Fiji (ingl. Fiji fayl haqida/ˈfiːdʒi/, fijicha Viti, Fiji hindichasi फ़िजी / Fidźi), rasmiy nomi — Fiji Respublikasi (ingl. Republic of Fiji [rɪˈpʌblɪk ɒv ˈfiːdʒi]; fijicha Matanitu Tugalala o Viti [mataˈniːtu tugaˈlaːlaː o ˈβitʃi]; Fiji hindichasi फ़िजी गणराज्य / Fidźi Ganaradźja [ˈfiːdʒi ganaˈraːdʒja]) — Okeaniyaning sharqiy qismidagi Melaneziya hududida, orollar majmuasi — Fiji arxipelagida, janubi-g‘arbiy Tinch okeanida joylashgan mustaqil davlat. U Yangi Zelandiyadan shimolda, Vanuatudan sharqda, Tuvaludan janubda; uning sharqiy qo‘shnisi — Tonga.
Fijining poytaxti — Suva. Rasmiy til — fiji tili — avstronez tillaridan biri; ingliz tili va Fiji hindichasi.
Mamlakatning rasmiy nomi turli yillarda o‘zgargan:
- Fiji Qirolligi (1871—1970).
- Fiji (1970—1987).
- Fiji Respublikasi (1987—1990, 2010-yildan).
- Fiji Suveren Demokratik Respublikasi (1990—1998).
- Fiji Orollari Respublikasi (1998—2010).
Etimologiyasi
Davlatning hozirgi «Fiji» nomi mamlakatning asosiy oroli — Viti-Levu nomining buzib talaffuz qilingan, ya’ni uning tongacha shaklidan kelib chiqqan. Tonga orollari aholisi qadimdan fijiliklar bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Fijiliklar mintaqada jasur jangchilar va shafqatsiz odamxo‘rlar sifatida tanilgan, ularning qurol-yarog‘lari va boshqa buyumlariga talab katta bo‘lgan. Fijiliklar o‘z vatanini Viti (fijicha Viti), tongaliklar esa uni Fisi (tongacha Fisi deb talaffuz qilgan. Keyinchalik bu so‘zni yevropaliklar, xususan britaniyalik dengiz sayyohi Jeyms Kuk o‘zgartirgan. U xaritalarda orollarning bugungi «Fiji» nomini birinchi bo‘lib qayd etgan (ingl. Fiji).
Tabiiy-geografik xususiyatlari
Geografik joylashuvi

Melaneziya davlati Fiji vulqon va marjon orollaridan iborat bo‘lib, janubi-g‘arbiy Tinch okeanida joylashgan. Mamlakat poytaxti Suva — taxminan 1770 km shimolda (Yangi Zelandiyaga nisbatan) va taxminan 4450 km janubi-g‘arbda (AQSHning Gavayi shtatiga nisbatan) joylashgan. Eng yaqin arxipelaglar — Futuna (Horn) orollari, Fransiyaga qarashli Uollis va Futuna hududiga kiradi va Fiji orollaridan shimoli-sharqda joylashgan; Tonga orollari sharqda joylashgan bo‘lib, shu nomdagi davlatga tegishli; shuningdek, Yangi Gebrid orollari g‘arbda joylashgan; ularga egalik qiluvchi davlat — Vanuatu.
Fijining umumiy maydoni 18 274 km². Mamlakat 332 ta oroldan iborat, ularning faqat uchdan birida aholi yashaydi. Eng yiriklari — Viti-Levu va Vanua-Levu orollari; ularning maydoni mos ravishda 10 429 km² va 5556 km². Mamlakat aholisining taxminan 70 % i Viti-Levu orolida yashaydi. Fijining uchta eng yirik shahri (Suva, Nandi va Lautoka), shuningdek, asosiy aeroport ham shu yerda joylashgan. Boshqa yirik orollar — Taveuni (470 km²), Kadavu (411 km²), Ngau (140 km²) va Koro (104 km²). Fiji orollarining aksariyati orollar guruhlariga birlashgan. Ularning eng yiriklari — Vanua-Levu, Viti-Levu, Kadavu, Lomaivichi, Yasava, Mamanuta, Lau va Moala. Mamlakat tarkibiga, shuningdek, Rotuma (43 km²) poytaxtdan taxminan 650 km shimoli-g‘arbda joylashgan, ya’ni Suva shahriga nisbatan. Fiji orollari shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa 595 km (Rotuma orolidan tashqari), shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga esa 454 km cho‘zilgan. Mamlakatning eng baland nuqtasi — Tomanivi tog‘i 1324 m balandlikka ega bo‘lib, u joylashgan orol — Viti-Levu.
Fijining eng shimoliy oroli — Uea bo‘lib, Rotuma orollari guruhiga kiradi. Eng g‘arbiy va ayni paytda eng janubiy nuqta — Tevaira rifi, eng sharqiy orol esa Vatoa.
Geologiyasi
Fiji orollari Tonga–Kermadek va Yangi Gebrid konvergensiya zonalari orasida joylashgan. Ular bir-biridan ikkita yirik yoyorti havzasi — — Shimoliy Fiji havzasi (g‘arbda) va Lau havzasi (sharqda), shuningdek, bir qancha transform uzilmalar, jumladan, Fiji uzilma zonasi va Metyu–Xanter tizmasi mavjud. Tektonik tadqiqotlarga ko‘ra, Fiji ilgari Tinch okeani vulqonli olov halqasiga kirgan. Bu tizim — Tinch okeani vulqonli olov halqasi.
Umuman, Fiji mintaqasidagi geologik jarayonlar tarixi tadqiqotning ko‘plab murakkabliklari tufayli yetarlicha o‘rganilmagan. Yaqingacha Fiji orollari kichik materik po‘sti hududida, Avstraliya plitasining shimoli-sharqida, Vityaz botig‘i subduksiya zonasini hosil qiladigan va Tinch okeani plitasi materik plitasi ostiga kirib boradigan hududda vujudga kelgan deb hisoblangan. Dastlabki tadqiqotlarga ko‘ra, arxipelag taxminan 50 mln yil oldin vulqon jarayonlari natijasida, okean tubi tog‘ jinslari (ofiolitlar) materik jinslari bilan aralashishi oqibatida hosil bo‘lgan. Biroq yangi tadqiqotlarga ko‘ra, Fiji orollari taxminan 48—40 mln yil oldin Tinch okeani plitasida, tashqi orol yoyi tizimining sharqiy chekkasida, Ontong-Javadan biroz janubda shakllangan. O‘sha tarixiy davrda Fiji orollari Tinch okeanining boshqa hududida joylashgan. Masalan, Kruk (ingl. Crook) va Belbin (ingl. Belbin) fikricha, Fiji Vanuatu–Fiji–Lau–Tonga suvosti tizmasining bir qismi hisoblanadi. Bu tizma ilk eotsen davrida (taxminan 50 mln yil avval) hozirgi Norfolk tizmasi yaqinidagi boshlang‘ich o‘rnidan sharqqa bir necha bosqichda butunlay siljigan. Mintaqadagi geologik o‘zgarishlarning asosiy mexanizmi spreding (spreading) — okean tubining kengayishi bo‘lib, bu jarayonda suvosti tizmalari va tashqi orol yoylari sharqqa harakatlangan, ulardan keyin esa okean botiqlari hosil bo‘lgan.
