| Munitsipalitet | |||||
| Portu | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| port. Porto | |||||
| | |||||
|
|||||
| 41°09′ sh. k. 8°36′ g‘. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Tarixiy viloyat | Doru-Litoral | ||||
| Okrug | Portu | ||||
| Munitsipalitet | Portu | ||||
| Ma’muriy bo‘linishi | 15 ta tuman | ||||
| Mer | Pedru Duarte | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Munitsipalitet dan | 1123 | ||||
| Maydoni | 41,66 km² | ||||
| Markazining balandligi | 104 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC±0:00, yozda UTC+1:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | 248 769 kishi (2023) | ||||
| Aholi zichligi | 5971 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya | Katta Portu | ||||
| Aholisining nomlanishi | Portuense, Tripeiro (norasmiy) | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +351 2 | ||||
| Pochta indeksi | 4000-XXX Porto | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Mukofotlari |
|
||||
|
|
|||||
| cm-porto.pt (port.) | |||||
Portu (port. Porto ['poɾtu]) — Lissabon va Vila-Nova-di-Gayadan keyin Portugaliyaning kattaligi bo‘yicha uchinchi shahri, shu nomdagi okrug va munitsipalitet markazi. U yirik shahar aglomeratsiyasi — Katta Portuningmarkazi hisoblanadi. Portugaliya davlatining nomi ham aynan shu shahar nomidan kelib chiqqan.
Aholisi 240 ming kishi (munitsipalitet), Katta Portu aglomeratsiyasida esa 2,1 million kishi (2011). Shahar va munitsipalitet iqtisodiy-statistik jihatdan Shimoliy mintaqa hamda Katta Portusubmintaqasiga kiradi. Eski ma’muriy bo‘linishga ko‘ra, Doru-Litoralprovinsiyasi tarkibida bo‘lgan. Portu Lissabon bilan birga GaWC bo‘yicha global shaharlar ro‘yxatigakiradi va jahon iqtisodiy tizimining muhim tarkibiy qismi sanaladi.
Tarixi
Portu tarixi miloddan avvalgi taxminan 300-yilda bu hududda yashagan eng qadimgi ma’lum xalqlar — protokelt va keltlar davridan boshlanadi. O‘sha davrga oid xarobalar bir necha hududda topilgan. Hozirgi Portu o‘rnida ham galleklar manzilgohi bo‘lgan (qarang: Kastro madaniyati).
Rim sarkardasi Detsim Yuniy Brut Kallaik shaharni taxminan miloddan avvalgi 136-yilda bosib olgan. Rimliklar shaharni Portus Caledeb ataganlar. Bu nom keyinchalik Portucaleshakliga aylangan. Undan Condado Portucalensegrafligining nomi kelib chiqqan. Keyinchalik bu nom butun mamlakat nomiga ham asos bo‘lgan — Portugal.
540-yilda vestgotlar shaharni yepiskop qarorgohiga aylantirib, qal’a qurgan.
Portu mavrlar tomonidan 711-yilda Pireney yarimoroliga bostirib kirishdavrida egallangan. 868-yilda Portugaliya grafi Vimaran Peres shaharni qayta qo‘lga kiritgan. 997-yildan 1050-yilgacha shahar yana mavrlarhukmronligi ostida bo‘lgan. 1092-yilda rekonkista davomida shahar uzil-kesil ozod etilib, Leonqirolligi tarkibiga, Portugaliya grafligiga kirgan. Bu graflik Burgundiyalik Genrixgameros bo‘lib o‘tgan va mustaqil Portugaliya tarixi 1096-yildan aynan u bilan boshlanadi.
Munitsipalitet 1123-yilda tashkil etilgan.
1370-yilda Portugaliya qiroli Fernandu I shahar istehkomlarini, jumladan Muralhas Fernandinasni qayta tiklagan.
1387-yilda Portuda Lankasterlik Filippa (Lankasterlar sulolasidan) bilan Portugaliya qiroli Juan Ining nikoh marosimi bo‘lib o‘tgan. Bu nikoh Vindzor shartnomasiga — diplomatiya tarixidagi eng uzoq davom etgan Angliya–Portugaliya ittifoqiga — asos bo‘lgan.
