Granada haqida

Shahar
Granada
isp. Granada
37°10′41″ sh. k. 3°36′03″ g‘. u.HGYaO
Mamlakat  Ispaniya
Avtonom hamjamiyat Andalusiya
Provinsiya Granada
Komarka (tuman) Vega-de-Granada
Alkald (shahar meri) Fransisko Kuenka Rodriges
Tarix va geografiya
Maydoni 88,02 km²
Markazining dengiz sathidan balandligi 693 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholi
Aholi soni ↗233 975 kishi (2025)
Aholisining nomlanishi Granadino, -na
Rasmiy til ispan tili
Raqamli identifikatorlar
Pochta indeksi 18001–18015, 18182 va 18190
Avtomobil kodi GR
granada.org (isp.)
Гранада на карте
Гранада
Granada
Гранада на карте
Гранада
Granada
Гранада на карте
Гранада
Granada
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Granada (isp. Granada [ɡɾaˈnaða]) — Ispaniyadagi shahar va munitsipalitet; u Ispaniyaning Granada provinsiyasi markazi bo‘lib, Andalusiya avtonom hamjamiyati tarkibiga kiradi. Munitsipalitet Vega-de-Granada komarkasi (tumani) tarkibida joylashgan. Maydoni 88,02 km2. Granada aholisi 232 208 kishini tashkil etadi (2018-yil holatiga ko‘ra).

Tarix

Granada iberlar va finikiyaliklarning Iliberra nomli manzilgohi sifatida miloddan avvalgi 500-yildayoq ma’lum bo‘lgan. Atrofini o‘rab turgan tog‘lar tufayli yaxshi himoyalangan joylashuvi va nihoyatda unumdor yerlari bu hududda bundan ham qadimroq davrlarda manzilgohlar bo‘lganini taxmin qilishga asos beradi. Pireney yarimoroli rimliklar tomonidan zabt etilgach, Iliberra nomli manzilgoh mavjud bo‘lgani yozma manbalarda tasdiqlangan. Rim imperiyasi parchalangach, mintaqa Shimoliy Afrikadagi vandallar davlatining ta’siriga tushdi. Bu davlat 534-yilda parchalangach, hudud bir necha o‘n yil davomida Vizantiya hukmronligida bo‘ldi. VII asr boshidan esa u Pireney yarimorolidagi vestgotlar davlatiga qarashli bo‘lgan.

Granada amirligi

711-yilda shaharni mavrlar egalladi va uni arabcha uslubda Ilbira756-yilda viloyat markazi sifatida undan 10 km shimoli-sharqda Madinat Ilbira shahri barpo etildi, qadimgi manzilgoh hududi esa Qal’at Garnata deb atala boshlandi. Shaharning hozirgi nomi ham shu nomdan kelib chiqqan.

Xalifalikning Kordovada 1012-yilda qulashidan so‘ng, shahar hokimiyati berber hukmdori Zavi ibn Ziri qo‘liga o‘tdi. U Granadani Ziriylar sulolasining qarorgohiga aylantirdi. Bu sulola 80 yil hukmronlik qilib, Granadani Janubiy Andalusiyaning eng ravnaq topgan davlatlaridan biriga aylantirdi. Ular ag‘darilgach, Granadani Almoraviylar sulolasi, undan keyin esa Nasriylar sultonligi (1238–1492-yillar) boshqardi. So‘nggi sulola saroyida zodagon Abensaraxlar.

Rekonkistaning yakunlanishi

2-yanvar 1492-yilda Nasriylar hukmdori Muhammad XII (Boabdil) Granadani qamal qilgan ispanlarga taslim bo‘ldi va yarimoroldagi islomning so‘nggi tayanchi bo‘lgan shaharni Kastiliya qirolichasi Izabella hamda Aragon qiroli Ferdinand IIga topshirdi. Bu voqea uzoq davom etgan Rekonkista natijasida Pireney yarimorolining xristianlar tomonidan qayta zabt etilishi yakunlanganini anglatdi. Taslim bo‘lish chog‘ida tuzilgan bitimga ko‘ra, katolik qo‘shini mavr aholisini dengiz sohiliga kuzatib qo‘ydi. U yerdan ular Shimoliy Afrikaga, hozirgi Marokash hududiga jo‘nab ketdi. Taslim bo‘lish shartnomasi dastlab mag‘lublarga yaxshi munosabatda bo‘lishni kafolatlaganiga qaramay, tez orada ispanlar aholiga zulm qila boshladi: uning erkinligini chekladi, soliqlarni oshirdi va odamlarni majburan xristianlikni qabul qildirdi.

31-mart 1492-yilda Granadadagi Alhambra saroyida katolik monarxlari Ferdinand va Izabella yahudiylarni o‘z qirolligi hududidan quvg‘in qilish haqidagi mashhur farmonni imzoladilar. Farmon imzolangan joy nomi bilan quyidagicha atalgan: (El Decreto de la Alhambra yoki Edicto de Granada).

1499-yilda Granada markazidagi Bibarrambla maydonida Toledo arxiyepiskopi Ximenes de Sisneros ko‘rsatmasi bilan islom ilohiyotiga oid qariyb o‘n mingta risola, Qur’on nusxalari va boshqa asarlar yoqib yuborildi. Arxiyepiskop faqat 300 ta qo‘lyozmani — falsafa, tarix, tibbiyot va tabiiy fanlarga oid asarlarni — saqlab qoldi. Ularning bir qismi Alkaladagi San-Ildefonso kollegiyasiga topshirildi. Yoqilgan asarlar orasida xattotlik san’atining durdonalari bo‘lgan nihoyatda nafis qo‘lyozmalar ham bor edi. Ayni paytda xristian bo‘lmagan aholiga qarshi qirg‘in va talon-torojlar sodir etildi. Shaharda bir necha asr mavjud bo‘lgan yahudiylar mahallasi (La Xuderiya)ning katta qismi vayron qilindi.