Ma’lumki, kechki miotsen boshlanishidan oldin, taxminan 8 mln yil avval, Tinch okeani plitasi g‘arbga qarab siljigan. O‘sha davrda hozirgi Fiji orollari Vityaz yoyi deb ataluvchi Tashqi Melaneziya orol yoylari tizimiga kirgan. Bu tizim tarkibiga Solomon orollari, Yangi Gebrid orollari va Tonga yoylari ham kirgan. Ushbu subduksiya zonasining izlari Vityaz botig‘i ko‘rinishida saqlanib qolgan. Qadimgi orol yoylari tizimining eotsen–miotsen yadrosi Tonga (Eua), Fiji (Viti-Levu) va Vanuatu orollarining geologik poydevori bir qismini tashkil etadi. Vityaz botiqlari tizimi bo‘ylab subduksiya Solomon orollari va Yangi Gebrid orollarining shimoliy qismi yaqinidagi ayrim hududlarda okean po‘stining (Ontong-Java platosi) oz miqdorda ustma-ust qoplanishi natijasida qisman to‘silgan. Keyinchalik bu hududda subduksiya butunlay to‘xtab, so‘ng Fiji yoyiga nisbatan shimol va g‘arb yo‘nalishida qayta boshlangan. Bir-biriga qarab harakatlangan Avstraliya va Tinch okeani tektonik plitalari ta’siridagi kuchlanish natijasida hozirgi Fiji orollarining shimolida Fiji uzilma zonasi, janubida esa Xanter uzilma zonasi shakllangan. Shu bilan birga, spreding — okean tubining kengayishi qatlamlarning ajralishiga, Shimoliy Fiji va Lau botiqlarining hosil bo‘lishiga olib kelgan. O‘shandan beri arxipelag hududida vulqon faolligi kuzatilmaydi; u hozir Tonga va Yangi Gebrid orollari atrofida namoyon bo‘lmoqda. Shunga qaramay, Fiji atrofida geologik o‘zgarishlar hozir ham davom etmoqda. Okean tubining faol kengayishi Lau botig‘ida sharqqa, Shimoliy Fiji botig‘ida esa g‘arbga yo‘nalgan.
Fiji orollari orasida asosan yirik, tog‘li, vulqon kelib chiqishiga ega orollar (masalan, Viti-Levu va Vanua-Levu), ko‘plab kichik vulqon orollari, pasttekislikdagi atollar va suv yuzasiga chiqqan riflar ustunlik qiladi. Arxipelag orollarining geologik tuzilishi murakkab. Faqat Yasava orollari va Viti-Levu orolining janubiy uchdan bir qismi eotsen davrida shakllangan bo‘lib, vulqon, cho‘kindi, , metamorfik va plutonik-intruziv tog‘ jinslaridan tashkil topgan. Viti-Levuning markaziy-g‘arbiy va janubi-sharqiy qismlari andezitlardan iborat bo‘lib, ular pliotsen davriga tegishli, shimoliy qismi esa bazalt hamda pleystotsen davri andeziti aralashmasidan iborat. Vanua-Levu oroli nisbatan yosh pliotsen, Kadavu — andezitli vulqon jinslaridan, kechki pliotsen, Taveuni — bazaltli tog‘ jinslaridan tashkil topgan bo‘lib, ularning geologik davri — pleystotsen.
Vulqon orollarining relyefi odatda nihoyatda notekis bo‘lib, baland tog‘lar va vulqon kelib chiqishiga ega parchalangan tizmalar mavjud. Masalan, yonbag‘ir qiyaligi 18° dan ortiq bo‘lgan tepaliklar Viti-Levu yuzasining 67 % ini, Vanua-Levuning 72 % ini, Taveunining 49 % ini va Kadavuning 78 % ini egallaydi. Eng katta tog‘ — Tomanivi — Viti-Levu orolida joylashgan bo‘lib, balandligi 1322 m. Umuman, Fijida 30 ta cho‘qqining balandligi 1000 m dan oshadi. Yasava orollarining Naviti orolida joylashgan bo‘lib, 388 m ga yetadi. Lau orollarining eng yuqori nuqtasi esa Vatu-Vara orolida bo‘lib, balandligi 314 m.
Fiji tarkibidagi orollarning faqat oz qismi haqiqiy atol hisoblanadi, masalan, Vaylangi-Lala va Ngelevu. Biroq ko‘tarilgan atollar kengroq tarqalgan bo‘lib, ularda lagunalar yo‘q (bunday orollarga Fulaga, Ongea va Kambara).
Foydali qazilmalar
Fiji orollarida quyidagi metallarning konlari mavjud: mis, oltin, qo‘rg‘oshin, rux va boshqa metallar. Masalan, 1970-yillarning boshida Singatoka va Mba shaharlari yaqinida o‘tkazilgan tadqiqotlarda Viti-Levu orolida tarkibida temir 57-58 % bo‘lgan temirli qumtosh, shuningdek, titan oksidi — 6,7-7,5 %, vanadiy(V) oksidi — 0,7-0,1 %, xrom(III) oksidi konlari — 0,3-0,35 %.
Ularni qazib olish iqtisodiy jihatdan foydasiz bo‘lgani sababli hozir mamlakatda faqat oltin va unga hamroh kumush qazib olinadi. Oltin 1933-yildan buyon qazib olinib, eksport qilinadi. Boshqa mineral resurslar qatorida xarsangtosh va donalab olinadigan tosh, fosfatlar, qum, shag‘al va sement xomashyosi mavjud (Suvada mamlakatdagi yagona portlandsement zavodi joylashgan). Mahalliy sementning asosiy tarkibiy qismlari karbonatli (marjonli) va kremniyli qumdir. Ular qirg‘oqbo‘yi hududlarida qazib olinadi: karbonatli qum Lautala qo‘ltig‘ida va Suvadan g‘arbdagi sohil bo‘ylab, kremniyli qum esa Lautala qo‘ltig‘iga quyiladigan Vunidava daryosi etagida olinadi. Fosforit konlari Lau orollarida, ayniqsa Tuvuta orolida mavjud.
Fiji orollaridagi foydali qazilmalardan tashqari, mamlakat qirg‘oqbo‘yi hududlarida neft bo‘lish ehtimoli yuqori. Arxipelag Avstraliya va Tinch okeani litosfera plitalari chegarasida joylashgan Janubi-g‘arbiy Tinch okeani orol yoylari tizimiga kiradi. Fijining hududiy suvlarida ikkita sayoz cho‘kindi havza bor. Ular uchlamchi davrga tegishli ikkita sayoz cho‘kindi havza mavjud. Ularda yirik neft konlarini topish imkoniyati yuqori; taxminiy neft zaxirasi 5,4—20 mlrd barrelga baholanadi..