Mamlakatlar o‘rtasida tuzilgan Metuen shartnomasi 1703-yilda Portu uchun ravnaq davrini boshlab bergan. Bunga Portugaliyaning Buyuk Britaniyaga tobora ko‘proq portveyn sotish imkoniyatiga ega bo‘lgani ham sabab bo‘lgan. 1717-yildan boshlab ko‘plab Britaniya savdo idoralari Portuda o‘z filiallarini ochgan; XVIII asr o‘rtalariga kelib shahar aholisining 15 foizigacha britaniyaliklar bo‘lgan.
1809-yilda Napoleon urushlari paytida Portuni fransuz qo‘shinlari bosib olgan. Ammo Vellingtonning 1-gersogi Artur Uelsliqo‘mondonligidagi Britaniya qo‘shinlari shaharni ozod qilishga o‘sha yilning o‘zida muvaffaq bo‘lgan.
2002-yildan 2013-yilgacha taniqli siyosatchi Ruy RiuPortu meri bo‘lgan, 2018-yil yanvaridan 2022-yil mayigacha esa Sotsial-demokratik partiyaga raislik qilgan.
Geografiyasi
Portu poytaxtdan 320 km shimolda joylashgan. Poytaxt — Lissabon. Portuning tarixiy markazi o‘ng qirg‘oqda joylashgan. Bu qirg‘oq Dorudaryosiga tegishli bo‘lib, markaz uning Atlantika okeanigaquyilish joyidan bir necha kilometr narida joylashgan. Shahar markazi YUNESKO tomonidan Butunjahon madaniy merosi obyekti deb e’lon qilingan.
Munitsipalitet quyidagilar bilan chegaradosh:
- shimolda — Matozinyush munitsipaliteti
- sharqda — Gondomar munitsipaliteti
- janubda — Vila-Nova-di-Gaya munitsipaliteti
- g‘arbda — Atlantika okeani
Iqlimi
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori harorat, °C | 22 | 22 | 25 | 27 | 32 | 33 | 34 | 34 | 34 | 31 | 26 | 24 | 34 |
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 13 | 13 | 15 | 16 | 18 | 21 | 23 | 23 | 22 | 19 | 16 | 14 | 18 |
| O‘rtacha harorat, °C | 10 | 10 | 11 | 12 | 14 | 17 | 19 | 18 | 18 | 15 | 12 | 11 | 14 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | 6 | 7 | 7 | 8 | 10 | 13 | 14 | 14 | 13 | 11 | 8 | 7 | 10 |
| Mutlaq eng past harorat, °C | −2 | −2 | 0 | 1 | 2 | 6 | 8 | 7 | 6 | 2 | 0 | −1 | −2 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 160 | 140 | 120 | 110 | 80 | 50 | 20 | 20 | 60 | 140 | 160 | 150 | 1260 |
| Manba: Weatherbase | |||||||||||||
Transporti

1872-yilda Portu Pireney yarimorolidabirinchi bo‘lib tramvay qatnovi yo‘lga qo‘yilgan shaharga aylandi. Eski sariq tramvay shaharning norasmiy ramzi hisoblanadi. Shahar markazidagi ko‘chalar juda tor bo‘lgani uchun u yerlarda avtomobillar harakatlana olmaydi, shu sababli ko‘pchilik tramvaydan foydalanadi[manba 879 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Shahar markazidan 11 km shimoli-g‘arbda Fransishku Sa Karneyru nomidagi aeroport joylashgan. Portuning jamoat transporti avtobus yo‘nalishlari, uchta tramvay yo‘nalishi va ikkita funikulyordan iborat. 7-dekabr 2002-yildan shaharda tezkor tramvay tizimi (Portu metropoliteni) hozirda 6 ta liniyadan (umumiy uzunligi 70 km) va 82 ta bekatdan iborat bo‘lib, bekatlarning 15 tasi yer ostida joylashgan. U Katta Portu aglomeratsiyasidagi oltita shaharni — Portu, Vila-du-Kondi, Vila-Nova-di-Gaya, Maya, Matozinyush va Povua-di-Varzinni bog‘laydi. Shahar markazidagi vokzal — San-Bentu.
