Termodinamik kattaliklar

Termodinamik kattaliklar — fizik kattaliklarbo‘lib, holatlarni va jarayonlarni tavsiflash uchun termodinamik tizimlarda ishlatiladigan kattaliklardir. Termodinamika ushbu kattaliklarni ayrim makroskopik kattaliklar (makroskopik parametrlar) sifatida qaraydi; ular tizimga yoki tizimdagi jarayonga xos bo‘lib, tizimning mikroskopik darajadagi xossalari bilan bog‘lanmaydi. Bu masala statistik fizikaningo‘rganish predmetidir. Tizimni mikroskopik tavsiflashdan makroskopik tavsiflashga o‘tish tizimni tavsiflash uchun zarur bo‘lgan fizik kattaliklar sonini keskin kamaytiradi. Masalan, tizim muayyan miqdordagi gaz, unda tizimni tavsiflovchi faqat quyidagi kattaliklar hisobga olinadi: hajm V, harorat T, bosim gazning P va uning massasi m.

Terminologiya

Termodinamik kattaliklarga oid yagona terminologiya mavjud emas. Bir xil fizik kattalik kontekstga va muayyan termodinamik munosabatda bajaradigan vazifasiga qarab termodinamik koordinata, kattalik, o‘zgaruvchi, parametr, funksiya yoki shunchaki xossa deb atalishi mumkin. Ayrim tushuncha va atamalar bo‘yicha IUPAC tavsiyalari hamda ilmiy-texnik adabiyotlarda, o‘quv jarayonida, standartlar va texnik hujjatlarda qo‘llash uchun SSSR Fanlar akademiyasi tavsiya etgan ta’riflar to‘plami mavjud.

Termodinamik kattaliklarning tasnifi

Ta’riflar to‘plami va kitob asosida tuzilgan sxemada termodinamik kattaliklarni tasniflashning mumkin bo‘lgan variantlaridan biri ko‘rsatilgan:

Termodinamik kattaliklarning tasnifi

Holatning mustaqil o‘zgaruvchilari va holat funksiyalari

Termodinamik tizim holati deganda uning xossalari majmui tushuniladi. Termodinamik tizimning makroskopik xossalarini tavsiflash uchun ishlatiladigan, tizimning oldingi tarixiga (tizim joriy holatga qanday yo‘l bilan kelganiga) bog‘liq bo‘lmagan, ya’ni muayyan vaqtdagi tizim holati bilan to‘liq belgilanadigan barcha fizik va fizik-kimyoviy o‘zgaruvchilar quyidagicha nomlanadi: termodinamik holat o‘zgaruvchilari (holat parametrlari, holat funksiyalari). Adabiyotlarda holat o‘zgaruvchilari termodinamik tizimning faqat muvozanat holatini tavsiflaydigan fizik kattaliklar hisoblanadi, degan qarash keng tarqalgan. Batafsil ma’lumot uchun «Holat o‘zgaruvchisi» atamasi ta’riflarining turli xususiyatlari.

Tizim holati statsionardeb ataladi, agar tizim parametrlari vaqt davomida o‘zgarmasa. Tizimning termodinamik muvozanat holati statsionar holatning xususiy holidir. Tizim holatining har qanday o‘zgarishi termodinamik jarayondeb ataladi. Har qanday jarayonda kamida bitta holat o‘zgaruvchisi albatta o‘zgaradi. Tizim boshlang‘ich holatdan oxirgi holatga o‘tayotganda bir-birini ketma-ket almashtiradigan holatlarning uzluksiz ketma-ketligi jarayon yo‘li.

Bir xil holat o‘zgaruvchisi turli masalalarda ham mustaqil o‘zgaruvchi, ham boshqa mustaqil o‘zgaruvchilarning funksiyasi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli «holat funksiyasi», «holat parametri» va «holat o‘zgaruvchisi» atamalari ba’zan sinonim sifatida qaraladi va har qanday holat o‘zgaruvchisi holat funksiyasi deb ataladi; bunda matematika nuqtayi nazaridan zarur bo‘lgan farqlashni funksiya, uning argumentlari va funksiya ta’rifiga kiruvchi sonli koeffitsiyentlar o‘rtasida amalga oshirmasdan.