Iqlimi
| Y | F | M | A | M | I | I | A | S | O | N | D |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 288
Eng yuqori harorat, °C: 31,0
Eng past harorat, °C:23,8
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 371
Eng yuqori harorat, °C: 30,6
Eng past harorat, °C:23,5
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 390
Eng yuqori harorat, °C: 29,7
Eng past harorat, °C:23,1
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 267
Eng yuqori harorat, °C: 28,3
Eng past harorat, °C:21,9
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 164
Eng yuqori harorat, °C: 27,6
Eng past harorat, °C:21,4
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 142
Eng yuqori harorat, °C: 26,5
Eng past harorat, °C:20,4
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 159
Eng yuqori harorat, °C: 26,6
Eng past harorat, °C:20,5
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 184
Eng yuqori harorat, °C: 27,0
Eng past harorat, °C:20,9
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 234
Eng yuqori harorat, °C: 27,8
Eng past harorat, °C:21,7
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 264
Eng yuqori harorat, °C: 28,8
Eng past harorat, °C:22,5
|
Yog‘inlar yig‘indisi, mm: 263
Eng yuqori harorat, °C: 29,8
Eng past harorat, °C:23,2
|
|
Manba: Fiji Meteorological Services | |||||||||||

Fiji orollarining iqlimi okean tropik iqlimidir. Arxipelagning yaqin atrofida, uning shimoli-sharqi va janubi-g‘arbida yomg‘ir ko‘pligi bilan ajralib turadigan Janubiy Tinch okeani konvergensiya zonasi joylashgan. Bu zona iqlimning mavsumlararo o‘zgarishlariga, avvalo orollardagi yog‘in miqdoriga kuchli ta’sir qiladi. Maydan oktabrgacha davom etadigan qurg‘oqchil mavsumda konvergensiya zonasi odatda Fijining shimoli-sharqida joylashsa, noyabrdan aprelgacha bo‘lgan yomg‘irli mavsumda butun mintaqani qamrab oladi. Yog‘inlar miqdoriga ta’sir etuvchi yana bir muhim omil — janubi-sharqiy passat shamollari bo‘lib, ular Fiji orollariga namlikka to‘yingan havo olib keladi. Yirik tog‘li orollarda, ayniqsa, Viti-Levu va Vanua-Levuda yog‘in ko‘p tushadigan (orollarning janubi-sharqiy, shamolga ro‘para tomoni) va iqlimi quruqroq bo‘lgan (g‘arbiy, shamoldan pana tomoni) hududlar aniq farqlanadi. Masalan, Suva shahri joylashgan Viti-Levuning sharqiy sohilida o‘rtacha yillik yog‘in 3000–5000 mm, Mba, Lautoka, Nandi va Singatoka shaharlari joylashgan g‘arbiy qismida esa 2000–3000 mm. Fiji orollarida qurg‘oqchilikning asosiy sababi El-Ninyo hodisasidir. Odatda bu hodisa vaqtida eng quruq va issiq sharoit dekabr–fevralda, eng quruq va salqin sharoit esa iyun–avgustda kuzatiladi. Qurg‘oqchilikning salbiy ta’siri Fijining g‘arbiy hududlarida kuchliroq seziladi.
O‘rtacha sutkalik harorat mavsumga qarab o‘zgaradi. Qurg‘oqchil mavsumda u +23 dan +25 °C gacha, yomg‘irli mavsumda esa +26 dan +27 °C gacha bo‘ladi. Eng sovuq (iyul–avgust) va eng issiq (yanvar–fevral) oylardagi harorat farqi odatda +3 dan +4 °C gacha. Bu okeanning kuchli ta’siri bilan izohlanadi. Sohil yaqinida kechasi o‘rtacha harorat +18 °C gacha pasayishi, kunduzi esa +32 °C gacha ko‘tarilishi mumkin. Orollarning ichki hududlarida tungi harorat +15 °C gacha tushadi, biroq Fiji tarixida qayd etilgan eng past harorat +8 °C, eng yuqorisi esa +39,4 °C. Mamlakatda asosan passat shamollari sharq va janubi-sharqdan esadi. Ikki asosiy orol — Viti-Levu va Vanua-Levu sohillarida brizlar odatiy hodisa hisoblanadi. Shamol tezligi odatda past bo‘ladi. Kuchli shamol esishlari faqat iyundan noyabrgacha qayd etiladi.
Fijiga ko‘pincha katta zarar yetkazadigan tropik siklonlar yopiriladi. Ular ba’zan vayronkor kuchga yetib, kuchli suv toshqinlari va ko‘chkilarni keltirib chiqaradi. Odatda siklonlar eng ko‘p noyabr–aprel oylarida kuzatiladi, eng vayronkorlari esa yanvar–fevralda yuz beradi. O‘rtacha har o‘n yilda Fiji hududiga o‘ndan o‘n beshtagacha siklon yopiriladi va ulardan ikki-to‘rttasi jiddiy zarar keltiradi.
Tuproqlari

Fiji orollaridagi tuproqlarning aksariyati vulqon kelib chiqishiga ega, shuning uchun ular unumdor. Biroq ayrimlarida marjon va boshqa cho‘kindi aralashmalari bor. Daryolar bo‘ylab esa allyuvial tekisliklar va boshqa joylardan olib kelingan materiallardan hosil bo‘lgan tuproqlar uchraydi. Plyajlar, dengiz bo‘yidagi botqoqliklar, tekisliklar va peneplenlarga xos pasttekislik tuproqlari nisbatan yosh, nurashga uchragan vulqon materiallari hamda marjon ohaktoshi, ohaktosh tufi va gil ustida to‘plangan vulqon kulidan hosil bo‘lgan. 600 m dan baland hududlar tuproqlari asosan kambag‘al allyuvial cho‘kindilar, vulqon materiallari va asosiy tog‘ jinslaridan iborat. Yaylov tuproqlarida odatda natriy, , fosfor, , oltingugurt va kaliy miqdori kam. Fijining eng unumdor tuproqlari Singatoka, , Reva, Nandi, Mba, Navua va Lambasa daryolarining qayirlarida joylashgan.
Gidrologiyasi
Fiji orollarining ko‘pchiligida doimiy chuchuk suv manbalari cheklangan. Tuproq g‘ovak bo‘lgani tufayli suv uzoq saqlanmaydi. Shuning uchun aholi asosan tomlardan beton sisternalarga yig‘ilgan yomg‘ir suvidan yoki kichik quduqlardagi biroz sho‘r suv linzalarining suvidan foydalanadi.
Shunga qaramay, yirik vulqon orollarida ko‘plab kichik daryolar va soylar, Viti-Levu orolida esa hatto sersuv daryolar mavjud. Bu orol maydonining taxminan 70 % ini mamlakatdagi uchta eng yirik daryo tizimi — Reva, Navua va Singatoka havzalari egallaydi. Ular Viti-Levuning janubida dengizga quyiladi. Mamlakatdagi eng yirik Reva daryosining uzunligi 145 km (shundan taxminan 100 km qismida kemalar qatnay oladi), havzasi maydoni esa taxminan 3000 km². Lekin iqtisodiy ahamiyatiga ko‘ra Mba va Nandi daryolari eng muhim hisoblanadi. Vanua-Levu orolidagi daryolar odatda uncha uzun emas. Bundan Dreketi daryosi mustasno, uning uzunligi 55 km ga yetadi.
Ko‘llar Fiji orollarida juda kam uchraydi. Bir nechta kichik suv havzasi asosan tog‘li hududlarda joylashgan. Eng katta ko‘l — Tangimautia (fijicha Tagimaucia) Taveuni orolida joylashgan bo‘lib, maydoni atigi 23 ga. Boshqa e’tiborga molik, odatda biroz sho‘r yoki sho‘r suvli ko‘llar — Vanua-Levu orolidagi Ngalongalo, Ngasauva va Ndrano.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Orollarning geologik tuzilishi va iqlim sharoitlari turlicha ekani, ularning ko‘pligi hamda ayrimlarining boshqalardan ajralib qolganligi tufayli Fijining ekotizimlari juda xilma-xildir. Fiji orollarining aksariyati qalin o‘simlik qoplami bilan qoplangan. Qirg‘oqbo‘yi hududlarida mangr chakalakzorlari va ko‘plab rif tuzilmalari uchraydi. nam tropik o‘rmonlar hamda savannalar mavjud. Quruqlik floristik hududlarga ajratilganda, mahalliy flora Hind–Malay kichik olami ning Paleotropik floristik olamidagi Fiji viloyatiga kiradi. Shu sababli urug‘li o‘simliklarning taxminan 90 % i Yangi GvineyaBundan tashqari, quyidagi hududlarda ham uchraydigan o‘simlik turlari mavjud: Avstraliya, Gavayi orollari, Yangi Kaledoniya, , Yangi Zelandiya va Fransuz Polineziyasi.