Iqtisodiyoti


Tarixan Portu Duerodaryosining yuqori oqimidagi qo‘shni aholi manzillari bilan savdo qilgan. Shaharga sumax, quritilgan mevalar, yong‘oqlar va mahalliy zaytun moyiolib kelingan. Keyinchalik shaharda portveyn (so‘zma-so‘z «Portu sharobi») ishlab chiqarila boshlangan va bu Portuga katta daromad keltirgan.
Portu — sanoati rivojlangan shimoli-g‘arbiy mintaqaning eng katta shahri. Shu sababli Portugaliyaning ko‘plab yirik kompaniyalari bosh qarorgohlari shu yerda joylashgan: Altri, Ambar, Amorim, Bial, Cerealis, BPI, CIN, EFACEC, Frulact, Lactogal, Millennium bcp, Porto Editora, Grupo RAR, Sonae, Sonae Indústria, Unicer.
Portu yaqinidagi Lesa-da-Palmeyra shaharchasida, Portudan 13 km masofada, Portugaliyaning eng yirik eksportchisi Petrogalkompaniyasining ikkita neftni qayta ishlash majmuasidan biri joylashgan. Shu yerda mamlakatning eksport hajmi bo‘yicha ikkinchi o‘rindagi kompaniyasining yagona zavodi ham bo‘lgan — Qimonda.
Mashhur Jornal de Notícias gazetasi Portuda chop etiladi. Yirik Porto Editoranashriyoti ham shu yerda joylashgan. Portuning o‘z fond birjasi — Bolsa do Portoham bo‘lgan. Keyinchalik u Lissabon birjasitarkibiga qo‘shilgan. Bu birja London va Parij fyuchers birjalari bilan ham birlashgan.
2014-yil holatiga ko‘ra, Portuning yalpi ichki mahsuloti 43 milliard AQSH dollarini tashkil etib, aholi jon boshiga 21 674 dollardan to‘g‘ri kelgan.
Fan va ta’lim
Madaniyati
2001-yilda Portu Yevropaning madaniyat poytaxtietib tanlangan. Shuning sharofati bilan 2005-yilda niderlandiyalik me’mor Rem Kolxas loyihasi asosida «Musiqa uyi» konsert zali qurilgan. Shaharda munitsipal kutubxona ham mavjud.
Muzeylar
Teatrlar
Me’morchiligi
Shaharning tarixiy markazida bosh sobor (port. Sé do Porto) — Portugaliyadagi muhtasham roman me’morchiligi yodgorligi joylashgan. Uning yaqinida Avliyo Fransisk cherkovi joylashgan. U XV asrda gotika uslubida qurilgan. Uning XVIII asrda yaratilgan nafis interyeri esa barokko uslubida ishlangan.
Portuning eng diqqatga sazovor obidalaridan biri barokko uslubidagi Klerigush minorasi hisoblanadi. Bu Portugaliyadagi eng baland minora bo‘lib, balandligi 76 metr va 225 ta zinapoyaga ega. Italiyalik me’mor Nikkolo Nazoni rahbarligida qurilishi 1754-yilda boshlangan va 1763-yilda yakunlangan. XVIII asrda Portuda barokko va rokokounsurlarini uyg‘unlashtirgan uslubdagi bir nechta cherkov qurilgan. Yuqorida tilga olingan Klerigush cherkovidan tashqari, ular orasida Santu-Ildefonsu cherkovi (1739) hamda karmelitlar ordeni tomonidan qurilgan hamda deyarli yonma-yon joylashgan ikkita cherkov: dush Karmelitash cherkovi (1616—1628) va du Karmu cherkovi (1756—1768).
Yana bir mashhur bino — Lello kitob do‘konibo‘lib, u Garri Potter haqidagi kitoblar muxlislari orasida ayniqsa mashhur: do‘kon o‘sha kitoblardagi ayrim joylarga prototip bo‘lgan.