Holat o‘zgaruvchilari o‘zaro holat tenglamalari (termik va kalorik) hamda boshqa munosabatlar (masalan, Gibbs–Dyugem tenglamasi), shuning uchun tizim holatini bir qiymatli tavsiflash uchun faqat bir nechta kattalikni bilish kifoya; ular holatning mustaqil o‘zgaruvchilari. Qolgan holat o‘zgaruvchilari mustaqil o‘zgaruvchilarning funksiyalaridir — holat funksiyalari — hisoblanadi va ularning argumentlari qiymatlari berilganda bir qiymatli aniqlanadi. Bunda ko‘plab masalalar uchun o‘rganilayotgan tizimning aniq holat tenglamalari ma’lummi yoki yo‘qmi, buning ahamiyati yo‘q; muhimi, tegishli bog‘lanishlar doimo amalda mavjud bo‘lishidir. Holatning mustaqil o‘zgaruvchilari soni muayyan tizimning tabiatiga bog‘liq, ularni tanlash esa yetarlicha ixtiyoriy bo‘lib, maqsadga muvofiqlik mulohazalari bilan belgilanadi. Tanlov amalga oshirilgach, masalani yechish jarayonida foydalanilayotgan o‘zgaruvchilar to‘plamini o‘zboshimchalik bilan almashtirish mumkin emas. Klassik termodinamikaning matematik apparatining katta qismi (jumladan, Yakobianlardan foydalanish va Lejandr almashtirishlari) aynan o‘zgaruvchilarni almashtirish hamda bir mustaqil o‘zgaruvchilar to‘plamidan boshqasiga o‘tish masalasini hal qilishga bag‘ishlangan.

Holat o‘zgaruvchilariga, masalan, quyidagilar kiradi:

Holat o‘zgaruvchilari va parametrlarining matematik tasnifi

Termodinamika tenglamalari tarkibiga kiruvchi kattaliklar sonli funksiyalar — holat funksiyalari yoki bu funksiyalarning argumentlari — holatning mustaqil o‘zgaruvchilari yoxud parametrlar (koeffitsiyentlar, aniqlanmagan doimiylar) — tenglamaning sonli parametrlari, ularning aniq qiymatlari o‘zgarmas yoki ko‘rib chiqilayotgan masala uchun ahamiyatsiz bo‘ladi. Chalkashlik ehtimolini kamaytirish uchun «termodinamik o‘zgaruvchilar» va «(sonli) parametrlar» atamalarini afzal ko‘rish tavsiya etiladi.

Holatni tavsiflovchi bir xil kattalik termodinamik tizimning tabiatiga va masalaning qo‘yilishiga qarab yuqorida sanalgan rollarning istalgan birida — mustaqil o‘zgaruvchi, holat funksiyasi yoki sonli parametr sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, hajm V termik holat tenglamasida ideal gaz (n — mol soni gazning, R — universal gaz doimiysi)

PV=nRT

ham holat funksiyasi

V=V(P,T),

ham holatning mustaqil o‘zgaruvchisi bo‘lishi mumkin:

P=P(T,V),
T=T(P,V),

holbuki kalorik holat tenglamasida foton gazining hajm esa sonli parametr sifatida kiradi (U — ichki energiya, α — nurlanish doimiysi):

U=αVT4,

), foton gazining termik holat tenglamasida esa hajm umuman qatnashmaydi:

P=α3T4.

Holat funksiyasining har qanday termodinamik jarayondagi o‘zgarishi uning jarayon oxiri va boshidagi qiymatlari ayirmasiga teng bo‘lib, jarayon yo‘liga bog‘liq emas. Matematik nuqtayi nazardan, bu har qanday holat funksiyasining cheksiz kichik o‘zgarishi to‘liq differensial ekanini anglatadi. To‘liq differensial integrali integrallash yo‘liga bog‘liq bo‘lmagani uchun holat funksiyasining to‘liq differensialidan yopiq kontur bo‘yicha olingan integral nolga teng. Fizik nuqtayi nazardan, bu tizim bir qator o‘tishlar orqali dastlabki holatiga qaytsa — ya’ni siklni bajarsa, bunday jarayonda holat funksiyasining o‘zgarishi nolga teng bo‘ladi. Masalan, termodinamik tizimning ichki energiyasi uchun U quyidagiga ega bo‘lamiz:

∮dU=0.

