Papua — Yangi Gvineya

Mustaqil Davlat
Papua Yangi Gvineya
ingl. Independent State of Papua New Guinea
tok-pisin Independen Stet bilong Papua Niugini
xiri-motu Gau Hedinarai ai Papua-Matamata Guinea
Madhiya: «Turing, ey o‘g‘lonlar!»
Mustaqillik sanasi 16-sentabr 1975-yil (dan Avstraliya)
Rasmiy tillar ingliz tili, tok-pisin va xiri-motu
Poytaxti Port-Morsbi
Eng yirik shaharlari Port-Morsbi, Lae
Boshqaruv shakli konstitutsiyaviy monarxiya
Qirol Karl III
General-gubernator Bob Dadae
Bosh vazir Jeyms Marape
Spiker Milliy parlament Job Pomat
Hududi
 • Jami 462 840 km² (dunyoda 54-o‘rin)
 • % suv yuzasi 2
Aholisi
 • Baholash (2021) 11 781 559 kishi (82-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2011) 7 257 324 kishi
 • Zichligi 25,5 kishi/km²
YAIM (XQP)
 • Jami (2023) 41,785 mlrd AQSh dollari (124-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 3403 AQSh dollari (145-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2023) 31,692 mlrd AQSh dollari (110-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 2581 AQSh dollari (129-o‘rin)
ITI (2023) ▲ 0,576 (o‘rtacha; 160-o‘rin o‘rin)
Pul birligi kina (PGK)
Internet domeni .pg
ISO kodi PG
Telefon kodi +675
Vaqt mintaqasi UTC+10
Yo‘l harakati chap tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Papua — Yangi Gvineya (ingl. Papua New Guinea [ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni] (shuningdek, ˈpɑːpuːə, ˈpæpjuːə), tok-pisin Papua Niugini, xiri-motu Papua-Matamata Guinea; to‘liq nomi — Mustaqil Papua Yangi Gvineya Davlati, ingl. Independent State of Papua New Guinea, tok-pisin Independen Stet bilong Papua Niugini, xiri-motu Gau Hedinarai ai Papua-Matamata Guinea) — Okeaniyada, Tinch okeanining janubi-g‘arbiy qismida joylashgan hamda Yangi Gvineya orolining sharqiy qismini, , Bismark arxipelagini va Solomon orollarining shimoliy qismini (Bugenvil, va Buka orollarini), D’Antrekasto orollari va boshqa hududlarni egallagan davlat.

Maydoni — 462 840 km². Aholisi — 7 275 324 kishi (2011) — asosan, papuaslar va melaneziyaliklar. Shahar aholisi — 15,2 % (1991-yil ma’lumotiga ko‘ra).

Poytaxti — Port-Morsbi. Rasmiy tillari — ingliz tili, tok-pisin va xiri-motu; dunyoda eng ko‘p til so‘zlashiladigan mamlakat hisoblanadi. Aholining katta qismi — xristianlar, qolganlari mahalliy an’anaviy e’tiqodlarga amal qiladi.

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi — 22 ta provinsiya. Millatlar Hamdo‘stligi tarkibiga kiradi. Davlat boshlig‘i — Britaniya qiroli, uning vakili — general-gubernator. Qonun chiqaruvchi organ — Milliy parlament.

Etimologiyasi

Provinsiyadagi ayollar — Uestern-Xaylends

«Papua» nomi malay tilidagi «papuva» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, rus tiliga «jingalak» deb tarjima qilinadi (boshqa talqinga ko‘ra, orang papua — «jingalak sochli, qora boshli odam»). Yangi Gvineya oroliga bu nomni portugaliyalik Jorji di Menezish 1526-yilda mahalliy aholining soch ko‘rinishiga e’tibor qaratib bergan. 1545-yilda orolga ispaniyalik dengizchi Inigo Ortis de Retes kelib, uni «Yangi Gvineya» deb atadi, chunki uning fikricha, mahalliy aholi Gvineyaning Afrikadagi tub aholisiga o‘xshardi (ehtimol, u yangi orol qirg‘oqlari shakli bilan Afrika Gvineyasi hududi o‘rtasida o‘xshashlikni ko‘rgan).

Yevropaliklar mustamlakachiligi boshlangandan mustaqillikka erishgunga qadar mamlakat rasmiy nomini bir necha bor o‘zgartirgan. Janubi-sharqiy qismi 1884–1906-yillarda Britaniya Yangi Gvineyasi, 1906–1949-yillarda esa Papua deb atalgan (Avstraliya nazorati ostida). Shimoli-sharqiy qismi dastlab Germaniya mustamlakasi bo‘lib, 1884–1920-yillarda «Germaniya Yangi Gvineyasi» deb atalgan (1914-yildan Avstraliya nazoratida). 1920–1949-yillarda esa Millatlar Ligasi qaroriga ko‘ra, Avstraliya mandatidagi «Yangi Gvineya hududi» deb qayta nomlangan. 1949-yilda Avstraliyaning ikki mustamlakasi bitta — Papua va Yangi Gvineya hududiga birlashtirildi. 1972-yilda provinsiya «Papua — Yangi Gvineya hududi» nomini oldi. 1975-yildan «Papua — Yangi Gvineya» yangi mustaqil davlatning rasmiy nomiga aylandi.

Tabiiy-geografik tavsifi

Geografik o‘rni va relyefi

Papua — Yangi Gvineya davlati Tinch okeanining g‘arbiy qismida, Avstraliyadan shimolda va ekvatorga yaqin hududda joylashgan. Mamlakat Yangi Gvineya orolining sharqiy qismini, uning shimoli-sharqida joylashgan Bismark arxipelagini (uning tarkibiga yirik Yangi Britaniya, Yangi Irlandiya orollari hamda Admiralteystvo, Tabar, Lixir, Tanga, Feni, Sent-Mattias va boshqa orollar kiradi), sharqda joylashgan Solomon orollarining shimoliy qismini (eng yirik orollari Bugenvil va Buka), asosiy oroldan janubi-sharqda joylashgan D’Antrekasto, Murua (Vudlark), Trobrian, Luiziada arxipelagi va boshqa yaqin orollar hamda riflarni (jami 600 dan ortiq) egallaydi.

Tog‘ tizmasi — Ouen — Stenli.

Papua — Yangi Gvineya qirg‘oqlarini Arafura, Marjon, Solomon va Yangi Gvineya dengizlari, shuningdek, Tinch okeani suvlari yuvib turadi. Avstraliyadan mamlakatni Torres bo‘g‘ozi ajratadi; uning kengligi taxminan 160 km. Davlatning quruqlikdagi chegarasi faqat Indoneziya bilan (g‘arbda) chegaradosh. Chegara 141-meridian bo‘ylab o‘tadi va faqat kichik bir qismda Flay daryosiga ergashib g‘arbga og‘adi. Dengiz orqali Avstraliya (janubda), Solomon orollari (janubi-sharqda), Nauru (sharqda) va Mikroneziya Federativ Shtatlari (shimolda) bilan chegaradosh.

