Keyin orollar yuzasi eroziyata’siriga uchrab, ularning hozirgi relyefi shakllangan. Biroq ko‘tarilish jarayoni hozir ham tugamagan: har yili taxminan 0,5 mm ko‘tarilish kuzatiladi.

Yasur vulqoni yaqinidagi tekislik

Vanuatu orollari Tinch okeanining vulqonli mintaqasida, ya’ni Avstraliya va Tinch okeani litosfera plitalarito‘qnashadigan hududda joylashgan. Shu sababli orollarda vulqon otilishlari va yer silkinishlari tez-tez yuz beradi, ammo ular kamdan-kam hollarda vayronkor kuchga yetadi.

Vanuatuning eng mashhur faol vulqoni — Yasur. U Tanna orolida joylashgan (balandligi 365 m). Uning yaqinida Sivi ko‘libor. Ko‘l har tomondan lava vodiylari va vulqon kuli bilan o‘ralgan. Yasur dunyodagi odamlar yetib borishi eng oson bo‘lgan faol vulqonlardan biri ham hisoblanadi. Mahalliy aholining mifologik tasavvurlariga ko‘ra, vulqon o‘lganlar ruhlarining makoni, shu sababli muqaddas joy hisoblanadi. So‘ngan Aoba vulqoni Aoba orolida Aoba dengiz sathidan 1500 m balandlikka yetadi. Uning uchta kraterida termal ko‘llar joylashgan bo‘lib, eng kattasi Manaro ko‘lidir.

Ko‘plab orollarda vulqon faolligi va ohaktosh yoki kulning eroziyasi tufayli hosil bo‘lgan yerosti g‘orlari mavjud. Eng mashhur g‘orlardan biri — Efateorolidagi Siviri g‘oridir. Mahalliy geologiyaning yana bir xususiyati — qirg‘oq jinslaridir. Ular chig‘anoqlar va kalsiy karbonati hamda planktondan hosil bo‘lgan aralashmaning tosh holigacha qotishidan vujudga kelgan. Bunda nafaqat qirg‘oq qumi, balki turli buyumlar, masalan, Ikkinchi jahon urushi davridagi harbiy jihozlar ham toshga qotgan. Bunday holat Million Dollar burnida (ingl. Million dollar Point), Espiritu-Santo.

orolida uchraydi. Vanuatu orollarida ma’lum yirik foydali qazilmakonlari yo‘q, ammo faol geologik qidiruv ishlari olib borilmoqda. Kichik oltin konlari (asosan, Espiritu-Santoorolida) va marganes konlari (1980-yillargacha Efate).

Iqlimi

Mele qishlog‘i yaqinidagi sharshara (Efate oroli)

Nam tropik iqlim, ya’ni ekvatorialiqlimga yaqin iqlim Vanuatu orollarining aksariyatiga xos. Biroq tog‘li orollarda dengiz sathidan balandlik va passat shamollarita’siriga qarab iqlim sezilarli farq qiladi. Past joylashgan janubi-sharqiy, shamolga ro‘para yonbag‘irlarda ekvatorial iqlim kuzatiladi (yog‘in miqdori 2500–4000 mm); shimoli-g‘arbiy, shamoldan pana tomonlarda esa yiliga ikki faslli tropik iqlim hukm suradi (yog‘in odatda 2000 mm dan oshmaydi). Arxipelag janubida 500–600 m, shimolida 200–300 m balandlikdagi tog‘li hududlarda iqlim nam bo‘lib, tez-tez tuman tushadi va yiliga 5000 mm dan ortiq yog‘in yog‘adi.

Maydan oktabrgacha (qish oylarida) Yangi Gebrid orollarida janubi-sharqiy shabadalaresadi, natijada kunlar quyoshli, tunlar salqin bo‘ladi. Noyabrdan aprelgacha tez-tez kuchli jala yog‘ishi tufayli havo juda nam bo‘ladi. Shu davrda harorat yuqori bo‘lib, siklonlartez-tez yuz beradi. Shimoliy orollarda yomg‘irli mavsumda o‘rtacha yillik harorat 30 °C, quruq mavsumda taxminan 20 °C. Janubiy orollarda o‘rtacha yillik harorat 29 °C dan 17 °C gacha o‘zgaradi. Davlat poytaxti — Port-Vilashahrida yomg‘irli mavsumda namlik 90 foizga, quruq mavsumda esa 70–74 foizga yetishi mumkin.

Vanuatuning barcha orollarida kuchli yomg‘irlar mavsumi yanvardan martgacha davom etadi. Eng seryog‘in oy — fevral (20 ta yomg‘irli kun). Eng quruq oylar — avgust va sentabr. Shimoli-sharqiy orollarda o‘rtacha yillik yog‘in miqdori 4000 mm, janubiy orollarda esa 2360 mm ni tashkil etadi.

Siklonlar orollarda ko‘pincha dekabr–mart oylarida yuz beradi va Vanuatuning shimoli-g‘arbida joylashgan Marjon dengiziustida shakllanadi.

Tuproqlari va gidrologiyasi

Oroldagi soy: Efate

Tuproqlar Vanuatuda asosan vulqon jinslaridan hosil bo‘lgan. Ularning aksariyati tarkibida vulqon kuli.

ko‘p bo‘ladi. Iqlim sharoitiga qarab mamlakat tuproqlari uchta asosiy guruhga bo‘linadi: ferralit tuproqlar — nam iqlimli janubi-sharqiy orollarda, fersiallit tuproqlar — nisbatan quruq iqlimli shimoli-g‘arbiy orollarda va andik tuproqlar — baland tog‘larda uchraydi. Iqlim qanchalik nam va vulqon kuli qanchalik yosh bo‘lsa, tuproqlarda andik xususiyat shunchalik kuchli bo‘ladi.

Past joylardagi tuproqlar tez-tez kuchli yomg‘ir yog‘ishiga qaramay, vulqon kuli ko‘pligi tufayli juda unumdor. Ammo Aneytyum, Eromanga, Efate va Espiritu-Santo orollarida tuproqlar kamroq unumdor, chunki u yerda qadimgi vulqon jinslaridan hosil bo‘lgan ferralit tuproqlar ustunlik qiladi.

Yangi Gebrid orollarida daryolarjuda kam. Bunga orollarning tropiklarda joylashgani va vulqon tuproqlarining g‘ovakligi sabab bo‘ladi: ularda yomg‘ir suvi deyarli saqlanmaydi. Vanuatuning ko‘plab orollarida umuman daryo yo‘q. Ammo Efate, Espiritu-Santo, Pentekost va ayrim boshqa orollarda kichik suv oqimlari mavjud bo‘lib, ularning manbalari orollarning ichki hududlarida joylashgan.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Vanuatuning qimmatbaho daraxt turlaridan biri — kauri

Mahalliy o‘simliklar va hayvonlar dunyosining shakllanishi Yangi Gebrid orollaridagi yirik geologik jarayonlar tugashi bilan boshlangan. Orollarga Papua — Yangi Gvineya, Yangi Britaniya va Solomon orollariorqali kelgan o‘simlik va hayvon turlarining ko‘pi Hind-Avstralaziya mintaqasidan kelib chiqqan. O‘simlik urug‘lari orollarga okean oqimlari va ko‘chib yuruvchi dengiz qushlari orqali kelgan. Qushlarning bir qismi Avstraliya dan Yangi Kaledoniya.

orqali uchib kelgan. Vanuatu orollarida o‘simlik qoplamining bir necha mintaqasi ajratiladi; ularning xilma-xilligi, avvalo, okean sathidan balandlik va substratga bog‘liq. Ular vodiy o‘rmonlari, tog‘ o‘rmonlari, mavsumiy o‘rmonlar, yangi vulqon jinslari ustidagi o‘simliklar, qirg‘oq o‘simliklari va ikkilamchi o‘simlik qoplamidir.

500 m balandlikdagi tog‘ o‘rmonlarida asosan agatislar va podokarpuslar, shuningdek, metrosideroslar, sizigiumlar, veynmanniyalar va boshqa o‘simliklar o‘sadi. Quruq va tropik o‘rmonlar o‘rtasidagi o‘tish mintaqasini tashkil etuvchi mavsumiy o‘rmonlar orollarning shamoldan pana tomonida uchraydi. Qirg‘oq o‘simlik qoplami mangra chakalakzorlaridan, qirg‘oqbo‘yi o‘rmonlari — esa kazuarinalar, pandanuslar, barringtoniyalar, haritaki.

lardan iborat. Vanuatuda o‘sadigan naychali o‘simliklarning umumiy soni taxminan 870 tur bo‘lib, ulardan 130 tasi endemikhisoblanadi. Ko‘plab o‘simlik va hayvonlar orollarga odamlar tomonidan keltirilgan. Masalan, yams, taro, bananlar, sagovniklar, non daraxti, shakarqamish, cho‘chqalar, itlar va uy parrandalari dastlabki ko‘chib keluvchilar tomonidan introduksiya qilingan , ya’ni Yangi Gebrid orollariga olib kelingan. Ananas, avokado, papayya, maniok va makkajo‘xori ni esa keyinchalik yevropaliklar Amerikadan olib kelgan. Eng qimmatbaho daraxtlar — kauri va sandal daraxti.