Mamlakatdagi mangr chakalakzorlarining umumiy maydoni 42 ming ga deb baholanadi. Ularning aksariyati Fijining yirik daryolari — Mba, Reva, Nandi va Lambasa daryolari deltalarida yoki to‘siq riflar bilan himoyalangan orollarning shamoldan pana tomonida joylashgan. Mangr chakalakzorlarida endemik o‘simlik turlari qayd etilmagan. Eng katta biologik xilma-xillik arxipelagning yirik orollaridagi shamolga ro‘para tomonda joylashgan nam tropik o‘rmonlarda kuzatiladi.
Fiji orollarida jami 2600 ga yaqin tomirli o‘simlik turi aniqlangan; shulardan taxminan 1600 tasi mahalliy, 1000 ga yaqini esa inson tomonidan introduksiya qilingan turlardir. Ularning qariyb 310 turi qirqquloqsimon o‘simliklarga, 2225 turi esa urug‘li o‘simliklarga to‘g‘ri keladi. Endemik turlar ulushi nisbatan yuqori: mahalliy o‘simliklarning taxminan 63 % ini tashkil etadi. Degeneriaceae, shuningdek, taxminan 11 tasi 450—470 o‘simlik turkumidan to‘liq endemik hisoblanadi.
Mamlakat hayvonot dunyosi nisbatan kambag‘al bo‘lib, asosan introduksiya qilingan turlardan iborat. hasharotlar esa ancha xilma-xil. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, arxipelagda 3500 tagacha hasharot turi yashaydi. Ularning taxminan 400 turi tangachaqanotlilar turkumiga kiradi, yettita turkumi esa endemik. Bundan tashqari, Fijida 15 tur sikada bor (14 turi endemik) va 33 tur ninachi mavjud (22 turi endemik). Fijida 187 tur chumoli (43 turkumga mansub), shundan 70 % i endemik turlar (Strumigenys chernovi va boshqalarni o‘z ichiga oladi.
Ayniqsa, mahalliy qushlar faunasi e’tiborga molik. Orollarda uya quradigan 55 tur quruqlik qushlari (24 turi endemik) hamda ko‘plab ko‘chib yuruvchi qush turlari uchraydi. sudralib yuruvchilar orasida uch tur ilon (bittasi endemik), to‘rt tur endemik Fiji iguanalari, 10 tur gekkon (ikkitasi endemik) va 12 tur sink (beshtasi endemik) bor. Olti tur ko‘rshapalak Fijining yagona mahalliy sutemizuvchilaridir.
Qirg‘oqbo‘yi suvlarida dengiz toshbaqalari, , mollyuskalar, baliqlar.
Tarixi

Taxminan 3,5 ming yil avval Fijiga markaziy Vanuatudan kelgan bir necha ko‘chmanchi guruhlar joylashgan. Yevropaliklar kelgan paytda mahalliy aholi ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilish bosqichida edi. Qabilalararo urushlar bo‘lib turgan.
Fiji arxipelagini 1642-yilda gollandiyalik dengiz sayyohi Abel Tasman kashf qilgan. Biroq ilk yevropaliklar bu orollarga joylashguncha bir yarim asrdan ko‘proq vaqt o‘tgan. Dastlab ular qamoqdan qochgan mahkumlar, savdogarlar va halokatga uchragan kemalarning dengizchilari edi. Keyinroq missionerlar kelgan. 1860-yillardan yevropaliklar Fijida paxta plantatsiyalarini tashkil eta boshladi. Jahon bozorida paxta narxi pasaygani sababli 1870-yillardan paxta o‘rniga shakarqamish yetishtirila boshlandi.
Fiji davlatchiligining asoschisi deb Takombau (to‘liq ismi Ratu Seru Epenisa Takombau) hisoblanadi. U Fiji jamiyatining qadimgi davrdan zamonaviy davrga o‘tishini boshlab bergan shaxs edi. Yoshligida odamxo‘rlik bilan shug‘ullangan Takombau xristianlikni qabul qilgach, bu odatidan voz kechgan. U birlashtirgan mamlakatda zamonaviy ma’nodagi dastlabki parlamentni, shuningdek, inglizcha uslubdagi ma’muriyatni tashkil etgan. 1871–1874-yillarda Takombau mustaqil va birlashgan Fijining birinchi qiroli bo‘lgan. Ammo 1874-yilda u Britaniya qirolichasi Viktoriya foydasiga taxtdan voz kechgan. Bundan maqsad inglizlar Fijining iqtisodiy va ijtimoiy muammolarini, jumladan, ayrim hududlarning ajralib chiqishga intilishini bartaraf etishiga imkon yaratish edi. Taxtdan ketganidan umrining oxirigacha Takombau orollarda «oliy yo‘lboshchi» unvoniga ega hurmatli kishilardan biri bo‘lib qolgan.

1879-yildan Yevropa plantatorlari Fiji shakarqamish plantatsiyalarini ishchi kuchi bilan ta’minlash uchun Hindistondan ishchilar yollay boshladilar. Hindlarning immigratsiyasi 1916-yilda to‘xtagan bo‘lsa-da, tabiiy o‘sish yuqori bo‘lgani tufayli hind aholisi tez ko‘paydi va 1945-yilga kelib mahalliy aholining sonidan oshib ketdi. Fijida hind lahjalarining qo‘shilishi natijasida yangi til — Fiji hindichasi muhojirlar orasida tarqalgan. Biroq rasmiy tan olinmagan, shu sababli uning o‘rniga ta’lim va ma’muriyatda ishlatiladigan til — hindustoniy.
1970-yilda Fiji mustaqillikka erishdi. 1970-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, Fiji Millatlar Hamdo‘stligi tarkibidagi davlat edi. Davlat rahbari Buyuk Britaniya qirolichasi bo‘lib, uning nomidan o‘zi tayinlagan general-gubernator faoliyat yuritgan. Qonun chiqaruvchi organ — parlament ikki palatadan: Senat va Vakillar palatasidan iborat edi. Ijro hokimiyati bosh vazir boshchiligidagi hukumatga tegishli bo‘lgan. Demokratik boshqaruv ikki harbiy to‘ntarish natijasida 1987-yilda to‘xtab qoldi. Bunga tub aholining hind jamoasi vakillari ustunlik qilgan hukumatdan noroziligi sabab bo‘lgan. Oxirgi to‘ntarish (1987-yil sentabr) natijasida konstitutsiya bekor qilindi, general-gubernator lavozimi tugatildi va mamlakat parlament respublikasi deb e’lon qilindi. Davlat rahbari prezident bo‘ldi. 1987-yil oktabrda Fiji Hamdo‘stlikdan chiqarildi.
1990-yilgi konstitutsiya fijiliklarning Fiji ustidan nazoratini kafolatladi, ammo hindlarning ommaviy emigratsiyasiga sabab bo‘ldi. Bu iqtisodiy qiyinchiliklarni keltirib chiqardi, lekin melaneziyaliklarni aholi tarkibida eng katta ulushga ega qildi.