Mamlakatdagi Yangi Gvineya oroli va mamlakatdagi boshqa ko‘plab orollar tog‘li relyefga ega. Hududning katta qismi okean sathidan 1000 m dan yuqorida, Yangi Gvineyaning ayrim cho‘qqilari esa 4500 m ga — doimiy qor mintaqasigacha yetadi. Ko‘plab tog‘ tizmalari vulqonlar zanjiridan iborat. Papua — Yangi Gvineyada 18 ta faol vulqon bor. Ularning ko‘pchiligi mamlakat shimolida joylashgan. Vulqon faolligi kuchli, ba’zan halokatli zilzilalar bilan ham bog‘liq.

Yangi Gvineya oroli sharqiy qismidagi asosiy tog‘ tizmalari Indoneziya chegarasidan 50 km kenglikda boshlanadi (Star tog‘lari, ular Qorli tog‘larning davomi), markaziy qismida esa asta-sekin 250 km gacha kengayadi (Sentral-Reynj, Bismark tizmasi, mamlakatning eng baland nuqtasi — Vilgelm tog‘i — balandligi 4509 m; Shreder tizmasi, Myuller tizmasi va boshqalar). Janubi-sharqqa tomon tog‘lar torayib va pasayib boradi (Ouen-Stenli tizmasiga o‘tadi, eng baland nuqtasi 4072 m — Viktoriya tog‘i) va orolning janubi-sharqiy uchida suv ostiga kirib ketadi. Ayrim cho‘qqilar suv ustida ko‘tarilib, Luiziada arxipelagini hosil qiladi. Bu tog‘larning shimoliy yonbag‘irlari tik, janubiy yonbag‘irlari esa nishab. Sentral-Reynj tizmasining janubiy tog‘oldi hududi odatda Papua platosi deb ataladi. Dengizga yaqinlashgan sari plato pasayib, asta-sekin botqoqli pasttekislikka aylanadi.

Markaziy tog‘larga parallel ravishda Shimoliy qirg‘oq tog‘larining past tarmoqlari Indoneziyadan Papua — Yangi Gvineya hududiga kirib keladi: qisman Bevani tog‘lari (balandligi 1960 m gacha), Torrichelli tog‘lari (eng baland nuqtasi — Sulen tog‘i, 1650 m), Shahzoda Aleksandr tog‘lari (eng baland nuqtasi — Turu tog‘i, 1240 m). Qirg‘oq tog‘lari pasttekislik bilan tugaydi (Sepik va Ramu daryolari vodiylari). Bu tog‘larning tarkibida ko‘pincha Adelbert tog‘lari ham ko‘riladi (eng baland nuqtasi — Mengam tog‘i, 1718 m), ular Ramu daryosining o‘ng sohilida, quyilish joyi yaqinida joylashgan. Shuningdek, Finister va Saruvaged tog‘lari Xuon yarimorolida joylashgan bo‘lib, eng baland nuqtasi 4121 m (Bangeta tog‘i). Asosiy oroldan tashqari, Yangi Britaniya (Uaytman tizmasi, Nakani va Baining tog‘lari; eng baland nuqtasi 2334 m — Ulavun vulqoni) va Yangi Irlandiya (Shaynits va Vorron tizmalari, balandligi 2340 m gacha) orollarida ham yirik tog‘ tizmalari mavjud.

Geologiyasi

Vulqon krateri — Lolo.

Papua — Yangi Gvineya geologik jihatdan faol mintaqada, Avstraliya (yiliga 7 sm tezlikda shimolga siljiydigan) va Tinch okeani (yiliga 10 sm tezlikda g‘arbga siljiydigan) litosfera plitalari tutashgan joyda joylashgan. Yangi Gvineya oroli Avstraliya plitasining shimoliy chekkasida joylashgan bo‘lib, qadimgi Saxul (Meganeziya) supermaterigining bir qismi hisoblanadi. Geologik jihatdan mamlakat ikkita asosiy provinsiyaga bo‘linadi: Avstraliya plitasida joylashgan Flay platformasi va plitalar tutashgan yerdagi Yangi Gvineya orogen mintaqasi.

Flay platformasi — mezozoy erasi davridan to‘rtlamchi davrgacha to‘planib borgan cho‘kindi yotqiziqlardan iborat pasttekislik. Yangi Gvineya orogen mintaqasi turli deformatsiyalangan cho‘kindi, metamorfik va vulqon jinslari (shu jumladan, intruziv jinslar)dan tashkil topgan. Bu mintaqaga burmalanish hududlari (Papua burmalanish mintaqasi, Yangi Gvineya surilma kamari, Ouen-Stenli surilma kamari), orol yoylari (Melaneziya yoylari) va ichki kichik dengiz havzalari kiradi.

Sentral-Reynj tizmasi va Papua platosini o‘z ichiga olgan Papua burmalanish mintaqasi tog‘ jinslarining gorizontal siqilishi natijasida hosil bo‘lgan va miotsen davriga oid karbonat cho‘kindi yotqiziqlarining qalin qatlami bilan qoplangan. Yangi Gvineya surilma kamari Papua burmalanish hududidan shimolda joylashgan bo‘lib, relyefda Qirg‘oq tog‘lari sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tarkibi asosan o‘rtacha bosim sharoitida cho‘kindi va vulqon jinslarining gneyslari bo‘lib, ular metamorfizm natijasida hosil bo‘lgan. Yuqori bosimda hosil bo‘lgan gneyslar kamroq uchraydi. Surilma kamari ikki bosqichda shakllangan: janubiy qismida faollik kechki bo‘r davrida, shimoliy qismida esa eotsen — oligotsen davrida kuzatilgan (Torrichelli tog‘larida gabbro va bazalt intruziv jinslari hosil bo‘lgan). Ouen-Stenli surilma kamari Papua burmalanish mintaqasining janubi-g‘arbida yer qatlamlari siljishi natijasida shakllangan; bu siljish hozirgi relyefda deyarli sezilmaydi. Kamar bo‘r davridan miotsengacha yig‘ilgan cho‘kindi jinslar va yuqori bosim metamorfik jinslarining qo‘shilmalaridan iborat. Melaneziya yoyidagi orollar (Yangi Britaniya, Yangi Irlandiya, Admiralteystvo orollari va boshqa kichik orollar) asosan eotsen–oligotsen davridagi intruziv vulqon jinslari va qadimgi jinslarning kichik qoldiqlaridan tashkil topgan. Miotsen va dastlabki pliotsen davrida bu hududda vulqon jarayonlari susaygan, orollar yuzasi karbonat yotqiziqlar qatlamlari bilan qoplangan. Pliotsendan hozirgi kungacha vulqon faolligi faqat Yangi Britaniya oroli va Umboy — Manam orollari zanjirida kuzatiladi. Lavalarning tarkibi asosan karbonatli.