Keyingi yillarda sobiq musulmon aholining quvg‘in qilinishi ham Granadadagi hunarmandchilik ishlab chiqarishining tanazzuliga ta’sir ko‘rsatdi. Xususan, 1568-yilgi qo‘zg‘olondan so‘ng morisklarning ko‘pchiligi o‘ldirildi yoki boshqa yerlarga ko‘chirildi. Keyingi asrlarda Granada savdo va madaniyat markazi sifatidagi ahamiyatini sezilarli darajada yo‘qotdi. Bunga, ayniqsa, mustaqil davlat poytaxti maqomidan mahrum bo‘lishi sabab bo‘ldi.

1492-yildan buyon Granada arxiyepiskoplik markazi hisoblanadi. 1531-yilda bu yerda universitet tashkil etildi (bundan oldin shaharda 1349-yilda asos solingan madrasa faoliyat yuritgan). Universitet, ayniqsa, XX asrda shaharning asosiy daromad manbai bo‘lgan. Granada universiteti hozir ham Ispaniya va Yevropaning eng nufuzli oliy ta’lim muassasalaridan biri hisoblanadi. Franko diktaturasi tugagach, turizm tobora muhim ahamiyat kasb eta boshladi.

Diqqatga sazovor joylar

Granada ko‘chalaridan biri
Qadimgi Granadadagi savdo ko‘chasi
Kechki Granada
Granadaning Albayzin turar joy mahallasi

Granada mavrlar davridan, shuningdek, gotika va Uyg‘onish davridan qolgan ko‘plab tarixiy me’moriy yodgorliklari bilan mashhur. Bundan tashqari, shahar gitara yasovchi ustaxonalar va hunarmandchilik sexlari bilan tanilgan.

Mavrlar davrining nafaqat Granadadagi, balki butun Ispaniyadagi eng yirik me’moriy yodgorliklaridan biri — Alhambra me’moriy majmuasidir. U XIV asrda Nasriylar qarorgohi sifatida qurilgan. XVI asrda qirol Karl V farmoni bilan Alhambra hududida saroy bunyod etildi. Uni qurish uchun dastlabki inshootlarning bir qismi buzib tashlandi. Ispaniya hukumati Karl V ga hurmat yuzasidan hozirgacha bu yerda qazishma ishlari olib borishdan voz kechib keladi.

Alhambradan tashqari, Granadaning diqqatga sazovor joylari orasida o‘rta asrlarga oid devorlar va Xeneralife bog‘lari ham bor. Bu bog‘lar avval amirlarning yozgi qarorgohi bo‘lgan.

Alhambra va Albayzin — mavrlarning qadimiy turar joy mahallasi — bugungi kunda YUNESKOning Jahon madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Qo‘shni Sakromonte hududida ilgari lo‘lilar yashagan «kuevas» deb ataluvchi g‘orlarni ko‘rish mumkin. Ularda hozir ham ba’zan odamlar yashaydi, ayrim g‘orlar esa hayratlanarli darajada zamonaviy qulayliklar bilan jihozlangan. Shahar markazida Uyg‘onish davriga oid sobor joylashgan. Uning yonida 1521-yilda qurilgan Qirollik kapellasi bor. Bu yerda katolik oliy hazratlari Izabella va Ferdinand dafn etilgan. Avliyo Ioann Bojiy bazilikasida asoschi — gospitalitlar ordenining bunyodkori dafn etilgan.

Bundan tashqari, Granadada arxeologiya muzeyi (isp. Museo Arqueológico y Etnológico de Granada), observatoriya va ilmiy park (isp. Parque de las Ciencias).

Granada panoramasi

Aholi

Aholi soni
198119912001200220032004200520062007
262 000↘255 200↘243 341↘240 522↘237 663↗238 292↘236 982↗237 929↘236 207
200820092010201120122013201420152016
↗236 988↘234 325↗239 154↗240 099↘239 017↘237 818↘237 540↘235 800↘234 758
201720182019202020212022202320242025
↘232 770↘232 208↗232 462↗233 648↘231 775↘228 682↗230 595↗232 717↗233 975

Jinoyatchilik

Basklarning terrorchilik tashkiloti ETA Granada hududida bir qancha terrorchilik harakatlarini amalga oshirgan. 10-fevral 1997-yilda Granada ishchilar harakati yetakchisi Domingo Puente Marin o‘z avtomobilida portlatib o‘ldirildi. 2000-yilda Andalusiya Oliy sudi a’zolaridan biri Luis Portero Garsiya o‘ldirildi.

Birodarlashgan shaharlar

Mashhur tug‘ilganlar

  • Pedro de Mena — XVII asrning eng yirik haykaltaroshlaridan biri bo‘lib, Granadada tug‘ilgan va shu yerda ishlagan.
  • Alfonso Seron (1535—1575) — ispaniyalik ruhoniy, shaxmatchi va shaxmat nazariyotchisi. U tarixdagi birinchi xalqaro shaxmat musobaqasida ishtirok etgan.

Astronomiyada

Granada shahri va provinsiyasi sharafiga (1159) Granada[ingl.], 2-sentabr 1929-yilda nemis astronomi Karl Raynmut tomonidan Geydelberg observatoriyasi.

Havolalar