Vanuatuning yagona mahalliy sutemizuvchilari Vanuatuda 4 turdagi uchar tulkilar va 8 turdagi hasharotxo‘r ko‘rshapalaklarbo‘lib, shulardan 4 turi endemikyoki deyarli endemik hisoblanadi. Uzun dumli meva ko‘rshapalagi (lot. Notopteris macdonaldi) va lot. Pteropus fundatus turidagi uchar tulki zaif turlar hisoblanadi, Santa-Krus meva ko‘rshapalagi (ingl. Nyctimene sanctacrucis) esa qirilib ketgan deb hisoblanadi.

Vanuatu orollarida 57 turdagi quruqlik qushlaribo‘lib, shulardan 7 tasi endemik. Shuningdek, 17 turdagi sudralib yuruvchilar, jumladan, timsohlar va zaharsiz ilonlarning ikki turi, 71 turdagi kapalaklar (beshtasi endemik), 12 turdagi chumolilar va termitlar (beshta endemik tur), 76 turdagi shilliqqurtlar (57 tasi endemik) uchraydi.

Qirg‘oq suvlarida dengiz hayvonlari juda ko‘p. Ayrim orollarda dengiz toshbaqalari tuxum qo‘yadi. Sohillarda Ambae, Ambrim, Paama, Pentekost va Malekula orollari atrofida akulalar suzadi. Shunga qaramay, orollar chekka riflar bilan o‘ralgani sabab qirg‘oq suvlari sayyohlar uchun xavfsiz hisoblanadi.

Vanuatu hududida bitta milliy bog‘ va 106 ta muhofaza etiladigan hamda qo‘riqxona hududlari mavjud. Ularning eng muhimlari — «Million Dollar Point»milliy bog‘i, «Loru» va «Vatthe» qo‘riqxonalari (Espiritu-Santo oroli).

Tarixi

Vanuatuning dastlabki tarixi juda kam o‘rganilgan. Arxeologik topilmalar orollarda odamlar taxminan 4000 yil avval yashay boshlaganini ko‘rsatadi. Topilgan sopol siniqlarining ayrimlari miloddan avvalgi 1300–1100-yillarga oid.

Paleogenetiklar ma’lumotlariga ko‘ra, lapitamadaniyati vakillari taxminan 5–6 ming yil avval Tayvandan tarqalib, taxminan 3000 yil avval Vanuatuga yetib kelgan.

Yevropaliklar ko‘rgan birinchi Vanuatu oroli — Espiritu-Santobo‘lib, uni 1606-yilda Portugaliya da tug‘ilgan ispaniyalik dengizchi Pedro Fernandes Kiroskashf etgan va «Janubiy yer»ning bir qismi deb hisoblagan. Shundan keyin 1768-yilgacha Vanuatu orollariga birorta ham Yevropa kemasi kelmagan. O‘sha yili orollarni fransuz dengizchisi Lui Antuan de Bugenvilqayta kashf etgan. 1774-yilda kapitan Jeyms Kuk orollarga «Yangi Gebrid orollari»» nomini bergan. Bu nom Vanuatu mustaqillikka erishguniga qadar ishlatilgan.

1825-yilda savdogar Piter Dillon Eromanga orolida sandal daraxtichakalakzorlarini topgan. Bu daraxtlarni kesish 1830-yilgacha, ya’ni polineziyalik muhojirlar va tub melaneziyaliklaro‘rtasida to‘qnashuv yuz berguniga qadar davom etgan. 1860-yillarda Avstraliya, Yangi Kaledoniya, Samoa va Fijidan kelgan, ishchi kuchiga juda muhtoj plantatorlar Vanuatu orollarida mahalliy aholini yollab, keyin ularni qullarga aylantirish amaliyotining keng tarqalishiga sabab bo‘lgan. Ushbu «qora qushlarni ovlash» ( ingl. blackbirding) eng avj olgan davrda voyaga yetgan erkaklarning yarmidan ko‘pi chet el plantatsiyalarida ishlagan. O‘sha paytda orollar aholisi soni sezilarli kamaygan.

1879-yilda Efate oroli da N. N. Mikluxo-Maklayishlagan. Uning qaydlari va kuzatishlari keyinchalik Vanuatu an’anaviy madaniyatini saqlab qolishda muhim rol o‘ynagan.

Shu davrda Yangi Gebrid orollariga dastlabki katolik va protestant missionerlarkelgan. Bundan tashqari, paxta plantatsiyalaribarpo etish uchun yer izlagan yangi ko‘chmanchilar ham kelgan. Paxta narxi keskin tushgach, ular qahva, kakao, banan va kokos palmasiyetishtirishga o‘tgan. Dastlab Yangi Gebrid orollarida Avstraliyadan kelgan Britaniya fuqarolari ko‘pchilikni tashkil etgan, ammo 1882-yilda «Yangi Gebrid Kaledoniya kompaniyasi» tashkil etilgach, Fransiya fuqarolari ustunlik qila boshlagan. Asr oxiriga kelib, fransuz aholisi britaniyaliklardan ikki baravar ko‘p bo‘lgan.

Ham Fransiya, ham Buyuk Britaniya mintaqadan manfaatdor bo‘lgani uchun orollar kimga tegishli bo‘lishi masalasi ko‘tarilgan. 1885-yilda Fransiya Britaniyaga ayrim yon berishlar evaziga Yangi Gebrid orollarini olishni taklif qilgan. Biroq Britaniya imperiyasi bu taklifni qabul qilmagan, chunki Yangi Janubiy Uelsdan tashqari barcha Avstraliya koloniyalari qarshi chiqqan. 1887-yilda konvensiyaimzolanib, unga muvofiq Yangi Gebrid orollarida Angliya-Fransiya harbiy-dengiz komissiyasi tuzilgan. Uning majlislarida ikki tomondan ikkitadan ofitser ishtirokida Yangi Gebrid stansiyasidagi Britaniya va Fransiya harbiy kemalari komandirlari navbatma-navbat raislik qilgan. Keyinchalik komissiya orollardagi Britaniya va Fransiya aholisi hayoti hamda mulkini himoya qilishga mas’ul bo‘lgan. Ammo komissiya yer nizolariga aralashish huquqiga ega emas edi.

9-avgust 1889-yilda manzilgoh Port-Vila manzilgohi mustaqil Fransvilrespublikasiga aylangan. Bu jins va irqdan qat’i nazar, umumiy saylov huquqi joriy etilgan birinchi davlat bo‘lgan, ammo davlat lavozimlarini faqat «oq irq» vakillari egallashi mumkin edi. Bu «kommuna» uzoq yashamagan: 1890-yil iyuniga kelib, u amalda tugatilgan.

1906-yilda Yangi Gebrid orollarini Fransiya va Britaniyaning qo‘shma mulki —kondominiumdeb e’lon qilish to‘g‘risida kelishuvga erishilgan. Keyin o‘ziga xos boshqaruv tizimi yaratilgan: mustamlaka ma’muriyatlari alohida, faqat sud umumiy bo‘lgan. Melaneziyaliklar, ya’ni Yangi Gebrid orollarining tub aholisi, ikkala metropoliyaning ham fuqaroligi ni olish huquqidan mahrum etilgan.

Davlat tuzilishidagi o‘zgarishlar 1940-yillar boshida orollarda birinchi millatchilik tashkilotlari paydo bo‘lishi bilan boshlangan. Birinchi siyosiy partiya faqat 1970-yillar boshida tashkil topib, Yangi Gebrid milliy partiyasideb nomlangan. Uning asoschilaridan biri ruhoniy Uolter Lini (keyinchalik Vanuatu bosh vaziri) bo‘lgan. 1974-yilda partiya «Vanua’aku Pati»deb qayta nomlangan. Partiyaning asosiy maqsadi Yangi Gebrid orollari mustaqilligi uchun kurashish edi. Mustaqillikka 30-iyul 1980-yilda erishilib, mamlakat Vanuatu Respublikasi deb atala boshlandi.

Ma’muriy bo‘linishi

1906-yilda kondominium tuzish haqidagi konvensiya imzolangandan keyin to‘rt yil davomida Yangi Gebrid orollari da ma’muriy bo‘linish bo‘lmagan. Mahalliy melaneziyaliklar ishtirokidagi turli ishlarni umumiy sud emas, Harbiy-dengiz komissiyasi ko‘rib chiqqan. 1911-yilda ma’muriy islohotga ilk qadamlar qo‘yilgan. Natijada 1912-yilda ayrim Yangi Gebrid orollariga ( rezident-komissarlar vakillari tayinlangan, bundan Efateoroli mustasno). Ular ish bilan ta’minlashni nazorat qilgan va aholining turli shikoyatlarini ko‘rib chiqqan. Britaniya vakillari Tanna va Espiritu-Santoorollariga, fransuz vakillari esa Malekula va Pentekostorollariga yuborilgan. 1985-yildagi navbatdagi ma’muriy islohot natijasida to‘rtta okrug tugatilib, o‘n bitta orol kengashi tuzilgan.