Foydali qazilmalar

Mamlakatning o‘rmonli tog‘lari

Mamlakatda ayrim foydali qazilmalarning sanoat ahamiyatiga ega zaxiralari mavjud. Dastlabki foydali qazilma (oltin) koni 1888-yilda aynan Vanatinay orolida ochilgan, ammo uning zaxiralari tez orada tugagan. 2008-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda sanoat miqyosida mis, oltin, molibden, kumush, tellur, nikel, kobalt, tabiiy gaz, neft va sement xomashyosi.

4 ta yirik mis koni ma’lum: Nena (Sandaun, zaxirasi 32 mln tonna, mis miqdori 2,3 % bo‘lgan ruda), Ok-Tedi (G‘arbiy provinsiya, zaxirasi 510 mln tonna, mis miqdori 0,69 % bo‘lgan ruda), Panguna (Bugenvil avtonom mintaqasi, zaxirasi 710 mln tonna, mis miqdori 0,4 % bo‘lgan ruda), Uafi (Morobe, zaxirasi 19 mln tonna, mis miqdori 1,4 % bo‘lgan ruda). Sanoat miqyosida qazib olish faqat Ok-Tedi konida ochiq usulda amalga oshiriladi. 2008-yilda bu konda 187 000 tonna mis qazib olingan. Panguna koni oroldagi fuqarolik mojarolari sababli 1989-yil mayidan beri ishlatilmaydi. Qazib olishni qayta boshlash rejalashtirilmoqda.

2008-yilda mamlakatda 65 tonna oltin qazib olingan. AQSh Geologiya xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, Papua — Yangi Gvineya oltin qazib olish bo‘yicha dunyoda 11-o‘rinda, umumiy oltin zaxirasi esa 2300 tonnaga baholanadi. Eng yirik konlar: Lixir (Yangi Irlandiya provinsiyasi, zaxirasi 188 mln tonna, oltin miqdori bir tonnada 3,6 gramm; 2008-yilda 24 tonna oltin qazib olingan), Ok-Tedi (zaxirasi 510 mln tonna, bir tonnada 0,63 gramm oltin; 2008-yilda 16 tonna oltin), Panguna (zaxirasi 710 mln tonna, bir tonnada 0,49 gramm oltin), Porgera (Enga provinsiyasi, zaxirasi 65,4 mln tonna, bir tonnada 4,6 gramm oltin; 2008-yilda 19 tonna oltin), Tolukuma (Markaziy provinsiya, zaxirasi 700 ming tonna, bir tonnada 13,3 gramm oltin; 2008-yilda 2 tonna oltin) va boshqalar. Qazib olish ochiq karyerlarda ham, shaxtalarda ham olib boriladi. Geologik qidiruv natijasida yangi konlar aniqlanmoqda, ularning ko‘pchiligi sanoat ahamiyatiga ega bo‘lishi mumkin.

Mamlakatdagi eng yirik kumush koni shu nomdagi orolda, Miln-Bey provinsiyasida joylashgan Misima koni edi. 1991-yilda unda 100 tonna kumush qazib olingan. Konning ruda zaxirasi 35,7 mln tonna, bir tonnadagi kumush miqdori 11,0 gramm edi. Zaxira tugagani sababli kon 2001-yilda yopilgan. 2008-yilda ikki konda jami 52 tonna kumush qazib olindi: Ok-Tedida 48 tonna va Porgerada 4 tonna. Yirik Panguna koni (zaxirasi 530 mln tonna, bir tonnadagi kumush miqdori 1,18 gramm) vaqtincha to‘xtatilgan holatda qolmoqda. Molibden (zaxirasi 21 300 tonna), tellur, nikel va kobaltning ham sanoat ahamiyatiga ega konlari ma’lum (har yili 31 500 tonna nikel va 3300 tonna kobalt qazib olishga 20 yil davomida tayyorlik bildirilgan), ammo ular hozircha o‘zlashtirilmagan.

Papua — Yangi Gvineyada uglevodorodlarning ham sezilarli zaxiralari mavjud. Bitta tabiiy gaz koni (Xaydes-Gazfild, Sautern-Xaylends provinsiyasi) bor — 2008-yilda u yerda 135 mln m3 gaz qazib olingan; shuningdek, bir nechta neft konlari, asosan Kutubu ko‘li yaqinida joylashgan (2008-yil holatiga ko‘ra zaxiralar 12,1 mln tonna, xom neft qazib olish esa 12,400 mln barrel deb baholangan).

Gidrologiyasi

Papuadagi daryo
Sirunki ko‘li

Papua — Yangi Gvineya tarkibidagi orollarda daryo tarmoqlari ancha zich. Daryolar tog‘lardan boshlanib, okeanga quyiladi. Kuchli yomg‘irlarda daryolar toshib, katta hududlarni suv bosadi va ko‘plab joylar botqoqqa aylanadi. Ayniqsa, Yangi Gvineya orolida botqoqliklar ko‘p. Botqoq hududlarning keng tarqalishi bezgak.

kasalligining tarqalishi bilan ham bog‘liq.

Mamlakat iqlimi — tropik, hududining katta qismida nam. Yil davomida harorat kam o‘zgaradi. O‘rtacha sutkalik harorat taxminan 26°. Fasllar faqat yog‘ingarchilik miqdoriga ko‘ra farqlanadi: quruq mavsum va yomg‘irli mavsum. Turli hududlarda bu mavsumlar turli oylarga to‘g‘ri keladi.

Biroq faqat mamlakatning qirg‘oqbo‘yi hududlari iqlimini issiq deyish mumkin. Tog‘li hududlar iqlimi tekisliklarnikidan ancha farq qiladi. U yerda harorat pastroq, yog‘in ko‘proq. 2500–3000 m dan yuqorida sutkalik o‘rtacha havo harorati 10 °C dan oshmaydi. Bu hududlarda aholi yashamaydi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Mamlakatning tropik o‘rmonlari
Kuskus
Casuarius casuarius

Papua — Yangi Gvineyaning o‘simlik va hayvonot olami boy va xilma-xil. Bu yerda 20 mingdan ortiq o‘simlik turi o‘sadi. Yangi Gvineya oroli sohillari bo‘ylab (ba’zi joylarda 35 km gacha) keng mangrov o‘simliklari mintaqasi cho‘zilgan. Bu botqoqli hududdan o‘tish mutlaqo imkonsiz; undan faqat daryolarda suzib o‘tish mumkin. Daryolar bo‘yida yovvoyi shakarqamish chakalakzorlari, botqoqliklarda esa sago palmalari.

to‘qaylari o‘sadi. Yuzlab daraxt turlaridan tashkil topgan zich nam tropik o‘rmonlar tog‘ yonbag‘irlariga ko‘tariladi. Hozir u yerlarda plantatsiyalar va ekinzorlar ham bor. Kokos palmalari, banan, shakarqamish, qovun daraxti, tuganakli ekinlardan esa taro, yams, batat, maniok va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Ekinzorlar o‘rmonlar bilan almashinib keladi. Yer maydonlari atigi 2–3 yil davomida ishlanadi, keyin 10–12 yil mobaynida o‘rmon bilan qoplanadi. Shu tariqa tuproq unumdorligi tiklanadi.