1997-yilgi tuzatishlar konstitutsiyani teng huquqlilik tamoyiliga yaqinlashtirdi va davlat Millatlar Hamdo‘stligiga qaytdi. 1999-yilgi erkin va tinch saylovlardan keyin yangi hukumatda hind-fijiliklar ustunlik qildi. Bir yil o‘tib hukumat Jorj Speyt (ingl. George Speight) boshchiligidagi to‘ntarishda ag‘darildi. Speyt keskin Fiji millatchisi edi. Etnik hindlarga yuqori davlat lavozimlarini egallashga imkon bergan konstitutsiya bekor qilindi. 2000-yil o‘rtalariga kelib demokratiya tiklandi, muvaqqat hukumatni boshqargan Laysenia Ngarase bosh vazir etib saylandi. Va’da qilingan amnistiyaga qaramay, Speyt tez orada davlatga xiyonatda ayblanib, o‘lim jazosiga hukm qilindi. So‘nggi lahzada bu jazo umrbod qamoqqa almashtirildi.
Hukumatga Laysenia Ngarasega harbiy rahbariyat tomonidan bir necha bor korrupsiya ayblovlari qo‘yilgan, biroq ularga e’tibor berilmagan. 2006-yil dekabrda bosh vazir lavozimidan chetlatilib, uy qamog‘iga olindi. To‘ntarishga Fiji mudofaa vaziri Frenk Mbainimarama boshchilik qildi. U avval muvaqqat prezident, keyin bosh vazir bo‘ldi.
2009-yil aprelda Fiji Apellyatsiya sudi Oliy sudning Baynimarama Qarase hukumatini egallashi qonuniy degan qarorini bekor qilib, muvaqqat hukumatni noqonuniy deb topdi. Baynimarama hukumati bilan birga muvaqqat bosh vazir lavozimidan darhol ketishga rozi bo‘ldi. Prezident Iloilo yangi bosh vazirni tayinlashi kerak edi. Bunga javoban prezident Iloilo konstitutsiyani bekor qildi va unga muvofiq faoliyat yuritgan barcha mansabdorlarni, shu jumladan, barcha sudyalar va Markaziy bank boshqaruvchisini ishdan oldi. Keyin o‘zining «Yangi tartib» siyosati asosida Frenk Mbainimaramani yana muvaqqat bosh vazir etib tayinladi, mamlakat bo‘ylab harakatlanishni cheklovchi va matbuot senzurasi matbuot senzurasiga ruxsat berdi. 2-may 2009-yilda Fiji va’da qilingan muddatda demokratik saylovlar o‘tkazmagani sababli Tinch okeani orollari forumiga qo‘shilishdan chetlashtirilgan birinchi mamlakat bo‘ldi. Shunga qaramay, tashkilot a’zosi bo‘lib qoldi. 1-sentabr 2009-yilda Fiji Millatlar Hamdo‘stligidan chiqarildi.
Yangi yilga bag‘ishlangan 31.12.2010-yilgi murojaatida Baynimarama mamlakatda favqulodda holatni bekor qilishini ma’lum qildi, biroq u 1-yanvar 2012-yilgacha amal qildi. 14-mart 2014-yilda Fijining Millatlar Hamdo‘stligidagi a’zoligi tiklandi. Bosh vazir Frenk Baynimarama boshchiligidagi Fiji First partiyasi 51 o‘rinli parlamentda 2014-yilgi va 2018-yilgi saylovlarda (ikkinchisida ozgina ustunlik bilan) mutlaq ko‘pchilikni qo‘lga kiritdi. 2021-yil oktabrda Tui Makuata Ratu Vilyame Katonivere parlament tomonidan Fijining yangi prezidenti etib saylandi. 14-dekabr 2022-yilda o‘tkazilgan parlament saylovi natijasida 24-dekabr 2022-yildan «Xalq ittifoqi» partiyasi vakili Sitiveni Ligamamada Rabuka bosh vazir bo‘lib kelmoqda.
Ma’muriy bo‘linishi

Fiji Respublikasi ma’muriy jihatdan okruglarga bo‘lingan. Mamlakatda jami to‘rtta okrug va bitta qaram hudud mavjud:
Okruglar o‘z navbatida provinsiyalarga bo‘linadi (jami 14 provinsiya): Kadavu, Lau, Lomaivichi, Mba, Mbua, Matuata, Naitasiri, Namosi, Nandrong-Navosa, Ra, Reva, Serua, Tailevu va Takaudrove.
Orol Rotuma asosiy arxipelagning shimolida joylashgan bo‘lib, muayyan ichki avtonomiyaga ega qaram hudud maqomiga ega.
| Okrug | № | Provinsiya | Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2007-yil) |
Aholi zichligi, kishi/km² |
Ma’muriy markaz |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sharqiy okrug | 1 | Kadavu | 478 | 10 167 | 21,27 | Vunisea |
| 2 | Lau | 487 | 10 683 | 21,94 | Tubou | |
| 3 | Lomaivichi | 411 | 16 461 | 40,05 | Levuka | |
| G‘arbiy okrug | 4 | Mba | 2634 | 231 760 | 87,99 | Mba |
| 5 | Nandrong-Navosa | 2385 | 58 387 | 24,48 | Singatoka | |
| 6 | Ra | 1341 | 29 464 | 21,97 | Vaileka | |
| Shimoliy okrug | 7 | Matuata | 2004 | 72 441 | 36,15 | Lambasa |
| 8 | Mbua | 1379 | 14 176 | 10,28 | ? | |
| 9 | Takaudrove | 2816 | 49 344 | 17,52 | Savusavu | |
| Markaziy okrug | 10 | Naitasiri | 1666 | 160 760 | 96,49 | Nasinu |
| 11 | Namosi | 570 | 6898 | 12,10 | Navua | |
| 12 | Reva | 272 | 100 787 | 370,54 | Suva | |
| 13 | Serua | 830 | 18 249 | 21,99 | Serua | |
| 14 | Tailevu | 955 | 55 692 | 58,32 | Nausori | |
| Qaram hudud | 15 | Rotuma | 46 | 2002 | 43,52 | Axau |
| Jami | 18 274 | 837 271 | 45,82 | |||
| O‘rtacha | 1204,93 | 55 818,06 | 59,116875 |
Davlat tuzumi
Fiji — Fiji Konstitutsiyasidagi ta’rifga ko‘ra — suveren demokratik davlatdir. Fiji mustaqil davlat sifatida mavjud bo‘lgan davrda to‘rtta konstitutsiya qabul qilingan.
Ularning birinchisi 1970-yilda, orollar mustaqillikka erishganidan ko‘p o‘tmay kuchga kirgan. U monarxik boshqaruv shaklini Vestminster tizimi ga asoslangan parlamentarizm bilan o‘rnatgan. Davlat rahbari deb Buyuk Britaniya qirolichasi Yelizaveta II e’lon qilingan; Fijida uning vakili general-gubernator edi. Konstitutsiyaga muvofiq qonun chiqaruvchi hokimiyat Fiji parlamentiga tegishli bo‘lib, u Qirolicha, Vakillar palatasi va Senatdan iborat edi. Vakillar palatasi besh yilga saylanadigan 52 deputatdan tuzilgan. 22 o‘rin tub fijiliklarga, 22 o‘rin hind-fijiliklarga, qolgan 8 o‘rin esa yuqoridagi etnik guruhlardan birortasiga kirmaydigan vakillarga ajratilgan. Fiji Senatidagi 22 deputat parlament a’zolari orasidan general-gubernator tomonidan olti yilga tayinlangan; sakkiz deputatni Fiji Oqsoqollar oliy kengashi, yetti deputatni bosh vazir, olti deputatni muxolifat yetakchisi va bir deputatni Rotuma.