1994-yildan beri Vanuatu Respublikasi 6 ta provinsiyaga bo‘lingan. Provinsiyalarning nomlari ularning tarkibidagi asosiy orollar nomlarining birinchi bo‘g‘inlari yoki harflaridan tuzilgan.

№ Provinsiya
(ruscha)
Provinsiya
(inglizcha)
Ma’muriy markazi Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi (2009-yil)
Zichligi,
kishi/km²
1 Malampa Malampa Lakatoro 2779 36 727 13,22
2 Penama Pénama Saratamata 1198 30 819 25,73
3 Sanma Sanma Luganvil 4248 45 855 10,79
4 Tafea Tafea Isangel 1628 32 540 19,99
5 Torba Torba Sola 882 9359 10,61
6 Shefa Shéfa Port-Vila 1455 78 723 54,11
Jami 12 190 234 023 19,20

Aholisi

Aholi soni

Yosh-jins piramidasi 2020-yil holatiga ko‘ra Vanuatu aholisi
Aholi soni
196719791989199920092016
78 000↗111 251↗142 419↗186 678↗234 023↗272 459
Grafik texnik sabablarga ko‘ra ko‘rsatilmayapti. Imkon bo‘lsa, uni yangi formatdaqayta yarating.

Soni va joylashuvi

Vanuatu aholisi
Vanuatu aholisi sonining o‘sish dinamikasi
Aholi tarkibi
Aholi soni 234 023 kishi (2009)
Aholi zichligi 19,20 kishi/km² (2009)
O‘rtacha yosh jami: 23,9 (2009)
erkaklar: 25,5 (2009)
ayollar: 22,5 (2009)
Yosh tarkibi 0—14: 38,9 % (2009)
15—60: 55,2 % (2009)
60 yoshdan kattalar: 5,9 % (2009)
Shahar aholisi ulushi 24,4 % (2009)
Tug‘ilish ko‘rsatkichi
Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti 2,63 ‰ (2007)
Tug‘ilishning umumiy koeffitsiyenti 22,35 ‰ (2007)
O‘lim ko‘rsatkichi
Har 1000 ta
tirik tug‘ilgan chaqaloqqa nisbatan go‘daklar o‘limi (1 yoshgacha)
52,45 ‰ (2007)
Bolalar o‘limi (1 yoshdan 4 yoshgacha) Ma’lumot yo‘q

1999-yilgi aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, Vanuatuda 186 678 kishi yashagan. 2009-yilga kelib aholi soni 234 023 kishiga yetgan (ro‘yxatga olish ma’lumotlari). Mamlakat poytaxti — Port-Vilashahrida 44 040 kishi istiqomat qilgan.

Vanuatu aholisining taxminan uchdan ikki qismi respublikaning to‘rtta asosiy orolida yashaydi: Efate (unda poytaxt — Port-Vila), Espiritu-Santo (unda mamlakatning ikkinchi eng katta shahri — Luganvil joylashgan; aholisi 13 167 kishi), Malekula va Tafea. Aholining aksariyati dengiz sohilida yoki unga yaqin joylarda yashaydi. Yirik orollarning qalin o‘rmonlar bilan qoplangan ichki hududlarida odatda aholi yashamaydi.

2009-yilgi ro‘yxatga olishda erkaklar 119 090 kishi (50,89 %), ayollar 114 933 kishi (49,11 %) bo‘lgan. 2009-yilda shaharlarda 57 207 kishi (24,4 %), qishloqlarda esa 176 816 kishi (75,6 %) yashagan. Qishloq joylarida iqtisodiy imkoniyatlarning cheklanganligi, daromadlarning juda pastligi hamda shahar va qishloq o‘rtasidagi daromad tafovuti ortgani so‘nggi yillarda aholining asosiy shaharlarga — Port-Vila va Luganvil.

ga ko‘chib kelishini kuchaytirgan. 2009-yilda aholi sonining o‘rtacha yillik o‘sishi 2,3 % bo‘lgan. Bashoratlarga ko‘ra, 2029-yilga borib Vanuatu aholisi 395 017 kishiga yetishi kerak edi. Bu raqamlar XIX asrdagi vaziyatdan keskin farq qiladi: o‘shanda yevropaliklarning mustamlakachilik siyosati, olib kelingan kasalliklar va pandemiya natijasida Vanuatu aholisi qariyb 1 million kishidan 41 mingdan ham kam kishigacha qisqargan. Ayrim orollar, masalan, Aneytyum va Eromanga, mamlakat tarixining o‘sha davrida aholisining 95 foizdan ortig‘ini yo‘qotgan.

14 yoshgacha bo‘lganlar ulushi 2009-yilda 90 973 kishi (38,9 %), 15–60 yoshdagilar 129 244 kishi (55,2 %), 60 yoshdan oshganlar 13 806 kishi (5,9 %) bo‘lgan. 1999-yilda o‘rtacha umr davomiyligi erkaklarda 65,6 yil, ayollarda 69 yil edi.

Etnik tarkibi

Sariq sochlibola ni-vanuatu (och rangli sochlar aralash nikohlarnatijasi emas, balki ma’lum davrdagi ajralib yashash tufayli mustahkamlangan mutatsiyabo‘lib, Shimoliy Yevropa aholisi orasida mustahkamlangan mutatsiyaga o‘xshaydi)

Mamlakat aholisining 94 foizini Vanuatuning tub aholisi — ni-vanuatutashkil etadi. Qolgan 4 foizini yevropaliklar, 2 foizini esa Okeaniya va Osiyo.

ning boshqa xalqlari tashkil etadi. Vanuatuda oz sonli xitoy jamoasiham bor; ular asosan savdogarlardan iborat. Shuningdek, vyetnam jamoasimavjud bo‘lib, uning vakillari ilgari mahalliy plantatsiyalardaoddiy ishchi bo‘lib ishlaganlarning avlodlaridir. Dastlabki ishchilar guruhi Tonkin (ya’ni Vyetnamning shimoliy qismi)dan 1920-yilda Yangi Gebrid orollariga kelgan. Natijada, Ikkinchi jahon urushi oxiriga kelib orollarda 2500 ga yaqin vyetnamlik yashagan. Ulardan 1945-yilda vataniga repatriatsiya qilingan atigi 550 kishi qaytarilgan.

Tillar

Vanuatuda uchta davlat tili bor: ingliz tili, fransuz tili va bislama (asosan ingliz tili asosidagi kreol til).

Bislamani ona tili deb biladiganlar 6200 kishi bo‘lib, ular asosan poytaxt — Port-Vila va Luganvilshahrida yashaydi. Biroq mamlakat aholisining katta qismi bu tilni tushunadi. Bislama Yangi Kaledoniya.

Ushbu rasmiy tillardan tashqari 109 ta mahalliy til ham bor. Turli manbalarda ularning soni ancha farq qiladi, chunki lahjalar bilan alohida tillarni ajratish qiyin, mahalliy tillar esa asta-sekin yo‘qolmoqda. Har bir tilda o‘rtacha 2 ming kishi so‘zlashadi; ularning barchasi avstronez tillari oilasiga kiradi. Mahalliy tillarning katta qismi yo‘qolib ketish xavfi ostida. Tillar eng ko‘p jamlangan orollar — Espiritu-Santo va Malekula (har birida taxminan 24 tildan). Tafea provinsiyasidagi Aneytyum, Tanna va Eromanga orollari tillari mamlakatning qolgan tillaridan ancha farq qilib, Yangi Kaledoniya tillariga yaqin. Vanuatuda melaneziya tillari dan tashqari uchta polineziya tili: — mele-fila, futuna-aniva va emaeham bor. Ular polineziyaliklar ning Sharqiy Polineziyadan qayta ko‘chib kelishi natijasida shakllangan.

Eng keng tarqalgan mahalliy tillar: raga (7 ming so‘zlashuvchi), lenakel (6500), paama (6 ming), uripiv-vala-rano-atchin (6 ming), sharqiy ambae (5 ming), g‘arbiy ambae (4500), apma (4500) va janubiy efate (3750).

. XX asrda ulardan bir nechtasida birgalikda foydalanish uchun avoiuli.