1000–2000 m dan yuqorida o‘rmonlarning tur tarkibi bir xillashib, ularda ignabargli daraxtlar, ayniqsa, araukariyalar ustunlik qila boshlaydi. Bu daraxtlar iqtisodiy ahamiyatga ega: ularning yog‘ochi qimmatli qurilish materialidir. Biroq yaxshi yo‘llar kamligi sababli kesilgan yog‘ochni tashish qiyin.

Yangi Gvineyaning baland tog‘li joylari butazorlar va o‘tloqlar bilan qoplangan. Iqlimi quruqroq bo‘lgan tog‘lararo botiqliklarda, asosan, yong‘inlar natijasida yo‘qolgan o‘rmonlar o‘rnida o‘tli o‘simliklar tarqalgan.

Mamlakat hayvonot dunyosida sudralib yuruvchilar, hasharotlar va ayniqsa, qushlar ko‘p. Sutemizuvchilar faunasi, qo‘shni Avstraliya singari, asosan xaltali sutemizuvchilardan iborat — bandikut (xaltali bo‘rsiq), vallabi (daraxt kengurusi), kuskus va boshqalar. O‘rmonlar va qirg‘oqlarda ko‘plab ilonlar, shu jumladan zaharlilari, shuningdek, kaltakesaklar uchraydi. Dengiz sohillari va yirik daryolarda timsohlar hamda toshbaqalar yashaydi. Qushlardan kazuarlar, jannat qushlari, tojli kaptarlar, to‘tiqushlar va megapodlar xarakterlidir. Yevropaliklar orolga uy tovuqlari, itlar va cho‘chqalarni olib kelgan. Yovvoyilashgan cho‘chqalar, kalamushlar, dala sichqonlari va ayrim boshqa hayvonlar mamlakat bo‘ylab keng tarqalgan.

Tarixi

Papua, 1885-yil

Yevropa mustamlakachiligi davri boshlanguniga qadar hozirgi Papua — Yangi Gvineya hududida papuaslar va melaneziyaliklar yashagan. Ular tosh davri sharoitida ovchilik, baliqchilik va termachilik, orolning tog‘li hududlarida esa dehqonchilik bilan shug‘ullangan.

Yangi Gvineyani 1526-yilda portugaliyalik dengizchi Jorji di Menezish kashf etgan. Orolga nomni ispaniyalik dengizchi Inigo Ortis de Retes 1545-yilda bergan; u mahalliy aholini Afrikadagi Gvineya.

aholisi bilan o‘xshash deb hisoblagan. Orolni o‘rganish va unga yevropaliklarning kirib kelishi faqat XIX asrda boshlangan.

XIX asrda Papua — Yangi Gvineyaga boshqa yevropaliklar — savdogarlar, kit ovchilari, missionerlar ham tashrif buyurgan. Yevropaliklar mamlakatga dastlabki temir asboblarni olib kelgan.

1884-yildan Yangi Gvineya orolining janubi-sharqiy qismi (Papua) Britaniya imperiyasi hukmronligi ostida bo‘lib, u XX asr boshida hududni Avstraliyaga.

topshirgan.Shimoli-sharqiy qism va unga tutash va boshqa orollar (keyinchalik Yangi Gvineya deb atalgan hudud) 1880-yillarda Germaniya tomonidan bosib olingan. Birinchi jahon urushidan so‘ng, 1920-yilda Avstraliya boshqaruviga mandat hududi (Millatlar Ligasi) sifatida topshirilgan (keyinchalik — vasiylik hududi (BMT)).

). 1949-yilda ikkala qism (Papua va Yangi Gvineya) Avstraliya hukumati tomonidan ma’muriy jihatdan birlashtirildi.

1973-yilda Papua — Yangi Gvineya hududi ichki o‘zini o‘zi boshqarish huquqini oldi. 1975-yil sentabrda mustaqil davlatga aylandi.

1988–1997-yillarda Bugenvil orolida partizanlar urushi — Bugenvil inqilobiy armiyasi orolni Papua — Yangi Gvineyadan ajratib olish uchun kurash olib bordi. Partizanlarga qarshi kurashda Papua — Yangi Gvineya hukumati mamlakat qurolli kuchlarining deyarli barchasini (taxminan 2 ming askar va ofitser), shuningdek, kichik harbiy bo‘linma yuborgan Avstraliya yordamidan foydalandi hamda professional yollanma jangchilar guruhini yolladi. Ushbu urushda qariyb 20 ming kishi halok bo‘ldi.

2012-yilda kanniballar sektasi mahalliy aholini qo‘rqitib, saylovlar o‘tkazilishiga xalaqit berdi.

Xronologik jadval

YilSanaVoqealar
1824Gollandiya o‘z mulki deb e’lon qilgan hudud — Yangi Gvineya orolining 141° sharqiy uzunlikdan g‘arbdagi yerlaridir.
18843-noyabrGermaniya orolning shimoli-sharqiy qismida (141° sharqiy uzunlikdan sharqda) protektorat e’lon qildi; hudud nomi — Germaniya Yangi Gvineyasi.
18846-noyabrBuyuk Britaniya orolning janubi-sharqiy qismida (141° sharqiy uzunlikdan sharqda) protektorat e’lon qildi; hudud nomi — Britaniya Yangi Gvineyasi.
1885aprelGermaniya Solomon orollarining shimoliy qismi (Buka oroli, Bugenvil oroli, Shuazel oroli, Shortlend oroli, Santa-Isabel oroli, Ontong-Java atolli (Lord-Xau)) ustidan protektorat o‘rnatdi.
1886Britaniya Yangi Gvineyasi Buyuk Britaniya mustamlakasiga aylandi.
189914-noyabrGermaniya Ontong-Java atolli, Shuazel, Shortlend va Santa-Isabel orollarini Britaniyaning Solomon orollari protektoratiga topshirdi. Buka va Bugenvil orollari Germaniya Yangi Gvineyasi mustamlakasi tarkibiga kiritildi.
19061-sentabrBuyuk Britaniya Avstraliya Ittifoqiga Britaniya Yangi Gvineyasi mustamlakasini topshirdi; u Papua deb qayta nomlandi.
191411-noyabrGermaniya Yangi Gvineyasi Avstraliya tomonidan egallandi va Shimoli-sharqiy Yangi Gvineya deb qayta nomlandi.
192017-dekabrAvstraliya Millatlar Ligasi mandatini Shimoli-sharqiy Yangi Gvineyani boshqarish uchun oldi; hudud nomi — Yangi Gvineya hududi.
194221-yanvarBoshlanishi: Yaponiya istilosi — Yangi Gvineya orolida.
194210-aprelAvstraliya Papua va Yangi Gvineya hududini Papua va Yangi Gvineya hududi nomi bilan birlashtirdi.
1949Hududlarning ma’muriy birlashtirilishi.
19711-iyulAvstraliya ma’muriyati yangi nom berdi: Papua — Yangi Gvineya hududi.
1973dekabrPapua — Yangi Gvineya hududi o‘zini o‘zi boshqarish huquqini oldi.
197516-sentabrMustaqil Papua — Yangi Gvineya davlati Hamdo‘stlik tarkibida e’lon qilindi, konstitutsiya qabul qilindi.