Rotuma oroli kengashi tavsiyasi bilan. 14-may 1987-yilda podpolkovnik Sitiveni Rambuka tomonidan davlat to‘ntarishi amalga oshirilib, 1970-yilgi amaldagi konstitutsiya bekor qilindi va Britaniya monarxiyasi bilan aloqalar uzildi. 7-oktabr 1987-yilda harbiy hukumat Fijini respublika deb e’lon qildi. 25-iyul 1990-yilda mamlakat tarixidagi ikkinchi konstitutsiya qabul qilindi. Unga ko‘ra Fiji suveren demokratik respublikaga aylandi, davlat rahbari prezident bo‘ldi. Yangi konstitutsiya parlament tarkibini o‘zgartirdi: endi unga Fiji prezidenti, Vakillar palatasi va Senat a’zolari kirardi. Vakillar palatasi tarkibi spiker va uning o‘rinbosarisiz 70 kishiga yetkazildi. Tub fijiliklarga o‘rinlarning ko‘pchiligi kafolatlandi: ularga 37 o‘rin, hind-fijiliklarga 27 o‘rin, yana 1 o‘rin Rotuma va qolgan guruhlarga mansub bo‘lmaganlarga 5 o‘rin ajratildi. Senat a’zolari soni 34 nafarga yetdi. Ulardan 24 nafari Fiji prezidenti tomonidan Oqsoqollar oliy kengashining roziligi bilan, 1 nafari Rotuma oroli kengashining roziligi bilan, 9 nafari esa prezidentning o‘z qaroriga ko‘ra tayinlandi. 1990-yilgi konstitutsiya mamlakat asosiy qonunini har o‘n yilda qayta ko‘rishni belgiladi (1990-yilgi konstitutsiyaning o‘zi esa yetti yilda qayta ko‘rilishi lozim edi). 1995-yil mayda prezident Konstitutsiyani qayta ko‘rib chiqish komissiyasini tuzdi. Uning maxsus hisoboti parlamentning Birlashgan maxsus komissiyasi tomonidan ma’qullandi (10-sentabr 1996-yilda tuzilgan).
1997-yilda shu hisobot asosida Fijining yangi konstitutsiyasi qabul qilindi va Vakillar palatasi hamda Senat tarkibi o‘zgartirildi. Biroq 2009-yil aprelda Fiji prezidenti 1997-yilgi konstitutsiyani bekor qildi, unga ko‘ra prezident Xosefa Iloilo, Fiji Apellyatsiya sudining qaroriga ko‘ra davlat to‘ntarishi natijasida 2006-yilda bosh vazir Laysenia Ngaraseni lavozimidan chetlatish va uning o‘rniga Frenk Mbainimaramani tayinlash noqonuniy bo‘lgani haqidagi qarori sabab bo‘lgan. Natijada Iloilo barcha sudyalarni lavozimidan bo‘shatdi, Mbainimarama va uning Vazirlar Mahkamasini qayta tikladi, shuningdek, mamlakatda favqulodda holat rejimini joriy etdi. Prezidentga ko‘ra, demokratik parlament saylovlari 2014-yil sentabridan kech bo‘lmasligi kerak edi. 30-iyul 2009-yilda prezident Iloilo iste’foga chiqdi. 1997-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, prezidentni Oqsoqollar oliy kengashi tayinlashi lozim edi. Ammo Mbainimarama bu moddani bekor qilib, prezidentni o‘zi va Vazirlar Mahkamasi uchun qulay vaqtda tayinlashini ma’lum qildi. Natijada vitse-prezident Epeli Nailatikau yangi prezident etib tayinlandi. U ilgari harbiy qo‘mondon bo‘lgan.
2013-yil sentabrda Fiji prezidenti Epeli Nailatikau mamlakatning to‘rtinchi konstitutsiyasini imzoladi.
Xalqaro tadqiqot markazi Economist Intelligence Unit ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim.
Davlat rahbari
1990-yilgi va 1997[ingl.] konstitutsiyalarga muvofiq Fiji prezidenti saylangan: uni Yo‘lboshchilarning katta kengashi besh yil muddatga saylar edi. Yangi 2013-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra esa u mamlakat parlamenti yig‘ilishida saylanadi. Prezidentning siyosiy hayotdagi roli asosan rasmiy-marosimiy bo‘lsa-da, milliy inqiroz yuz bergan hollarda muayyan vakolatlarga ega. Yangi konstitutsiyaga ko‘ra, u Fiji Qurolli Kuchlarining Oliy bosh qo‘mondoni ham hisoblanadi.
Ijro etuvchi hokimiyat
Prezident rasman Bosh vazirni tayinlaydi. Bosh vazir Vakillar palatasidagi ko‘pchilikning qo‘llab-quvvatlashiga ega bo‘lishi kerak. Amalda bu odatda eng yirik siyosiy partiya yoki koalitsiya yetakchisi bosh vazir bo‘lishini anglatadi, prezidentning tayinlashdagi roli esa deyarli rasmiyatchilikka aylanadi. Ba’zan parlamentda siyosiy tarqoqlik tufayli kelishuvga erishilmaydi. Bunday vaziyatda prezident hakamlik rolini bajaradi, barcha siyosiy fraksiyalar bilan maslahatlashgach, o‘z fikricha Vakillar palatasi ko‘pchiligiga maqbul bo‘ladigan shaxsni bosh vazir etib tayinlashi kerak. Bosh vazirni tayinlashda prezident ijro hokimiyatini tashkil etuvchi o‘ndan yigirma beshtagacha vazirni ham rasman tayinlaydi. Konstitutsiyaga ko‘ra, Vazirlar Mahkamasi Vakillar palatasining siyosiy tarkibini aks ettirishi kerak: palatada 8 tadan ortiq o‘ringa ega har bir partiya o‘z o‘rinlari soniga mutanosib ravishda Vazirlar Mahkamasida o‘rin oladi. Biroq amalda bu qoida hech qachon qat’iy qo‘llanmagan.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat
Parlament ikki palatadan iborat. Vakillar palatasida 71 a’zo bor. Ulardan 25 nafari umumiy saylovlarda (har 5 yilda) saylanadi. Qolgan 46 o‘rin Fiji etnik jamoalari uchun ajratilib, jamoa nomzodlari orasidan saylanadi: 23 fijilik, 19 hind-fijilik, 1 rotumalik va 3 umumiy nomzod (yevropaliklar, xitoyliklar va boshqa ozchiliklar). Parlamentning yuqori palatasi — Fiji Senatida 32 a’zo bo‘lib, ularni prezident Yo‘lboshchilarning katta kengashi (14), bosh vazir (9), muxolifat yetakchisi (8) va Rotuma oroli kengashi (1) tavsiyasiga ko‘ra rasman tayinlaydi. Senatning vakolati Vakillar palatasinikidan cheklangan: u qonun loyihasini tashabbus sifatida kirita olmaydi, ammo uni rad etish yoki o‘zgartirish huquqiga ega.
Sud hokimiyati
Oliy sud. Sudyalar prezident tomonidan tayinlanadi. Huquqiy tizim Britaniya huquqiga asoslangan.