Diniy tarkibi

Quyidagi shaxs izdoshlari qishlog‘i: Jon Frum

Dastlabki xristian missionerlar orollarga: Yangi Gebrid orollari XIX asrda kelgan. Ammo uzoq vaqt davomida ularning faoliyati kam samarali bo‘lgan va diniy targ‘ibotchilarning hayoti xavf ostida qolgan. Masalan, London missionerlik jamiyati Jon Uilyams mahalliy aholi tomonidan o‘ldirilib, yeb qo‘yilgan. Bu voqea Eromangaorolida sodir bo‘lgan. Faqat XX asr o‘rtalariga kelib xristianlik Yangi Gebrid orollaridagi melaneziyaliklar orasida hukmron dinga aylangan.

Xristian ta’limotlaridan tashqari, Vanuatuda kargo kultiham keng tarqalgan. U Ikkinchi jahon urushi yillarida paydo bo‘lgan va Tanna, Malekula va Espiritu-Santoorollarida uchraydi. Eng mashhur harakatlar: Jon Frum harakati (Tanna orolida) va shahzoda Filipp harakati (Tanna orolida; uning a’zolari Edinburg gersogi Filipp).

ga sig‘inadi). Xristian missionerlar orollarga kelishidan oldin Yangi Gebrid orollarida animizmkeng tarqalgan bo‘lib, uning izlari zamonaviy dinda ham ko‘rinadi. Hozirgi e’tiqod asosan ruhlarga oid an’anaviy qarashlar bilan xristianlikning qo‘shilishidan iborat. Mustamlakachilik davrida din va ta’lim bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan, ko‘pgina mahalliy tillar yozuvi xristian missionerlari tomonidan yaratilgan. Hozirgi jamiyatda ham din juda muhim o‘rin tutadi, hatto milliy shior ham shunday yangraydi: «Long God yumi stanap» ( bislama tilidan tarjimasi — «Biz Xudoga suyanamiz»)).

2009-yil holatiga ko‘ra, presviterianlar 28 foiz, anglikanlar — 15 %, rim-katoliklar — 12 %, yettinchi kun adventistlari 12 foiz, boshqa xristian yo‘nalishlari tarafdorlari 13 foiz, mahalliy e’tiqodlar (jumladan, kargo kulti) — 5 %.

Siyosiy tuzilishi

Davlat boshqaruvi

Vanuatu — suveren unitar demokratik respublika.. Konstitutsiya, 30-iyul 1980-yildaqabul qilingan bo‘lib, unda Vestminster tizimi asosidagi parlamentar respublika boshqaruvi belgilangan..

Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Vanuatu parlamenti

Mamlakatning qonun chiqaruvchi organi bir palatali parlamentbo‘lib, u 52 nafar deputat dan iborat va to‘rt yil muddatga saylanadi. Deputatlar umumiy saylov huquqi asosida, saylov tizimining proporsional vakillik elementlari qo‘llangan tartibda saylanadi. 25 yoshga to‘lgan har qanday Vanuatu fuqarosi parlament deputatligiga saylanish huquqiga ega.

Saylovdan keyingi birinchi majlisda parlament a’zolari spiker va uning o‘rinbosarini saylaydi.

Parlament barcha deputatlarning kamida ¾ qismi qatnashgan maxsus majlisda mutlaq ko‘pchilik ovozi bilan qabul qilingan qarorga muvofiq tarqatib yuborilishi mumkin. Qaror qabul qilinishidan roppa-rosa bir hafta oldin parlament spikerni ogohlantirishi kerak. Parlamentni tarqatib yuborish huquqi Vanuatu prezidenti ga ham tegishli, u bunday qarorni Vazirlar kengashi bilan kelishgan holda qabul qiladi. Muddatidan oldingi saylovlar parlament tarqatilganidan keyin 30 kundan oldin va 60 kundan kechiktirmay tayinlanadi.

Vanuatu parlamenti qonunlar ni qonun loyihalarini qabul qilish orqali chiqaradi. Bu loyihalarni bir yoki bir necha vazir , shuningdek, bosh vazirtaqdim etishi mumkin. Parlament ma’qullagan qonun loyihasi Vanuatu prezidentiga ko‘rib chiqish uchun yuboriladi. Prezident uni ikki hafta ichida imzolashi kerak. Agar prezident parlament ma’qullagan qonun loyihasi Konstitutsiyaga zid deb hisoblasa, Vanuatu Oliy sudi ga murojaat qilishi mumkin.

Ijro etuvchi hokimiyat

Shuningdek qarang Vanuatu prezidentlari ro‘yxati, Vanuatu bosh vazirlari ro‘yxati

Vanuatu — parlament respublikasibo‘lib, unga haqiqiy siyosiy hokimiyatga ega bo‘lmagan prezidentrahbarlik qiladi. Prezidentni saylovchilar hay’atisaylaydi. Hay’at parlament a’zolari va mintaqaviy kengashlar raislaridan tuziladi. Ovozlarning 2/3 qismini olgan nomzod saylangan hisoblanadi. Prezidentning vakolat muddati 5 yil. Prezident noqonuniy xatti-harakatlari yoki sog‘lig‘i sababli lavozimidan chetlatilishi mumkin. Shuningdek, saylovchilar hay’atining 1/3 qismi tashabbus ko‘rsatsa va bu tashabbus hay’at a’zolarining ¾ qismi hamda mahalliy kengash raislarining ¾ qismi qatnashgan majlisda qo‘llab-quvvatlansa, uni lavozimidan olish mumkin. Buning uchun majlisda qatnashgan saylovchilar hay’ati a’zolarining 2/3 qismi ovoz berishi kerak.

Prezident jinoyatsodir etgan shaxsni afv etish, uning jazosini yoki sud hukmini yengillashtirish huquqiga ega. Prezident parlament qabul qilgan qonunlar Konstitutsiyaga zid bo‘lmasligini ham nazorat qiladi. 16-avgust 2004-yildan 16-avgust 2009-yilgacha mamlakat prezidenti Kalkot Mataskekelebo‘lgan. U Port-Vilashahridan bo‘lgan advokat edi. 2-sentabr 2009-yilda Vanuatu prezidenti etib Iolu Abilsaylangan. 22-sentabr 2014-yildan prezidentlik lavozimini Boldvin Lonsdeylegallagan. U 17-iyun 2017-yilda to‘satdan vafot etgach, prezident vazifasini vaqtincha Esmon Saymon. 6-iyul kuni prezident etib Tallis Mozes.

Ijro etuvchi hokimiyat bosh vazir va Vanuatu Vazirlar kengashi qo‘lida. Vazirlar kengashi bosh vazir va boshqa vazirlardan iborat bo‘lib, ular soni parlament deputatlari umumiy sonining 1/4 qismidan oshmasligi kerak. Bosh vazirhukumatga rahbarlik qiladi va parlament deputatlarining ¾ qismi ishtirokidagi navbatdagi sessiyada ko‘pchilik ovoz bilan saylanadi. Hozirda mamlakatning bosh vaziri — Sharlot Salvai, u Namangi Autipartiyasi rahbari. Vazirlar bosh vazir tomonidan parlament deputatlari orasidan tayinlanadi va u tomonidan lavozimdan olinishi mumkin. Vazirlar kengashi mamlakat parlamenti oldida jamoaviy javobgar hisoblanadi.

Sud hokimiyati

Vanuatu sud tizimi apellyatsiya sudi, Oliy sud, magistrat sudlari va orol sudlaridan iborat.

Vanuatu Oliy sudi jinoyat va fuqarolik ishlarini birinchi instansiyada ko‘rib chiqadi. U Oliy sud raisi va yana uch nafargacha sudyadan iborat. Oliy sud raisini Vanuatu prezidenti bosh vazir hamda muxolifat yetakchisi bilan maslahatlashib tayinlaydi. Faqat Vanuatu hududida yuristsifatida amaliyot olib borgan shaxs rais bo‘la oladi. Qolgan sudyalar ham Sud xizmati komissiyasi (ingl. Judicial Service Commission).

) tavsiyasiga binoan prezident tomonidan tayinlanadi. Oliy sudning ikki yoki undan ortiq sudyasi apellyatsiya sudini tashkil qiladi. Odatdagi huquqiy masalalarning aksariyati magistrat sudlari.

da hal etiladi. Konstitutsiyada odat huquqiga oid masalalar, jumladan yer nizolarini ko‘rib chiqadigan qishloq va orol sudlarini tashkil etish ham ko‘zda tutilgan.

Saylov okruglari

Saylov huquqi 18 yoshga to‘lgan barcha Vanuatu fuqarolariga berilgan. Ovoz berish majburiy emas. Vanuatu Respublikasi 17 ta saylov okrugiga bo‘lingan. Okrugning kattaligiga qarab uni bittadan yettitagacha deputat vakillik qiladi.

Mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish

Malvatu-Mauri — milliy oqsoqollar kengashi binosi

Vanuatuda urf-odatlar hali ham mamlakat siyosiy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Buning yaqqol namoyon bo‘lishi — Malvatu-Mauri (bisl. Malvatu Maurideb ataladigan milliy oqsoqollar kengashidir. U konstitutsiyaviy organ bo‘lib, okrug boshliqlari kengashlarida o‘zlariga teng maqomdagi odamlar tomonidan saylangan an’anaviy boshliqlardan iborat. Kengash mamlakat urf-odat va an’analariga oid barcha masalalarni muhokama qilish vakolatiga ega va Vanuatu hukumatiga madaniyat hamda til masalalarida maslahat beradi. Ammo u qonun chiqarish vakolatiga ega emas, madaniyat masalalarida maslahat organi hisoblanadi.

Vanuatuda umummilliy siyosiy tuzilmalardan tashqari oltita provinsiya hukumat kengashi mavjud. Har bir kengash tayinlangan va saylangan bir nechta a’zodan iborat. Provinsiya kengashlari o‘z hududida, jumladan, soliq solishbo‘yicha qonunlar qabul qilish huquqiga ega.

Siyosiy partiyalar

Shuningdek qarang Vanuatu siyosiy partiyalari ro‘yxati

Vanuatuda barqaror partiyaviy tizim shakllanmagan, ko‘plab partiyalarda rasmiy mafkura va siyosiy dastur yo‘q. Partiyaviy tizim ko‘p jihatdan til farqlariga asoslangan: ingliz tilida so‘zlashuvchilarning partiyalari (Vanuaaku partiyasi) va fransuz tilida so‘zlashuvchilarning partiyalari (Mo‘tadil partiyalar ittifoqi) aniq ajralib turadi. Mamlakatdagi siyosiy partiyalar soni muntazam ko‘paymoqda. Parlamentga kirgan partiyalar ko‘pincha mustaqil hukumat tuzolmaydi va koalitsiya hukumatini shakllantirish uchun o‘zaro hamkorlik qilishga majbur bo‘ladi.

Eng yirik siyosiy partiyalar: Vanuaaku partiyasi ((«Bizning yerimiz partiyasi»)— sotsialistik iqtisodiy siyosatni qo‘llab-quvvatlaydi; Milliy birlashgan partiya (— sotsial-demokratik partiya, ingliz tilida so‘zlashuvchi saylovchilar orasida eng ko‘p qo‘llab-quvvatlanadi; Mo‘tadil partiyalar ittifoqi (— konservativ partiya, fransuz tilida so‘zlashuvchi saylovchilar orasida eng ko‘p qo‘llab-quvvatlanadi.

Qurolli kuchlar va politsiya

Vanuatu Respublikasida doimiy qurolli kuchlarmavjud emas. Shunga qaramay, 2005-yilda mamlakatda harbiy xizmatga chaqirilish yoshidagi 50 221 kishi bo‘lgan, ulardan 33 837 nafari harbiy xizmatga yaroqli hisoblangan.

Mamlakatda, shuningdek, politsiya kuchlarifaoliyat yuritadi. Ular umumiy va mobil politsiya (ingl. Vanuatu Mobile Force) va dengiz politsiyasi (ingl. Police Maritime Wing).

) bo‘linmalariga ajraladi. 2004-yilda mamlakatda 916 ta jinoyat sodir etilgan (2000-yilda — 1809 ta). Ularning 287 tasi shaxsga qarshi jinoyatlar, 457 tasi o‘g‘rilik, 108 tasi jamoat tartibini buzish bilan bog‘liq bo‘lgan.

Tashqi siyosat va xalqaro munosabatlar

Vanuatu Respublikasi 65 dan ortiq davlat bilan diplomatik aloqalar o‘rnatgan. Biroq Tinch okeanidagi ushbu davlat poytaxti — Avstraliya, Xitoy, Yangi Zelandiya va Fransiya gina elchixonalar, oliy komissar vakolatxonalari yoki missiyalarga ega bo‘lib, ular Port-Vilashahrida joylashgan. SSSR bilan Vanuatu o‘rtasida diplomatik aloqalar 30-iyun 1986-yilda o‘rnatilgan. 1991-yil dekabrda Rossiya Federatsiyasi SSSRning huquqiy vorisi deb tan olingan. Avstraliya Ittifoqi dagi Rossiya elchilari bir vaqtning o‘zida Vanuatu Respublikasidagi elchilar vazifasini ham bajaradi.

Mamlakat hukumatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashdir. Moliyaviy sohaga ko‘maklashish maqsadida Vanuatu Osiyo taraqqiyot banki, Xalqaro bank, Xalqaro valyuta jamg‘armasi.

ga a’zo bo‘lgan. Mamlakat hukumati aholini ish bilan ta’minlaydigan xususiy korxonalar va ishlab chiqarish kooperativlarini qo‘llab-quvvatlaydi hamda xalqaro investitsiyalar.

uchun sharoit yaratadi. 1980-yildan buyon Vanuatu iqtisodiyotiga asosiy donor davlatlar Avstraliya, Buyuk Britaniya, Yangi Zelandiya va Fransiya bo‘lib kelmoqda. Shuningdek, mamlakatga turli xalqaro tashkilotlar katta yordam beradi: BMTning Osiyo va Tinch okeani bo‘yicha Iqtisodiy va ijtimoiy komissiyasi, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa Ittifoqi.

Vanuatu Respublikasi BMT, Tinch okeani hamjamiyati kotibiyati, Tinch okeani orollari forumi, Millatlar Hamdo‘stligi, Frankofoniya, Afrika, Karib havzasi va Tinch okeani mamlakatlari hamda boshqa xalqaro tashkilotlar a’zosidir.

Turli davrlarda turli manbalarda Vanuatu Respublikasining tan olgani 2011-yilda Abxaziya ni suveren davlat sifatida tan olish va u bilan diplomatik aloqalar o‘rnatish, keyinchalik esa bu tan olishni bekor qilish haqida borgan. 13-iyul 2013-yilda Vanuatu Respublikasi Gruziya bilan diplomatik va konsullik munosabatlarini o‘rnatib, uning hududiy yaxlitligini tan olgan. Biroq Abxaziya mustaqilligini tan olish haqidagi avvalgi qaror o‘sha paytda bekor qilinmagan bo‘lishi ham mumkin.

Iqtisodiyoti

Umumiy tavsif

Vanuatu iqtisodiyoti
Pul birligi 1 Vatu (VUV)
Budjet yili Kalendar yili
Savdo tashkilotlari ?
Statistika
Dunyodagi o‘rni (XQP bo‘yicha) 182-o‘rin (2005)
YaIM (XQP) $739 mln (2006)
YaIM o‘sishi 6,8 % (2005, baholash)
Aholi jon boshiga YaIM (XQP) $2900 (2003)
Inflyatsiya 2,7 % (2007)
Ishchi kuchi 76 410 (1999)
Ishsizlik 1,7 % (1999)
Iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari qishloq xo‘jaligi, turizm
Savdo hamkorlari
Eksport $40 mln (2006)
Asosiy hamkorlar (eksport) Tailand 59,7 %, Hindiston 16,7 %, Yaponiya 11,4 %
Import $156 mln (2006)
Asosiy hamkorlar (import) Avstraliya 20,6 %, Yaponiya 19,7 %, Singapur 12,1 %, Yangi Zelandiya 8,8 %, Fiji 7,7 %, Xitoy 7,4 %, Yangi Kaledoniya 4,3 %
Davlat moliyasi
Budjet daromadlari $78,7 mln (2005)
Budjet xarajatlari $72,23 mln (2005)

Vanuatu — sust rivojlangan orol agrar davlatidir. 2006-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, YaIM 739 mln AQSH dollarini, aholi jon boshiga YaIM esa 2003-yilgi baholashga ko‘ra 2900 AQSH dollarini tashkil qilgan. Shu sababli u Tinch okeanidagi kambag‘allik darajasi bo‘yicha uchinchi davlat edi. 1995-yildan beri BMT Vanuatuni dunyoning eng kam rivojlangan mamlakatlaridan biri deb hisoblaydi. Shu bilan birga mamlakatda savodxonlik darajasi 74 foiz, o‘rtacha umr davomiyligi esa tug‘ilgandagi baholashga ko‘ra atigi 63 yilni tashkil qilgan.