Ma’muriy bo‘linishi

Papua — Yangi Gvineya 4 ta mintaqaga, ular esa 22 ta provinsiyaga bo‘lingan.

Papua — Yangi Gvineya mintaqalari Xaylends mintaqasi  Aylends mintaqasi  Momase mintaqasi  Papua mintaqasi

№
Mintaqa Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi (2011)
Zichligi,
kishi/km²
1 Aylends 56 427 1 096 543 19,43
2 Momase 142 311 1 867 657 13,12
3 Papua 199 270 1 456 250 7,31
4 Xaylends 63 732 2 854 874 44,79
Jami 461 740 7 275 324 15,76
Mintaqalar
Papua — Yangi Gvineya provinsiyalari

№
Bayroq Provinsiya Ma’muriy markaz Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi (2011)
Zichligi,
kishi/km²
Mintaqa
1 Markaziy Port-Morsbi 29 561 269 756 9,13 Papua
2 Simbu Kundiava 6 134 376 473 61,37 Xaylends
3 Istern-Xaylends Goroka 11 147 579 825 52,02 Xaylends
4 Sharqiy Yangi Britaniya Kokopo 15 280 328 369 21,49 Aylends
5 Sharqiy Sepik Vevak 43 671 450 530 10,32 Momase
6 Enga Vabag 11 730 432 045 36,83 Xaylends
7 Galf Kerema 34 550 158 197 4,58 Papua
8 Madang Madang 28 970 493 906 17,05 Momase
9 Manus Lorengau 1 913 60 485 31,62 Aylends
10 Miln-Bey Alotau 14 196 276 512 19,48 Papua
11 Morobe Lae 33 762 674 810 19,99 Momase
12 Yangi Irlandiya Kavieng 9 581 194 067 20,26 Aylends
13 Oro Popondetta 22 608 186 309 8,24 Papua
14 Bugenvil avtonom mintaqasi Arava 9 357 249 358 26,65 Aylends
15 Sautern-Xaylends Mendi 15 098 510 245 33,80 Xaylends
16 G‘arbiy (Flay) Daru 98 115 201 351 2,05 Papua
17 Uestern-Xaylends Maunt-Xagen 4 323 362 850 83,93 Xaylends
18 G‘arbiy Yangi Britaniya Kimbe 20 296 264 264 13,02 Aylends
19 Sandaun (G‘arbiy Sepik) Vanimo 35 908 248 411 6,92 Momase
20 Milliy poytaxt okrugi Port-Morsbi 240 364 125 1517,19 Papua
21 Xela Tari 10 500 249 449 23,76 Xaylends
22 Jivaka Minyi 4 800 343 987 71,66 Xaylends
Jami 461 740 7 275 324 15,76
Provinsiyalar

Yangi provinsiyalar

17-may 2012-yilda ikkita yangi provinsiya tashkil etildi: Xela va Jivaka. Ular tegishli ravishda Sautern-Xaylends va Uestern-Xaylends.

provinsiyalaridan ajratib olindi.

Aholisi soni
196019611962196319641965196619671968196919701971
1 966 957↗2 001 048↗2 037 164↗2 075 629↗2 116 831↗2 161 102↗2 208 421↗2 258 876↗2 313 016↗2 371 514↗2 434 754↗2 503 073
197219731974197519761977197819791980198119821983
↗2 576 093↗2 652 585↗2 730 859↗2 809 692↗2 888 510↗2 967 620↗3 047 769↗3 130 125↗3 215 483↗3 304 188↗3 395 798↗3 489 402
198419851986198719881989199019911992199319941995
↗3 583 707↗3 677 854↗3 771 592↗3 865 448↗3 960 314↗4 057 467↗4 157 903↗4 261 797↗4 369 087↗4 480 243↗4 595 761↗4 715 929
199619971998199920002001200220032004200520062007
↗4 841 020↗4 970 823↗5 104 516↗5 240 941↗5 379 226↗5 518 971↗5 660 267↗5 803 302↗5 948 461↗6 095 959↗6 245 797↗6 397 623
20082009201020112012201320172020
↗6 550 877↗6 704 829↗6 858 945↗7 012 977↗7 167 010↗7 321 262↗8 251 162↗8 935 000

Yosh-jins piramidasi — Papua — Yangi Gvineya aholisi, 2020-yil
Papualik qizlar
Papuaning Goroka

shahri aholisi. Papua — Yangi Gvineya aholisi 8 947 027 kishini tashkil etadi (2020-yil ma’lumotlariga ko‘ra).

Urbanizatsiya

2021-yil holatiga ko‘ra, Papua — Yangi Gvineya aholisi Yangi Gvineya orolining baland tog‘li hududlari va sharqiy qirg‘oqbo‘yi mintaqalarida to‘plangan; mamlakat aholisining deyarli barchasi qishloqlarda yashaydi, shahar hududlarida beshdan bir qismigina yashaydi; Papua — Yangi Gvineya aholisining atigi 13,5 % shaharlarda istiqomat qiladi.

Aholining yosh va jins tarkibi

  • 0–14 yosh: 31,98 % (o‘g‘il bolalar 1 182 539 / qizlar 1 139 358);
  • 15–24 yosh: 19,87 % (erkaklar 731 453 / ayollar 711 164);
  • 25–54 yosh: 37,68 % (erkaklar 1 397 903 / ayollar 1 337 143);
  • 55–64 yosh: 5,83 % (erkaklar 218 529 / ayollar 204 717);
  • 65 yosh va undan katta: 4,64 % (erkaklar 164 734 / ayollar 171 916) (2020-yil ko‘rsatkichlari).

O‘rtacha yosh

  • Umumiy ko‘rsatkich: 24 yosh
  • Erkaklar: 24 yosh
  • Ayollar: 24 yosh (2020-yil ko‘rsatkichlari).

Aholi sonining o‘sishi

  • 2020–2021-yillarda aholi soni 1,61 % ga o‘sdi;
  • Tug‘ilish koeffitsiyenti: 22,08;
  • O‘lim koeffitsiyenti: 5,97;
  • Sof migratsiya 0 migrantni tashkil etadi (har 1000 aholiga; dunyoda 91-o‘rin, 2021-yil ma’lumotlari).

Aholining jins bo‘yicha tarkibi

  • Tug‘ilishda: 1,05 erkak / ayol
  • 0–14 yosh: 1,04 erkak / ayol
  • 15–24 yosh: 1,03 erkak / ayol
  • 25–54 yosh: 1,05 erkak / ayol
  • 55–64 yosh: 1,07 erkak / ayol
  • 65 yosh va undan katta: 0,96 erkak / ayol
  • Umumiy aholi nisbatida: 1,04 erkak / ayol (2020-yil ma’lumotlari).