Aholisi


Aholi soni
| Aholi soni | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1891 | 1901 | 1911 | 1921 | 1936 | 1946 | 1956 | 1966 | 1976 | 1986 |
| 121 180 | ↘120 124 | ↗139 541 | ↗157 266 | ↗198 379 | ↗259 638 | ↗345 737 | ↗476 727 | ↗588 068 | ↗715 375 |
| 1996 | 2007 | 2013 | 2014 | 2015 | 2017 | 2020 | |||
| ↗775 077 | ↗837 271 | ↗862 068 | ↗865 611 | ↗869 458 | ↗884 887 | ↗935 974 | |||
Umr davomiyligi
| Yil | Erkaklar | Ayollar | Jami |
|---|---|---|---|
| 1996 | 64,5 | 68,7 | 66,6 |
| 2007 | 65,2 | 69,5 | 67,4 |
| 2008 | 65,1 | 68,4 | 66,7 |
| 2009 | 65,9 | 68,5 | 67,2 |
| 2010 | 66,2 | 69,1 | 67,6 |
Aholi soni va joylashuvi

Fijida aholini muntazam ro‘yxatga olish 1891-yildan boshlab o‘tkaziladi. Shundan buyon ro‘yxatga olish har o‘n yilda bir marta amalga oshirilgan (oxirgisi 2007-yilda bo‘lgan).
2007-yilgi so‘nggi aholi ro‘yxatiga ko‘ra (Fiji statistika departamenti ma’lumotlari), mamlakat aholisi 837 271 kishi edi. 2020-yilga kelib bu ko‘rsatkich 935 974 kishiga yetgan. Fijida aholi o‘sish sur’ati boshqa Okeaniya: 0,5 % (2020-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra). 2007-yilgi ro‘yxat aholining 0,7 % ga o‘sganini ko‘rsatdi; bu 1996-yilgi ma’lumotlardan 62 196 kishi ko‘p.
Aholi sonini hisoblash va boshqa statistik ma’lumotlarni yig‘ish provinsiyalar bo‘yicha olib boriladi. 2007-yilda aholisi eng ko‘p provinsiya Mba bo‘lib, unda 231 760 kishi (27,7 %) yashagan. Naitasirida 160 760 kishi (19,2 %), Revada 100 787 kishi (12 %), Matautada 72 441 kishi (8,6 %), Nandrong-Navosada 58 387 kishi (7 %), Tailevuda 55 692 kishi (6,6 %), Takaudroveda 49 344 kishi (5,9 %), Rada 29 464 kishi (3,5 %), Seruada 18 249 kishi (2,2 %), Lomaivichida 16 461 kishi (2 %), Mbuada 14 176 kishi (1,7 %), Lauda 10 683 kishi (1,3 %), Kadavuda 10 167 kishi (1,2 %), Namosida 6898 kishi (0,8 %), Rotumada esa 2002 kishi (0,3 %) yashagan.
O‘rtacha prognozga ko‘ra, 2100-yilga kelib mamlakat aholisi 1,3 mln kishiga yetadi.
Fijidan chiqqanlarning yirik diasporalari Fijidan kelib chiqqanlar uchun Yangi Zelandiya, , Avstraliya va AQSHda mavjud. 2001-yilda Yangi Zelandiyada taxminan 7000 fijilik qayd etilgan (bu Yangi Zelandiyada yashovchi Okeaniya xalqlari vakillarining taxminan 3 % i). Ularning aksariyati (57 %) Oklend shahrida, 11 % i Vellingtonda, 5 % i Krayscherchda yashagan. Avstraliyada 2006-yilda 48 150 fijilik (2001-yilda 44 040 kishi) qayd etilgan. Ularning aksariyati Yangi Janubiy Uels shtatida (28 610 kishi yoki 59,4 %), Kvinslend shtatida (8950 kishi yoki 18,6 %) va Viktoriya shtatida (7910 kishi yoki 16,4 %) yashagan. AQSHda ham katta diaspora mavjud: 2000-yilda 10 265 kishi, bu AQSHda yashovchi Okeaniya xalqlari vakillarining 2,7 % ini tashkil etgan.
2007-yilda Fiji shahar aholisining ulushi 50,7 % (424 846 kishi) bo‘lgan. Mamlakatning beshta eng yirik aholi punkti: Nasinu (76 064 kishi), Suva (74 481 kishi), Lautoka (43 473 kishi), Nausori (24 919 kishi), Nandi (11 685 kishi). Aholisining shahar ulushi qishloq ulushidan yuqori bo‘lgan eng urbanizatsiyalashgan provinsiyalar Mba, Naitasiri va Reva edi.
2007-yilda erkaklar 51 % (427 176 kishi), ayollar 49 % (410 095 kishi) bo‘lgan. 14 yoshgacha bo‘lgan bolalar ulushi 2020-yilda 26,86 %, 15–64 yoshlilarning ulushi 65,81 %, 65 yoshdan kattalarning ulushi 7,34 % edi. 2020-yilgi baholashga ko‘ra Fiji aholisining o‘rtacha yoshi 29,9 yosh. O‘rtacha umr davomiyligi 2020-yilgi baholashga ko‘ra erkaklarda 71 yosh, ayollarda esa 76,6 yosh bo‘lgan.
Jadval
| Aholi tarkibi | |
|---|---|
| Aholi soni | 935 974 (2020, baholash) |
| Aholi zichligi | 51,2 kishi/km² |
| O‘rtacha yosh |
(2020) |
| Yosh tarkibi |
(2020) |
| Shahar aholisi ulushi | 57,2 % (2020) |
| Tug‘ilish darajasi | |
| Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti | 2,31 ‰ (2020) |
| Aholi o‘sish sur’ati | 0,5 % (2020) |
| O‘lim darajasi | |
| Har 1000 tug‘ilgan bolaga nisbatan chaqaloqlar o‘limi |
(2020) |
| Har 1000 kishiga umumiy o‘lim |
umumiy: 6,3 ‰ (2020) |
Etnik tarkibi
Fiji aholisi asosan ikki xalqdan iborat: 2007-yilgi ro‘yxatga ko‘ra, aholining qariyb 57 % i (475 739 kishi) arxipelagning tub avstronez xalqiga mansub fijiliklar, 37,5 % i (313 798 kishi) esa hind-fijiliklar edi. Qolgan aholining 1,2 % ini (10 335 kishi) rotumaliklar, 1,8 % ini (15 311 kishi) boshqa Tinch okeani orollaridan kelganlar, 1,3 % ini (10 771 kishi) yevropaliklar, 0,6 % ini (4704 kishi) esa xan xitoylari.
Hind-fijiliklar Fiji aholisining son jihatdan ikkinchi etnik guruhidir. 2007-yilda ular Mba (126 142 kishi) va Matauta (42 550 kishi) provinsiyalarida ko‘pchilikni tashkil qilgan. Qolgan barcha provinsiyalarda fijiliklar ko‘pchilik edi (bundan Rotuma oroli mustasno; u yerda tub aholi — rotumaliklar ustun). 2012-yilgi ro‘yxatga ko‘ra, aholi tarkibi o‘zgargan: fijiliklar ulushi 59,7 % ga (511,8 ming), hind-fijiliklar ulushi 33,8 % ga (290,1 ming) yetgan, boshqalar esa 6,5 % (56,1 ming) bo‘lgan. Fijidagi hind aholisi asosan Avstraliya va Yangi Zelandiyaga emigratsiya tufayli kamaymoqda.
Tillar

Ingliz tili va fiji tili (avstronez tillari oilasi) Fijining rasmiy tillari hisoblanadi; hind-fijiliklar foydalanadi: Fiji hindichasi yoki «hindustoniy» — hind-yevropa tili» deb ham ataladigan, hozirgi hind tili va urdu. tillariga qarindosh. Rotumaliklar rotuma tilida so‘zlashadi.