Zamonaviy binolar orasida g‘ayrioddiy shakli bilan Musiqa uyi ajralib turadi (me’mori — Rem Kolxas, 2001—2005).
Portu bo‘ylab oqadigan Doru daryosi ustiga Portuni yo‘ldosh shahar Vila-Nova-di-Gayabilan bog‘laydigan ko‘plab ko‘priklar qurilgan. Ulardan ayrimlari o‘z davri uchun noyob texnologik yechimlarga ega. Masalan, temiryo‘l ko‘prigi — Ponti-di-Dona-Mariya-Pia1876—1877-yillarda Gyustav Eyfelloyihasi asosida qurilgan va muallifiga jahon miqyosida shuhrat keltirgan dastlabki loyihalardan biri bo‘lgan. Keyinchalik Eyfel shu texnologik yechimlardan Ozodlik haykali (1884—1886) va Eyfel minorasi (1889) qurilishida ham foydalangan. O‘z davri uchun yana bir noyob inshoot — ikki qavatli metall ko‘prik, Ponti-di-Don-Luish Ibo‘lib, u 1881—1886-yillarda Eyfelning shogirdi va hamkori tomonidan loyihalanib, qurilgan. Uning muallifi — Teofil Seyrig[port.].
- Cherkov: Klerigush
- Cherkovlar: dush Karmelitash (chapda) va du Karmu (o‘ngda).
- Fasadning bir qismi — du Karmu cherkovi.
- Fasadning bir qismi — Santa-Katarina kapellasi
- Bezaklar tasviri: Portu bosh sobori
- Ribeyra — Portuning eng qadimgi tumani
- Doru daryosi va ko‘prik — Ponti-di-Don-Luish I
- Doru daryosi va Arrabida ko‘prigi.
Kinematografiya
Har yili o‘tkaziladigan ilmiy-fantastik filmlar kinofestivali — «Fantasportu».
«Porto» filmi rejissyor Geyb Klinger tomonidan suratga olingan. Undagi voqealar Portuda kechadi.
Sport
«Portu» futbol klubi — Portugaliyadagi eng kuchli uch futbol klubidan biri. U (1986/1987 va 2003/2004-yilgi mavsumlarda) ikki marta UEFA Chempionlar ligasida g‘olib bo‘lgan.
Jamoaning stadioni — «Dragau» bo‘lib, shaharning sharqiy qismida joylashgan. Stadion 50 mingdan ortiq tomoshabinga mo‘ljallangan. Stadionning ochilish marosimi 16-noyabr 2003 kuni bo‘lib o‘tgan. Stadion nomi klubning ramzi — ajdarhodan olingan.
Portugaliya tarixidagi nufuzli futbol klublaridan yana biri — «Boavishta». Klub qariyb 28 ming tomoshabinga mo‘ljallangan «Bessa» stadionida o‘yinlarini o‘tkazadi.
2004-yilda Portu Portugaliyaning boshqa shaharlari bilan birga futbol bo‘yicha Yevropa chempionatigamezbonlik qilgan. Yarimfinal «Dragau» stadionida, guruh bosqichi o‘yinlari esa «Bessa» stadionida o‘tkazilgan.
2019-yilda «Dragau» stadionida Millatlar ligasi finali bo‘lib o‘tgan.
Fregesiyalar


Portuning birodarlashgan shaharlari
Pernik, Bolgariya
Belu-Orizonti, Braziliya (1986)
Beyra, Mozambik
Bordo, Fransiya
Bristol, Buyuk Britaniya
Duruelu-de-la-Syerra, Ispaniya
Leon, Ispaniya
Luanda, Angola
Lyej, Belgiya
Makao, Xitoy
Mindelu, Kabo-Verde
Nagasaki, Yaponiya
Nevesh, San-Tome va Prinsipi
Ndola, Zambiya
Resifi, Braziliya
Vigo, Ispaniya
Shanxay, Xitoy
Barselona, Ispaniya
Parij, Fransiya (hamkor shahar)
Havolalar
- Munitsipalitetning rasmiy sayti Arxiv nusxasi 16-avgust 2000-yilda Wayback Machine saytida saqlangan