Go‘daklar o‘limi koeffitsiyenti

  • Umumiy ko‘rsatkich: 40,33 o‘lim / 1000 tug‘ilish
  • Erkak jins: 45,32 o‘lim / 1000 tug‘ilish
  • Ayol jins: 35,09 o‘lim / 1000 tug‘ilish (2021-yil ma’lumotlari).

O‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi

  • Umumiy ko‘rsatkich: 69,86 yil
  • Erkaklar: 67,37 yil
  • Ayollar: 72,48 yil (2021-yil ma’lumotlari).

Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti

Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti 2021-yilda bir ayolga 2,79 tug‘ilish.

Aholining etnik tarkibi

Etnik-irqiy tarkibi — melaneziyaliklar, papuaslar, negritolar, mikroneziyaliklar, polineziyaliklar.

Aholining til tarkibi

Papua — Yangi Gvineya dunyoda tillar soni eng ko‘p mamlakatdir (jahon tillarining taxminan 12 %); ularning aksariyatida 1000 kishidan kam odam so‘zlashadi. Bunday til xilma-xilligining sabablaridan biri — tog‘lar bilan ajralib qolgan vodiylardagi xalqlar o‘rtasida aloqaning bo‘lmaganidir. Bu yerda 839 dan ortiq mahalliy til mavjud.

Rasmiy tillar: tok-pisin (eng keng tarqalgani, uni 4 mln kishigacha biladi), ingliz tili (1–2 % biladi) va xiri-motu (2 % dan kam kishi biladi).

Din

2011-yil holatiga ko‘ra, aholining diniy tarkibi quyidagicha edi: protestantlik — 64,3 % (lyuteranlar — 18,4 %, adventistlar — 12,9 %, pyatidesyatniklar — 10,4 %, Papua — Yangi Gvineya birlashgan cherkovi — 10,3 %, yevangelistlar — 5,9 %, anglikanlar — 3,2 %, baptistlar — 2,8 %, Najot armiyasi — 0,4 %); katoliklar — 27 %; boshqa xristianlar — 5,3 %; boshqa dinlar — 1,4 %; ma’lumot yo‘q — 3,1 %.

Ta’lim

Ma’lumot manbasi — The World Factbook. Unda savodxonlik «15 yosh va undan katta aholi orasida o‘qish va yozishni biladiganlar ulushi» sifatida ta’riflanadi. 2015-yilda Papua — Yangi Gvineya aholisining 64,2 % savodli bo‘lgan; erkaklarda bu ko‘rsatkich 65,6 %, ayollarda esa 62,8 % ni tashkil etgan.

Shaharlar

Siyosiy tizimi

Davlat tuzumi — konstitutsiyaviy monarxiya. Asosiy qonuni — Papua — Yangi Gvineya Konstitutsiyasi. Davlat boshlig‘i — qirol Karl III, uning vakili general-gubernator (28-fevral 2017-yildan — Bob Dadae). General-gubernator Papua — Yangi Gvineya parlamenti tanloviga ko‘ra qirol tomonidan tayinlanadi.

Parlament bir palatali, 109 o‘rindan iborat. Ulardan 89 deputat aholi tomonidan 5 yilga saylanadi, yana 20 nafari provinsiyalardan tayinlanadi.

Parlamentda quyidagi partiyalar vakillari bor:

  • Milliy alyans — 30 o‘rin;
  • Papua — Yangi Gvineya partiyasi — 8 o‘rin;
  • Xalq harakati — 6 o‘rin;
  • Pangu — 5 o‘rin;
  • Xalq demokratik harakati — 5 o‘rin;
  • Birlashgan resurslar partiyasi — 5 o‘rin;
  • Xalq taraqqiyoti partiyasi — 5 o‘rin;
  • Xalq milliy kongressi — 5 o‘rin.

12 partiya parlamentda 4 tadan 1 tagacha o‘ringa ega, 16 deputat esa partiyasiz. Deputatlar partiyaviy mansubligini o‘zgartirgani sabab fraksiyalar tarkibi tez-tez o‘zgaradi. 2007-yil iyuldagi parlament saylovlari arafasida Papua — Yangi Gvineyada jami 45 siyosiy partiya rasman ro‘yxatga olingan.

Tashqi siyosati

Papua — Yangi Gvineya tashqi siyosati Avstraliya va boshqa an’anaviy ittifoqchilar bilan yaqin aloqalar hamda qo‘shni davlatlar bilan hamkorlik munosabatlariga asoslanadi. Mamlakatning xalqaro siyosiy va iqtisodiy masalalardagi qarashlari odatda mo‘tadil. Papua — Yangi Gvineya 56 ta davlat bilan diplomatik aloqalar o‘rnatgan.

Papua — Yangi Gvineya qator mintaqaviy tashkilotlarga a’zo, jumladan:

Davlatlar bilan munosabatlar

Avstraliya

Avstraliya bilan munosabatlar 2006-yilda bosh vazir Maykl Somarening Julian Motining Solomon orollariga qochishiga yordam berganlikda ayblanishi ortidan keskinlashdi. Moti Avstraliyada bolalarga nisbatan ehtimoliy jinsiy jinoyatlarda ayblanib, qidiruvga berilgan edi. Javoban Avstraliya hukumati Somarening mamlakatga kirishini taqiqladi; Kanberra va Port-Morsbi o‘rtasidagi barcha muzokaralar to‘xtatildi. 2007-yil sentabrida munosabatlar yumshay boshladi, 2007-yil dekabrda esa Avstraliyaning yangi bosh vaziri Kevin Radd Balida ser Maykl bilan uchrashdi. Radd shunday dedi: «Bu munosabatlar so‘nggi vaqtlarda juda og‘ir davrni boshdan kechirdi. Amalda ikki mamlakat hukumatlarining vazirlar darajasidagi aloqalari muzlatib qo‘yildi. Men buni kelgusi munosabatlar uchun maqbul yo‘l deb hisoblamayman».

Kuba

2000-yillarning oxirida Papua — Yangi Gvineya Kuba bilan munosabatlarini mustahkamlay boshladi. Kuba mamlakatga tibbiy yordam ko‘rsatadi. 2008-yil sentabrda Papua — Yangi Gvineya hukumati Gavanada Kuba va Tinch okeani orollari vazirlarining ilk uchrashuvini tashkil etdi. Bu uchrashuv Kuba bilan Tinch okeani orol davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikni, xususan, iqlim o‘zgarishi oqibatlariga qarshi kurashish sohasida «mustahkamlash»ga qaratilgan edi.

Fiji

Diplomatik munosabatlar boshlangan sana: 1976-yil.

2005-yil noyabr holatiga ko‘ra, Tinch okeanidagi qo‘shni Fiji bilan munosabatlar tarang edi, chunki fijilik ayrim yollanma jangchilar Bugenvil orolida noqonuniy faoliyat yuritib, mahalliy qurolli otryadlarni qurollantirgan va tayyorlagan.