Diniy tarkibi
Dinlar: xristianlar — 64,5 % (metodistlar — 35 %, katoliklar — 9 %, Xudo jamoasi — 6 %, yettinchi kun adventistlari — 4 %, boshqa xristianlar — 11 %), hindular — 27,9 %, musulmonlar — 6,3 %, sikxlar — 0,3 %, boshqalar va ateistlar — 1 % (2007-yilgi ro‘yxatga ko‘ra). 1966-yildan buyon Fijida Tinch okeani cherkovlari konferensiyasi faoliyat yuritadi. U Tinch okeani mintaqasidagi 27 ta cherkov va 11 ta milliy kengashni birlashtiradi.
Qurolli kuchlar va politsiya
Qurolli kuchlar ikki qismdan: quruqlikdagi qo‘shinlar (armiya) va harbiy-dengiz kuchlarini o‘z ichiga oladi. Boshqa Okeaniya mamlakatlariga nisbatan Fijining quruqlikdagi qo‘shinlari ancha yirik (Fiji piyoda polkiga qarashli 6 ta piyoda batalyoni, 1 ta muhandis-sapyor batalyoni, 1 ta logistika va 1 ta o‘quv guruhi — jami 3500 harbiy xizmatchi va yana 6000 zaxiradagi harbiy). Mamlakat dunyoning turli hududlaridagi BMT tinchlikparvar missiyalarida faol ishtirok etadi. Tinchlikparvar operatsiyalardagi ishtirok Fijining muhim daromad manbalaridan biri. Hozir 1 ta batalyon Sharqiy Timor, Iroq va Livanda, 1 tasi Sinayda, 4 tasi Fijida (1 tasi Suvada, yana 3 tasi boshqa aholi punktlarida) xizmat qilmoqda. Harbiy-dengiz kuchlarida 9 ta patrul kateri, 2 ta yordamchi kema va prezident foydalanadigan yaxta bor. Hozir Fiji Qurolli Kuchlarida aviatsiya yo‘q.
Iqtisodiyoti
Fiji iqtisodiyotining asosini qishloq va o‘rmon xo‘jaligi, baliqchilik, oltin qazib olish va eksport qilish hamda turizm tashkil etadi. Qayta ishlash sanoatiga oziq-ovqat, yengil sanoat, hunarmandchilik va boshqa tarmoqlar kiradi.
Mamlakat tashqi savdosida shakar, to‘qimachilik mahsulotlari, oltin va baliq eksport qilinadi; sanoat mahsulotlari, yoqilg‘i, oziq-ovqat va kimyoviy moddalar import qilinadi.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2014-yilda aholi jon boshiga YAIM 8236 AQSH dollari.
Madaniyati
Milliy taomlar
Yams, maniok va taro hanuz mahalliy oshxonaning, ayniqsa qishloqlar va chekka orollardagi taomlarning asosini tashkil etadi. Mahalliy taomlar orasida kakonda yoki kokoda — laym sharbatida marinadlangan mahalliy baliq, rourou — barglaridan tayyorlanadigan o‘ziga xos salat: kolokaziya, kassava — kokos suti, shakar va banan qo‘shib qovurilgan yoki pishirilgan tapioka (odatda pyure shaklida), duroka (sarsabilga o‘xshash qaynatilgan sabzavot), non daraxtining turli ko‘rinishda tayyorlangan mevalari, lovo — yopiq yer o‘choqlarida qovurilgan go‘sht, baliq va turli mevalardan iborat aralash taom (bu yer o‘choqlarining nomi ham — lovo).
Fijining milliy ichimligi — kava, u «yangona» yoki «yakona» deb ham ataladi. Bu «kava» ichimligining bir turi bo‘lib, alkogolsiz, ammo mast qiluvchi ta’sirga ega va mast qiluvchi murch ildizidan tayyorlanadi. U an’anaviy ravishda jamoa davrasida ichiladi. Ilgari murchning ildizi chaynalib, so‘ng suvda tindirilgan.
Sport
Milliy sport turi — regbi-7, regbi-15 va regbi-liga. Mamlakatning regbi bo‘yicha terma jamoasi — Fiji regbi terma jamoasi.
Fijining regbi-7 bo‘yicha erkaklar terma jamoasi ikki marta oltin medal qo‘lga kiritgan: Rio Olimpiya o‘yinlarida 2016-yilda (bu Fiji tarixidagi birinchi Olimpiya medali edi) va Tokioda 2021-yilda. Regbi-7 bo‘yicha ayollar terma jamoasi Tokioda 2021-yilda bronza medalini qo‘lga kiritgan.
2016-yilda Fiji terma jamoasi g‘olib bo‘lgan musobaqa — regbi-7 bo‘yicha Jahon seriyasi.
Bayramlar
- 1-yanvar — Yangi yil
- 6-fevral — Muhammad payg‘ambarning tavallud kuni
- Aprel–may — Muqaddas juma va Pasxa.
- May oxiri — Ratu Sukuna kuni (har yili may oyining so‘nggi dushanbasida nishonlanadi).
- 4-may — Milliy yoshlar kuni.
- 5-iyun — Qirolning tavallud kuni.
- 10-oktabr — Mustaqillik kuni (1970-yilda mustaqillikka erishilgan).
- Oktabr–noyabr — Divali («chiroqlar bayrami»).
- 1-noyabr — Barcha avliyolar kuni.
- 11-noyabr — Xotira kuni.
- 25-dekabr — Rojdestvo.
- 26-dekabr — Sovg‘alar kuni
Adabiyotlar
- Wright, Ronald. On Fiji Islands. — Original from the University of Michigan, Digitized 5 December 2006, 1986. — ISBN 978-0-670-80634-8. Traces the colonisation of the Fiji Islands, explains how the Fijians have managed to keep their language and culture intact, and describes modern Fiji society.
- Derrick, Ronald Albert. The Fiji Islands: A Geographical Handbook (англ.). — Govt. Print. Dept Fiji, 334 pages, Original from the University of Michigan, Digitized 11 July 2006, 1951. Details on Fiji its history and Geography.
- Lal, Brij V. Broken Waves: A History of the Fiji Islands in the Twentieth Century (англ.). — University of Hawaii Press[англ.], 1992. — ISBN 978-0-8248-1418-2. Details of Fiji’s History, Geography, Economy.
- Mückler, Hermann. Back to the Chessboard: The Coup and the Re-Emergence of Pre-colonial Rivalries in Fiji // Politics of Indigeneity in the South Pacific (англ.) / Kolig, Erich; Mückler, Hermann[англ.]. — Hamburg: LIT Verlag[англ.], 2002. — P. 143—158. — ISBN 978-3-8258-5915-2.
- Miller, Korina; Jones, Robyn; Pinheiro, Leonardo. Fiji. — Lonely Planet, 2003. — ISBN 978-1-74059-134-8.
- Derrick, Ronald Albert. A History of Fiji. — Suva, Fiji: Government Printer, 1957.
- David Routledge: Matanitu — The Struggle for Power in Early Fiji, University of the South Pacific, Suva 1985
- Scarr, Deryck. Fiji: A Short History. — Sydney, Australia: Allen & Unwin, 1984. — ISBN 978-0-86861-319-2.
- Waterhouse, Joseph. The King and People of Fiji. — University of Hawaii Press[англ.], 1998. — ISBN 978-0-8248-1920-0.
Havolalar
- Fiji hukumatining rasmiy sayti (inglizcha)
- Fiji sayti: UCB Libraries GovPubs (inglizcha)
- Fiji havolalar katalogida: Curlie (dmoz)
- Fiji haqida ma’lumot — BBC News (inglizcha)
Vikimedia Commons: Atlas: Фиджи