Vanuatu milliy iqtisodiyotining o‘sishi juda notekis. 1980-yillarning ikkinchi yarmida YaIM sekin o‘sgan va faqat 1989-yilda sezilarli tezlashgan. Ammo 1990-yillar oxiriga kelib o‘sish keskin pasaygan va 2001-yilda manfiy (-0,5 %) bo‘lgan. So‘nggi yillarda mamlakat YaIMining 21 foizigacha yetadigan tashqi iqtisodiy yordam muhim rol o‘ynay boshlagan. Vanuatuning iqtisodiyoti juda sekin rivojlanishiga bir necha omil sabab: iqtisodiyotning tor ixtisoslashganligi, ya’ni deyarli butunlay qishloq xo‘jaligiga tayanishi; asosiy jahon mahsulot bozorlaridan uzoqligi; foydali qazilmalartaqchilligi; transport xarajatlari yuqoriligi va tabiiy ofatlarning tez-tez yuz berishi. Bundan tashqari, davlat va xususiy sektorlarda malakali ishchi kuchi.

keskin yetishmaydi. Vanuatu iqtisodiyotining asosiy sektori davlat sektori bo‘lib, mamlakat YaIMining 65 foizigachasini beradi. Qishloq xo‘jaligining ulushi — 25 foiz, sanoat niki esa 10 foiz. Turizm iqtisodiyotning jadal rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri va xorijiy valyuta tushumlarining asosiy manbaidir. Ammo hozirga qadar sayyohlik faoliyatining deyarli hammasi Port-Vilada jamlangan. Qishloq aholisining ko‘pchiligi natural xo‘jalik bilan shug‘ullanib, unda tovar ekinlariyetishtirish cheklangan. Port-Vila shahrida offshor moliyaviy markaz.

ham faoliyat yuritadi. 2007-yilda mamlakatdagi inflyatsiya darajasi 2,7 % bo‘lgan.

Qishloq xo‘jaligi

Shimoliy qismdagi kichik qoramol podasi: Efate. Chorvachilik mamlakat iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi.

Vanuatu agrar mamlakat. 2002-yilda qishloq xo‘jaligi YaIMning 25 foizigachasini bergan, Vanuatu milliy eksportining 75 foizini esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, asosan, kopra (jami eksportning 35 foizi), mol go‘shti, kakao, palma moyi va yog‘ochtashkil qilgan. So‘nggi paytda mamlakat eksportida kavaildizidan olinadigan ekstraktning ulushi ortib bormoqda. 1,2 mln gektar yerning 41 foizi ishlov beriladi. Bunda natural xo‘jalik da barcha qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 43 foizigachasi ishlab chiqariladi va Vanuatuning mehnatga layoqatli aholisining 80 foizigachasi shu yerda band.

Mamlakat chorvachiliksohasida YaIMning 12 foizigachasi va milliy eksportning 22 foizigachasi yaratiladi. Bu sohada asosan go‘sht uchun yirik shoxli qoramol yetishtirish ustunlik qiladi. Qoramollar soni 140–150 ming bosh deb baholanadi. Eng yirik chorvachilik xo‘jaliklari Efate va Espiritu-Santoorollarida joylashgan. 1992-yilda mol go‘shtining katta qismi Yaponiya, Papua — Yangi Gvineya va Solomon orollariga, 1999-yildan esa Fiji.

ga eksport qilingan. So‘nggi o‘n yilliklarda Vanuatu qishloq xo‘jaligida katta o‘zgarishlar bo‘lgan. Plantatsiya sektorida kopra va kakao ishlab chiqarish pasayib, kichik yer egalari jiddiy zarar ko‘rgan. Shuningdek, zararkunandalar va tabiiy ofatlar qishloq xo‘jaligiga katta zarar yetkazmoqda. Kopra eksportiga qaramlikning saqlanib qolishi kakao ishlab chiqarishidagi pasayish bilan qo‘shilib, mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir qilmoqda.

Baliqchilik

Baliq ovlashsohili bo‘yidagi aholi punktlariga yiliga 25 mln vatu daromad keltiradi va ichki bozorni yiliga 80 tonna baliq bilan ta’minlaydi; oz qismi eksport qilinadi. Shuningdek, troxus (yiliga taxminan 100 tonna) yetishtiriladi va eksport qilinadi, shuningdek, akvarium baliqlari (asosan Efate orolida) ko‘paytiriladi.

Davlat budjeti chet el kemalariga qirg‘oqbo‘yi maxsus iqtisodiy zonasida baliq ovlash uchun litsenziya berish hisobiga ham to‘ldiriladi. Tunes balig‘i ni yapon, tayvan va koreys kemalari 1950-yillarning o‘rtalaridan beri ovlaydi.

Xalqaro dengiz kemalari reyestrida 2001-yil holatiga ko‘ra Vanuatu bayrog‘i ostida 524 ta kema suzgan, shulardan 99 tasi baliq ovlash kemasi bo‘lgan. Umuman, bu kemalar yiliga 26 ming tonna baliq tutadi, uning 60 foizi Kiribati Respublikasisuvlarida ovlanadi. 1990-yilda Tayvan va Koreya kemalarida 400 nafar Vanuatu fuqarosi ishlagan, biroq 1990-yillar oxirida ularning soni 120 nafarga tushgan.

Transport

Shahardagi bozor: Port-Vila

1999-yilda Vanuatudagi avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi 1070 km bo‘lgan. Shulardan 256 km qattiq qoplamali edi. Respublikada temiryo‘l transporti.

mavjud emas. Milliy aviakompaniya — «Air Vanuatu»bo‘lib, mamlakat ichida va Oklend (haftasiga ikki reys), Brisben (haftasiga uch reys), Sidney (haftasiga olti reys), Numea va Nadishaharlariga xalqaro qatnovlarni amalga oshiradi. Vanuatuga parvoz qiladigan boshqa aviakompaniyalar: «Air Caledonie», «Solomon Airlines», «Pacific Blue» va «Air Pacific». 2007-yilda mamlakatda jami 31 ta aeroport faoliyat yuritgan, ammo faqat uchtasining uchish-qo‘nish yo‘lagi qattiq qoplamali bo‘lgan.

Orollarning aksariyatida jamoat transporti mavjud (avtobuslarning davlat raqami belgilarida «B» harfi bo‘ladi), shuningdek, taksilar ishlaydi (raqam belgilarida «T» harfi). Mamlakatning eng yirik portlari — Forari, Port-Vila va Luganvil.

Aloqa

Shahardagi pochta bo‘limi: Port-Vila

Vanuatu hukumati bir qator ommaviy axborot vositalarini nazorat qiladi: AM va FM radiostansiyalari, uch tilda (ingliz, fransuz, bislama) chiqadigan haftalik «Vanuatu Weekly»gazetasi va Port-Vilada efirga uzatiladigan mamlakatdagi yagona telekanal shular jumlasidan. «Radio Vanuatu»davlat radiosi 1966-yilda tashkil etilgan bo‘lib, uch tilda eshittirish beradi. Davlat ommaviy axborot vositalaridan tashqari mustaqil kundalik «Trading Post» gazetasi (ingliz tilida nashr etiladi, xatlar va sport yangiliklari bo‘limi esa bislamada), xususiy haftalik gazeta hamda turli siyosiy partiyalarning gazetalari mavjud.

Vanuatu telegraf va teleks aloqasi orqali Gonkong, Parij, Numea ((Yangi Kaledoniya) va Sidney ((Avstraliya) bilan bog‘langan. 2005-yilda mamlakatda 7000 ta uy telefoni va 12 700 ta mobil telefon ishlatilgan. 2004-yilda Vanuatuda 7500 kishi internetdan foydalangan. 2014-yildan mamlakat suvosti kabeli orqali internetga ulangan, sun’iy yo‘ldosh aloqasi zaxira kanal bo‘lib qolgan.

Vanuatu Konstitutsiyasi so‘z va matbuot erkinligini kafolatlaydi. Ammo amalda muxolifatga tegishli ommaviy axborot vositalarining litsenziyalari ko‘pincha bekor qilinadi va ular yopiladi.

Turizm

Vanuatuning turizm markazlaridan biri — Iririki oroli. U Mele ko‘rfazida, Port-Vila

Turizm — iqtisodiyotning jadal rivojlanayotgan tarmog‘i (2000-yilda turizmdan tushgan daromad Vanuatu YaIMining 40 foizigachasini tashkil qilgan). 2000-yilda sanoat sektorining ulushi atigi 10 foiz bo‘lgan. Asosiy turizm markazlari — Efate va unga yaqin orollar, shuningdek, Espiritu-Santo.

. Orollarda eng ommabop dam olish turlari: dayving, chuqur suvda baliq ovlash, spa muolajalari, to‘y va asal oyi.

ni o‘tkazish. 2001-yilda mamlakatga 53 300 sayyoh kelgan, bu oldingi yildagidan to‘rt mingga kam (57 591 kishi). Buning asosiy sabablaridan biri Vanuatudagi siyosiy beqarorlik bo‘lgan. Biroq so‘nggi yillarda sayyohlar oqimi oshgan, bunga Fiji va Solomon orollaridagi siyosiy inqirozlar sabab bo‘lgan. Mamlakatga asosan Avstraliya, Yangi Zelandiya va Yangi Kaledoniyadan sayyohlar keladi. Har yili 50 mingga yaqin kishi kruiz sayohatlari davomida Vanuatuga tashrif buyuradi.

Bir qator mamlakatlar, jumladan, Rossiyafuqarolariga Vanuatuga kirish uchun viza talab qilinmaydi. Vizadan ozod etish rejimi bo‘lmagan mamlakatlar fuqarolari uchun viza narxi 2500 vatuni tashkil etadi. Yig‘im mamlakatga kelganda naqd pulda to‘lanadi.