Fransiya

Rasmiy diplomatik aloqalar 1976-yilda o‘rnatilgan. Papua — Yangi Gvineya BMTning dekolonizatsiya bo‘yicha Maxsus qo‘mitasiga a’zo. Fransiya hukumati Port-Morsbining Yangi Kaledoniyani dekolonizatsiya qilish masalasidagi munosabatini «mo‘tadil» deb baholagan. Yangi Kaledoniya ham Papua — Yangi Gvineya singari Melaneziyada joylashgan. Fransiya Milliy assambleyasi Papua — Yangi Gvineya bilan do‘stona aloqalarni saqlaydi.

Indoneziya

Indoneziyaning Papua — Yangi Gvineya bilan quruqlikdagi chegarasi 760 kilometrni tashkil etadi; bu chegara o‘nlab yillar davomida diplomatik munosabatlarda keskinlik tug‘dirib kelgan. Indoneziya Papua — Yangi Gvineyada Port-Morsbi shahridagi elchixonasi va Vanimodagi konsulligi orqali vakillik qiladi.

Xitoy Xalq Respublikasi

Mustaqil Papua — Yangi Gvineya Davlati va Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) Papua — Yangi Gvineya mustaqillikka erishganidan ko‘p o‘tmay, 1976-yilda rasmiy diplomatik aloqalar o‘rnatgan. Hozirda ikki mamlakat diplomatik, iqtisodiy va kamroq darajada harbiy munosabatlarni rivojlantirmoqda. Munosabatlar ancha iliq; Xitoy Papua — Yangi Gvineyadagi yirik investorlardan biri bo‘lib, uning rivojlanishiga yordam ham ko‘rsatadi.

Filippin

2009-yil martda Filippin va Papua — Yangi Gvineya baliqchilikni rivojlantirish sohasida ikki tomonlama hamkorlikni kuchaytiradigan o‘zaro anglashuv memorandumini imzoladi. Memorandum akvakulturani rivojlantirish uchun texnologiyalarni uzatish, kemachilik korxonalarini rag‘batlantirish, investitsiyalar, texnik tayyorgarlik, qo‘shma tadqiqotlar va «Marjon uchburchagi» doirasida har bir davlat rejalarining «strategik to‘ldirilishi»ga ko‘maklashadi. Shu yilning o‘zida Papua — Yangi Gvineya Filippindan ASEANga qo‘shilishida yordam so‘radi.

Buyuk Britaniya

Papua — Yangi Gvineya va Buyuk Britaniyaning davlat boshlig‘i qirol Karl III hisoblanadi. Birlashgan Qirollik bilan diplomatik aloqalar Papua — Yangi Gvineya Avstraliyadan mustaqil bo‘lgan 1975-yildan beri mavjud.

AQSh

AQSh va Papua — Yangi Gvineya «AQSh va Tinch okeani orollari o‘rtasida tunetsni ko‘p tomonlama ovlash to‘g‘risidagi shartnoma»ni imzolagan. Unga ko‘ra, AQSh orollarga yiliga 63 mln dollar to‘laydi, ular esa AQSh baliq ovlash kemalariga kirish imkonini beradi. AQSh, shuningdek, Papua — Yangi Gvineyaning biologik xilma-xillikni saqlash sa’y-harakatlarini va Papua — Yangi Gvineya kabi tropik mamlakatlarda riflarni himoya qilishga qaratilgan Xalqaro marjon riflari tashabbusini qo‘llab-quvvatlaydi.

Papua — Yangi Gvineya va Millatlar Hamdo‘stligi

Papua — Yangi Gvineya Avstraliyadan mustaqillikka erishgan 1975-yildan beri Millatlar Hamdo‘stligi a’zosi hisoblanadi.

Papua — Yangi Gvineya Britaniya Hamdo‘stligi a’zosi bo‘lib, mazkur tashkilotning boshqa a’zo davlatlaridagi elchixonalariga elchi maqomidagi «oliy komissarlar» rahbarlik qiladi.

Qurolli kuchlar

Papua — Yangi Gvineya qurolli kuchlari 16 yoshdan boshlab erkaklar orasidan (ota-ona roziligi va maktabning 12-sinfini tugatgan bo‘lish sharti bilan) ixtiyoriy shartnoma asosida shakllantiriladi. Majburiy harbiy xizmatga chaqiruv yo‘q.

Iqtisodiyoti

Papua — Yangi Gvineya tabiiy resurslarga juda boy, ammo ulardan foydalanish hudud sharoiti va infratuzilmani rivojlantirishning yuqori xarajatlari sabab qiyinlashgan. Shunga qaramay, mis rudasi, oltin va neft konlarini o‘zlashtirish valyuta tushumlarining deyarli uchdan ikki qismini beradi.

Aholi jon boshiga YAIM 2017-yilda 2782 dollarni tashkil etgan (dunyoda 158-o‘rin).

Sanoat (YAIMning 37 %) — neft qazib olish va qayta ishlash, oltin, kumush va mis rudasini qazib olish, koprani qayta ishlash, palma yog‘i ishlab chiqarish, yog‘ochni qayta ishlash, qurilish.

Qishloq xo‘jaligi (YAIMning 33 %, band aholining 85 %) — qahva, kakao, kopra, kokos yong‘oqlari, choy, shakar, kauchuk, shirin kartoshka, mevalar, sabzavotlar, vanil; dengiz mahsulotlari, parrandalar, cho‘chqalar.

Xizmat ko‘rsatish sohasi — YAIMning 30 %.

Tashqi savdo

Eksport — 8,522 mlrd dollar (2017-yil) — suyultirilgan tabiiy gaz, neft, oltin, mis rudasi, nikel, kobalt, palma yog‘i, qahva, kakao, kopra, ziravorlar (kurkuma, vanil, zanjabil va kardamon), dengiz mahsulotlari.

Asosiy eksport xaridorlari: Avstraliya — 18,9 %, Singapur — 17,5 %, Yaponiya — 13,8 %, Xitoy — 12,7 %, Filippin — 4,7 %, Niderlandiya — 4,2 %, Hindiston — 4,2 %.

Import — 1,878 mlrd dollar (2017-yil) — mashinalar, uskunalar va transport vositalari, sanoat mahsulotlari, oziq-ovqat, yoqilg‘i, kimyoviy moddalar.

Asosiy import yetkazib beruvchilari: Avstraliya — 30,1 %, Xitoy — 17,3 %, Singapur — 10,2 %, Malayziya — 8,2 %, Indoneziya — 4 %.

Xalqaro Afrika, Karib dengizi va Tinch okeani mamlakatlari tashkilotiga a’zo..

Madaniyat va ijtimoiy munosabatlar

Madaniyat

Yog‘ochdan o‘yib ishlangan haykallar

Mamlakatdagi Sepik daryosi bo‘yida butun dunyoga mashhur yog‘och o‘ymakorligi an’anasi mavjud. Usta o‘ymakorlar o‘simliklar va hayvonlar timsollarini yaratadi, chunki ularni o‘z ajdodlari deb hisoblaydi. Shuningdek, ular an’anaviy bosh suyagi tasvirlarini ham yaratadi. Dunyo muzeylari to‘plamlarida Yangi Irlandiya[ning malagan san’at an’analari keng namoyish etilgan. manba 266 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Jamiyat

Fuqarolik huquqlarining buzilishi

Xalqaro inson huquqlari himoyachilari politsiyaning bolalarga kuch ishlatishi, politsiya bo‘limlarida bolalarni tahqirlash va ularga jinsiy zo‘ravonlik ko‘rsatish holatlaridan xavotir bildirmoqda. Politsiya xatti-harakatlari oqibatida jarohatlangan bolalar ko‘pincha tibbiy yordam ololmaydi. Sehrgarlikda gumon qilingan ayollarni marosim asosida o‘ldirish amaliyoti hamon saqlanib qolgan. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, Papua — Yangi Gvineyadagi ayollarning uchdan ikki qismi muntazam ravishda oilaviy zo‘ravonlikka duch keladi; so‘rovlarda ayollarning yarmi majburiy jinsiy aloqaga duch kelganini bildirgan. Sehrgarlik qonun bo‘yicha ta’qib qilinadi. Odatda sehrgarlikka oid ishlar qishloq sudlarida ko‘rib chiqiladi va ular ayblanuvchilarga oldindan noxolis munosabatda bo‘ladi. Mahalliy huquq himoyachilari va katolik cherkovi bunday amaliyotga qarshi chiqmoqda. Huquq faollari, shu jumladan ayollar huquqlarini himoya qiluvchilarning bedarak yo‘qolishi va o‘ldirilishi holatlari ham kuzatilgan.

Jinoyatchilik

Lae shahri politsiya bo‘limidagi ushlanganlar

Ma’lumot manbasi — BMTning Aholi punktlari dasturi. Unga ko‘ra, mamlakat bo‘ylab jinoyatchilik darajasi ancha yuqori, bu «Papua — Yangi Gvineyada shaharlar rivoji va boshqaruviga ta’sir etuvchi eng jiddiy muammolardan biri» hisoblanadi.

Ayniqsa, yirik shaharlarda (masalan, Port-Morsbi, Lae) jinoyatchilik yuqori bo‘lib, bunga ko‘p jihatdan ushbu shaharlardagi raskolizm (рэсколизм) ijtimoiy-jinoiy hodisasi sabab bo‘ladi..

O‘lim jazosi

O‘lim jazosi mamlakatda 1954–1991-yillarda taqiqlangan edi. 1991-yilda parlament qasddan odam o‘ldirganlik uchun o‘lim jazosini joriy etdi, ammo amalda moratoriy amal qiladi; shu davrda biror o‘lim jazosi ijro etilmagan. Biroq 2009-yilda bir ayolning to‘rt farzandini o‘ldirishi jamiyatda moratoriyni bekor qilish masalasini ko‘tardi.

Sehrgarlik to‘g‘risidagi qonun

Sehrgarlik to‘g‘risidagi qonun Papua — Yangi Gvineyada 1971-yilda qabul qilingan. Qonunda sehrgarlar va sehrgarlik haqiqatan mavjudligi tasdiqlanmasa-da, «sehrlab qo‘yilganman» deb hisoblaydigan shaxslar o‘z harakatlari uchun javobgar emasligi belgilangan. Ushbu qoida gumon qilingan sehrgarni o‘ldirish bilan bog‘liq sud ishlarida jazoni yengillashtiruvchi holat sifatida qo‘llanadi. Ko‘pincha sehrgarlikda ayblanib o‘zboshimchalik bilan jazolash qurboni bo‘lganlar boshqa qabilalardan kelgan, qarindoshlari bo‘lmagan ayollar edi. 2013-yil fevralida Maunt-Xagen shahrida 20 yoshli qiz o‘zboshimchalik bilan jazolandi. U bolani sehrgarlik yordamida o‘ldirganlikda ayblandi, shundan keyin bolaning qarindoshlari gumonlanuvchini olomon ko‘z o‘ngida tiriklayin yoqib yubordi. BMT vakillari bu qilmishni qoraladi. 2012-yilda mamlakatda jodugarlarni ovlovchi sekta faoliyat yuritgan: uning a’zolari har ikki jinsdagi sehrgar deb hisoblangan odamlarni o‘ldirib, ularning tana bo‘laklarini yegan. Guruh a’zolari so‘zlariga ko‘ra, ruhlar ularga sehrgarni oddiy odamdan farqlashga yordam bergan. Kanniballarning xatti-harakatlari sababli mamlakat hukumati hatto mamlakatda o‘tayotgan saylovlarni uzaytirishga majbur bo‘lgan, chunki ko‘plab fuqarolar yeb qo‘yilishdan qo‘rqib, saylov uchastkalariga borishni istamagan.

2013-yil aprelda Papua — Yangi Gvineya bosh vaziri Piter O’Nil mamlakatda amal qilayotgan sehrgarlik to‘g‘risidagi qonunni bekor qilishga va’da berdi. Shu yil may oyida ushbu huquqiy hujjat bekor qilingani xabar qilindi; bundan tashqari, zo‘ravon jinoyatlar to‘lqinini to‘xtatish maqsadida davlat hukumati 60 yillik tanaffusdan so‘ng o‘lim jazosini qayta joriy etishga qaror qildi.

Adabiyotlar

  • Teylor Merlin Mur. Papuaslar mamlakatida. — M.: Molodaya gvardiya, 1929. — 240 bet: rasmlar bilan. — (Ekspeditsiyalar va sayohatlar kutubxonasi).
  • Lundkvist Erik. Yovvoyilar G‘arbda yashaydi / shved tilidan tarjima L. L. Jdanova. — M.: Geografgiz, 1958. — 376 bet: rasmlar bilan.
  • Volnevich Yanush. Okeaniya tub aholisi orasida. Papua — Yangi Gvineya bo‘ylab / polyak tilidan tarjima V. Kon. — M.: Nauka, Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1976. — 216 bet: rasmlar bilan. — (Sharq mamlakatlari bo‘ylab sayohatlar).
  • Falk-Renne Arne. Tosh davriga sayohat: Yangi Gvineya qabilalari orasida / daniya tilidan tarjima V. L. Yakuba. — 2-nashr. — M.: Nauka, Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1985. — 192 bet: rasmlar bilan. — (Sharq mamlakatlari haqida hikoyalar).
  • Pinchuk V. V. Orollar... va mamlakatlar bo‘ylab yarim yil. — Simferopol: IP Brovko, 2016. — 216 bet — ISBN 978-5-9908234-0-2.
  • James, Paul; Nadarajah, Yaso; Haive, Karen; Stead, Victoria. Sustainable Communities, Sustainable Development: Other Paths for Papua New Guinea (ingl.). — Honolulu: University of Hawaii Press[ingl.], 2012.
  • Swadling, Pamela. Plumes from Paradise. — Papua New Guinea National Museum, 1996. — ISBN 978-9980-85-103-1.

Havolalar