Tashqi iqtisodiy aloqalar

2017-yilda eksport hajmi 207 mln AQSH dollari, import hajmi esa 244 mln AQSH dollari bo‘lgan.

Tashqi savdoning asosiy tovarlari:

  • Eksport: tozalanmagan muzlatilgan baliq — 34 % (70,5 mln dollar), kemalar — 34 % (70 mln dollar), kopra — 8 % (17,2 mln dollar), mollyuskalar (8,18 mln dollar), shuningdek, kakao donalari, yog‘och, kokos moyi va boshqa o‘simlik mahsulotlari.
  • Import: neft mahsulotlari (38,8 mln dollar), parranda go‘shti (6,83 mln dollar), non va un mahsulotlari (6,72 mln dollar), radioeshittirish uskunalari (6,13 mln dollar) va transport vositalari (5,4 mln dollar).

Eksport bo‘yicha asosiy savdo hamkorlari — Mavritaniya — 34 %, Yaponiya (32 %) va Filippin (9 %). Import bo‘yicha asosiy hamkorlar — Xitoy — 27 %, Avstraliya — 17 %, Fiji (13 %) va Malayziya − 9,4 %

Pul tizimi va moliya

Vanuatu zaxira banki binosi

Vanuatuning pul birligi — vatu. U 1983-yilda Yangi Gebrid frankio‘rniga muomalaga kiritilgan. Muomalada 1, 2, 5, 10, 20, 50 va 100 vatu (1988-yilda kiritilgan) tangalari, shuningdek, 100, 200, 500, 1000 va 5000 vatulik banknotalar mavjud.

Davlat budjet ning 2001-yilgi ko‘rsatkichiga ko‘ra xarajatlar 7 885 mln vatu, daromadlar esa 6 887 mln vatu bo‘lgan.

Budjet xarajatlarining eng yirik moddasi — uy-joy va kommunal xo‘jalikxarajatlari. Jumladan, ta’lim 2001-yilda 1 932 mln vatu bo‘lgan. Xarajatlarning Sog‘liqni saqlash xarajatlari 908 mln vatuni tashkil qilgan. Daromadlarda soliqlar va yig‘imlardan tushumlar eng muhim bo‘lib, bevosita soliqlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.

Davlat budjetini to‘ldirishning muhim manbalaridan yana biri — pochta markalaribo‘lib, ular dunyoning turli mamlakatlaridagi filatelistlar e’tiborini tortadi.

Vanuatuning ichki bank tizimida ikkita xorijiy va ikkita mahalliy bankbor. Bu banklar Vanuatu zaxira bankinazorati ostida. Bundan tashqari, Vanuatuda yana 7 ta xorijiy bank ro‘yxatdan o‘tgan (31-dekabr 2003-yilgacha mamlakatda yana 29 ta bank ro‘yxatdan o‘tgan edi). Mustaqillikka erishgach, Vanuatu «soliq jannati» va xalqaro offshor markazga aylangan. Biroq ayrim davlatlarda noqonuniy topilgan pullarni legallashtirish xavotirlari ortgani sabab 2002-yilda Vanuatu hukumati offshor sektor ustidan nazoratni kuchaytirgan.

Madaniyat

Национальным блюдом Вануату является лаплап — испечённый пудинг из тёртого ямса, банана, маниока или таро. Ингредиенты смешиваются с кокосовым молоком и солью, затем запекается под горячими камнями
Laplap (Laplap) — an’anaviy taom.
Vanuatu ko‘cha musiqachilari

Vanuatu madaniyati ning o‘ziga xos xususiyati — mintaqaviy xilma-xillikning yuqoriligidir. Shartli ravishda uchta madaniy mintaqa ajratiladi:

  • Shimoliy mintaqa. Unda ijtimoiy va siyosiy tuzumning ikkita ko‘rinishi mavjud bo‘lib, erkaklar va ayollar jamiyatdagi maqomini «sotib olishi» mumkin. Shimoliy orollarda boshliqlar o‘z maqomini nimangki (bisl. nimangki) tizimi orqali mustahkamlaydi. Bu tizimda boshliq qurbonliklar orqali ruhlarning madadini olishi kerak. Insonning boyligi va mavqeyi qancha bo‘yra hamda erkak cho‘chqa ni qurbonlik qila olishiga qarab belgilanadi. Kishi qancha ko‘p erkak cho‘chqa qurbonlik qila olsa (bunda ularning qoziq tishlari uzunligi baholanadi), uning jamiyatdagi mavqeyi shuncha yuqori bo‘ladi.
  • Markaziy mintaqa. U polineziya tipidagi jamiyat bilan tavsiflanadi: zodagonlar va oddiy jamoa a’zolaridan iborat tabaqalashgan jamiyatda hokimiyat merosiy boshliq qo‘lida bo‘ladi. Bu tizim Futuna, Ifira orollarida va Efate.
  • Janubiy mintaqa. Bu hududda boshliq unvoni faqat ayrim kishilarga beriladi. Ushbu maqom ularga boshqa ijtimoiy guruhlarning barcha yerlari va mulklari ustidan huquq beradi.

Vanuatuda boshliqlar tinchlik va adolat kafili hisoblanadi. Ularning zamonaviy jamiyatdagi roli hamon juda katta: boshliqning so‘zi qonun sanaladi.

Musiqa va raqslar

Vanuatudan tamtam — tirqishli barabanning bir turi

Mahalliy ni-vanuatu hayotida an’anaviy musiqa va raqslar muhim o‘rin tutadi; ular o‘zaro chambarchas bog‘langan. Eng ommabop cholg‘u — tamtam, mahalliy tirqishli baraban yoki gongturi. Shuningdek, naylarkeng tarqalgan. Yevropaliklar kelgach, mahalliy aholi bir qator xorijiy cholg‘ulardan ham foydalana boshlagan. Deyarli har bir marosim musiqaga jo‘r bo‘ladi. 1990-yillarda Vanuatuda bir qator musiqiy guruhlar paydo bo‘lgan. Eng mashhur musiqiy yo‘nalishlar zuk, reggetonbo‘lgan. Har yili 1996-yildan boshlab orollarda zamonaviy musiqaning olti kunlik «Fest’Napua»festivali o‘tkaziladi. Unda Okeaniya.

ning boshqa davlatlaridan qo‘shiqchilar va guruhlar ham ishtirok etadi. An’anaviy raqslar juda xilma-xil. Ba’zi raqslarda ijrochilar turli ruhlar va afsonaviy mavjudotlarning rollarini bajaradi, bunda har xil niqoblar (masalan, banan tolalaridan), kiyimlar va soch turmaklaridan foydalanadi (masalan, Ambrimorolidagi rom raqsi). Boshqa raqslarning mavzusi ov, hayot va o‘limdir (masalan, Tanna).

Boshqa madaniy meros

Vanuatu aholisi marosim niqobi

Aynan arxeologiya nuqtayi nazaridan Yangi Gebrid orollari yetarlicha o‘rganilmagan, ammo ayrim orollarda qimmatli arxeologik artefaktlar, jumladan, megalitik inshootlar saqlanib qolgan. Masalan, Malekulaorolida shunday yodgorliklar uchraydi. Sovet olimi A. Kondratovning xabar berishicha, yaqin o‘tmishgacha ham orolda dolmenlar va menhirlarqurilgan. Ular orolliklar uchun muqaddas sanalgan: boshliq ayrim kunlarda ulardan buyuk ajdodlar ruhlarining ovozini eshitishi mumkin deb ishonilgan. Umuman, bunday inshootlarni qurish erkaklarning marosimlari bilan bog‘liq bo‘lib, erkaklar va ayollar, shuningdek, turli yoshdagi erkaklar o‘rtasidagi noteng ijtimoiy munosabatlarni o‘rnatish va saqlashda muhim rol o‘ynagan.

Vanuatu orollari, ayniqsa arxipelagning markaziy va shimoliy orollari, qumga chiziladigan rasmlari bilan ham mashhur. Ular asosan marosimlarda qo‘llanadi va turli ma’nolarga ega. Rassom bir barmog‘i bilan qumga uzluksiz to‘lqinsimon chiziqlarni (odatda oldindan belgilangan to‘r asosida) chizib, nafis va ko‘pincha simmetrikgeometrik kompozitsiyalar yaratadi. Qum rasmlari mnemonik sxemalar vazifasini ham bajarib, marosimlarni, orolliklarning mifologik qarashlarini, afsonalarini va boshqa an’anaviy bilimlarini aks ettiradi.

Vanuatu milliy madaniyat markazi binosi

Bir qator orollarda yog‘och va toshga, arxipelagning shimoliy orollarida esa marjonlarga.

Orol Pentekost oroli Vanuatuning ekstremal arqon bilan sakrash an’anasi vatani hisoblanadi. Bu an’ana nagxol (bisl. naghol) deb ataladigan mahalliy marosimdan kelib chiqqan. Har yili apreldan iyungacha orol erkaklari oyoqlarini chirmovuq poyalariga bog‘lab, baland minoralardan sakraydi. Mahalliylarning e’tiqodiga ko‘ra, bu yamsdan yaxshi hosil olishga yordam beradi. So‘nggi vaqtlarda bu orolliklar uchun yaxshi daromad manbayiga ham aylangan: sayyohlar tomoshani ko‘rish uchun katta pul to‘laydi.

Har uch-to‘rt yilda Tanna orolida uch kunlik mashhur «Nekowiar»festivali o‘tkaziladi. Ilgari bu bayram davomida bir-biri bilan dushman qishloqlar o‘rtasidagi urushlar taqiqlangan. Bayramda odamlar bir-biriga saxiy sovg‘alar beradi, raqsga tushadi, yuzini turli niqoblar va noodatiy bo‘yoqlar bilan bezaydi hamda «kava» deb ataladigan an’anaviy mast qiluvchi ichimlikni ichadi. U lot. Piper methysticumo‘simligining ildizidan tayyorlanadi. Bayramning ikkinchi kuni toka (bisl. toka) raqsi ijro etiladi, shundan keyin erkak cho‘chqalar qurbonlik qilinadi va sovg‘alar almashiladi.

Sport

Vanuatuning o‘z futbol milliy terma jamoasibor. Mamlakat Okeaniya futbol konfederatsiyasi va FIFAa’zosi. Vanuatu terma jamoasi ishtirokidagi ilk xalqaro futbol uchrashuvi 4-oktabr 1951-yilda o‘tkazilgan. Unda Vanuatu Yangi Zelandiya terma jamoasi ga 0:9 hisobida yutqazgan (bu jamoaning eng yirik mag‘lubiyati). Vanuatu terma jamoasi eng yirik g‘alabasiga Kiribati Respublikasi terma jamoasi ustidan 7-iyul 2003-yilda Janubiy Tinch okeani o‘yinlari da, Fiji da erishgan (18:0). Mamlakat 1973, 2000 va 2002-yillarda Okeaniya futbol konfederatsiyasi millatlar kubogida to‘rtinchi o‘rinni egallagan. Ichki futbol chempionatining asosiy musobaqasi — Birinchi divizionbo‘lib, unda 15 marta chempion bo‘lgan klub — Tafea.

jamoasidir. Orollarda regbiva kriketham juda ommabop. Mamlakatning regbi bo‘yicha terma jamoasi 1-dekabr 1966-yildan xalqaro uchrashuvlarda qatnashib keladi. Vanuatu terma jamoasi eng yirik mag‘lubiyatni 20-avgust 2005-yilda Papua — Yangi Gvineyaterma jamoasidan qabul qilgan. Orollardagi ilk kriket klubi 1945-yilda tashkil etilgan, 1978-yilda esa Yangi Gebrid kriket assotsiatsiyasi tuzilgan (mustaqillikdan so‘ng Vanuatu kriket assotsiatsiyasi deb atalgan).

Mamlakat yozgi Olimpiya o‘yinlari da 1988-yildan beri qatnashadi (o‘sha yilgi o‘yinlar Janubiy Koreyapoytaxti — Seulshahrida o‘tgan). Mamlakat milliy olimpiya qo‘mitasi 1987-yilda tashkil etilgan. Olimpiya harakatida ishtirok etgan butun davr davomida Vanuatu Respublikasi birorta ham medal yutmagan. Olimpiya terma jamoasi asosan yengil atletikabo‘yicha ishtirok etgan. Mamlakat qishki Olimpiya o‘yinlari da hech qachon qatnashmagan.

Bayramlar

Sana Nomi Inglizcha nomi
1-yanvar Yangi yil New Year’s Day
21-fevral Ota Lini kuni Father Lini Day
5-mart An’anaviy boshliqlar kuni Custom Chief Day
Juma kuni, quyidagidan oldin: Pasxa Muqaddas juma Good Friday
Pasxadan keyingi kun Yorug‘ dushanba Easter Monday
1-may Mehnat kuni Labour Day
o‘zgaruvchan Iso Masihning osmonga ko‘tarilishi Ascension Day
24-iyul Bolalar kuni Children’s Day
30-iyul Mustaqillik kuni Independence Day
15-avgust Bibi Maryamning osmonga ko‘tarilishi Assumption Day
5-oktabr Konstitutsiya kuni Constitution Day
29-noyabr Birdamlik kuni National Unity Day
25-dekabr Rojdestvo Christmas Day
26-dekabr Umummilliy oila kuni Family Day Nation Wide

Ommaviy axborot vositalari

Mamlakatda davlat teleradiokompaniyasi — SRTV (Société de Radiodiffusion et de Télévision de Vanuatu («Vanuatu teleradioeshittirish korporatsiyasi») mavjud. Uning tarkibiga Télévision Blong Vanuatu telekanali va Radio Vanuatu.

Ijtimoiy soha

Sog‘liqni saqlash

Mamlakatning sog‘liqni saqlashtizimida jiddiy muammolar bor. 2000-yil holatiga ko‘ra Vanuatuda OIV yoki OITSbilan kasallanish holatlari qayd etilmagan bo‘lsa-da, mamlakat Sog‘liqni saqlash vazirligining fikricha, bu faqat vaqt masalasi. Mamlakatda diareya, o‘tkir respirator kasalliklar, B gepatiti.

keng tarqalgan. Vanuatu poytaxtida qandli diabetbilan kasallanganlar soni ko‘p bo‘lib, bezgakbilan kasallanganlardan ham oshib ketadi. Shuningdek, teri kasalliklari, sil, tropik isitma, limfa tugunlari filyariozi.

keng tarqalgan. Bezgakka qarshi faol choralar ko‘rilayotganiga qaramay, u sog‘liqni saqlash tizimining asosiy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Biroq 1999 va 2000-yillarda Vanuatuda bezgak sababli birorta ham o‘lim qayd etilmagan.

Mamlakatda 94 dan ortiq kasalxona, klinika va sog‘liqni saqlash markazi tibbiy xizmat ko‘rsatadi. Ularning faoliyatini Vanuatu Sog‘liqni saqlash vazirligi nazorat qiladi. Tizimga katta yordam ko‘rsatayotgan tashkilot — Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti.

Ta’lim

Oroldagi Eton qishlog‘i maktabi: Efate

Vanuatuning milliy ta’lim tizimi rivojlanishiga bir necha omil to‘sqinlik qiladi. Eng muhimlari — tillarning xilma-xilligi (60–100 ta mahalliy til, ikkita davlat tili va bitta milliy til — bislama) hamda mustamlaka davridan meros bo‘lgan ikki tilli ta’lim tizimi ( ingliz va fransuz tillarida). Umuman, Vanuatuda ta’lim sifati juda past. Mamlakatda atigi 101 ta boshlang‘ich maktab bor, ularning katta qismi borish qiyin bo‘lgan hududlarda joylashgan. 2002-yilda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari 37 470, o‘rta maktab o‘quvchilari esa 9 610 kishi edi. Vanuatuning ko‘plab olis hududlarida o‘qituvchilar, zarur jihozlar va mebellar juda kam. O‘rta va oliy ta’lim muassasalarida ham o‘qitish darajasi nisbatan past.

Boshlang‘ich ta’lim bepul bo‘lsa ham, daromadi juda past oilalar transport va boshqa ta’lim xarajatlariga katta pul sarflaydi. Masalan, 1989-yilda bolalarning 74 foizi (12–15 yoshdagilar) va 80 foizi (16–17 yoshdagilar) maktabni tark etgan. Malaka olmagani uchun ular yaxshi ishga joylasha olmagan va ishsizlar safini to‘ldirgan.

To‘liq o‘rta ta’lim ingliz tilidagi Malapoa kollejida (ingl. Malapoa College) va Fransuz litseyida (frans. Lycée Français) beriladi. Bu muassasalar Port-Vilashahrida joylashgan. To‘liq bo‘lmagan o‘rta ta’limni beshta ingliz tilidagi boshlang‘ichdan keyingi maktabda va missiya huzuridagi uchta fransuz maktabida olish mumkin. Mahalliy aholi oliy ta’limni asosan chet elda ( Avstraliya va Yangi Zelandiyada) oladi. Biroq Port-Vilada, masalan, kampus Janubiy Tinch okeani universitetiga qarashli. Bundan tashqari, O‘qituvchilar kolleji, Qishloq xo‘jaligi maktabi va Texnologiyalar instituti mavjud. 2002-yilda mamlakatda 2124 nafar oliy ma’lumotli va 2703 nafar texnik hamda kasb-hunar ta’limiga ega kishi yashagan.

Adabiyotlar

Qishloq: Bunlap orolida: Pentekost

Havolalar