Aksincha, agar termodinamik kattalikning sikldagi o‘zgarishi nolga teng bo‘lsa, bu kattalik holat o‘zgaruvchisi hisoblanadi.

Holatlar fazosi, termodinamik sirt va holat diagrammalari

Ideal gaz izotermalari
Ideal gaz izotermalari p—V—T diagrammasida

Yopiq termodeformatsion tizim uchun hosil qilingan, ikkitasi mustaqil, uchinchisi esa ularning funksiyasi bo‘lgan uchta holat o‘zgaruvchisidan iborat mavhum fazo deb ataladigan termodinamik holatlar fazosi (termodinamik fazo). P—V—T-holatlar fazosining o‘zgaruvchilari termik holat tenglamasi bilan bog‘langan

f(P,V,T)=0,

va unga mos keluvchi termodinamik sirt — geometrik o‘rin figurativ nuqtalarning, ular tizim holatini termodinamik fazoda aks ettiradi. Holatlar fazosidagi jarayonga ushbu sirt ustida joylashgan chiziq mos keladi.

Suvning termodinamik sirti
Suvning fazaviy diagrammasi

Ayrim mualliflar termodinamik fazoni faqat mustaqil o‘zgaruvchilar hosil qiladi, deb hisoblaydi. Demak, biz ko‘rib chiqayotgan holatda u uch o‘lchamli emas, balki ikki o‘lchamli bo‘lib, termodinamik holat diagrammasi — uch o‘lchamli termodinamik sirtning uchta koordinata tekisligidan biriga tushirilgan tekis proyeksiyasidir. Tizimning har bir holatiga holat diagrammasida o‘zaro bir qiymatli ravishda nuqta, termodinamik jarayonga esa chiziq mos keladi. P—V-diagrammada bu chiziq izoterma, P—T-diagrammada esa izoxora, V—T-diagrammada esa izobaralar. Agar holat diagrammasiga izochiziqlartushirilgan bo‘lsa, jarayon izoterma, izoxora yoki izobara kesmasi bilan tasvirlanadi.

Geterogen tizim termodinamik sirtining uch o‘lchamli tasviri deb ataladi: hajmiy fazaviy diagramma (fazoviy fazaviy diagramma, uch o‘lchamli fazaviy diagramma, uch o‘lchamli holat diagrammasi):

Geterogen tizim termodinamik sirtining proyeksiyasi P—T-koordinatalar tekisligiga tushirilganda fazaviy diagramma hosil bo‘ladi, ya’ni unga fazaviy muvozanat chiziqlari tushirilgan holat diagrammasi:

Intensiv va additiv holat o‘zgaruvchilari

Harorat T — intensiv o‘zgaruvchi; massa m — additiv o‘zgaruvchi

Termodinamikada holat o‘zgaruvchilari ikki sinfga ajratiladi: har bir nuqtada muayyan qiymatga ega bo‘ladigan o‘zgaruvchilar va faqat butun tizim yoki uning chekli o‘lchamli qismlari uchun ma’noga ega bo‘lib, o‘lchamiga ko‘ra additivlik xususiyatiga ega bo‘lganlar. Holat o‘zgaruvchisining additivligi uning qiymatlarini qo‘shish mumkinligini anglatadi, ya’ni tizim uchun o‘zgaruvchining qiymati tizimning barcha qismlaridagi shu o‘zgaruvchi qiymatlari yig‘indisiga teng bo‘ladi.

O‘lchamlariga bog‘liq bo‘lmagan bir jinsli tizimning holat o‘zgaruvchilari intensivdeb ataladi. Termodinamika har qanday intensiv kattalikni lokal makroskopik o‘zgaruvchisifatida qaraydi; bunday o‘zgaruvchi tizimning har bir nuqtasida aniq qiymatga ega bo‘ladi. Intensiv termodinamik o‘zgaruvchilarga, masalan, bosim, harorat, kimyoviy potensial, konsentratsiya, zichlik, molyar va solishtirma kattaliklar kiradi.

Bir jinsli bo‘lmagan gomogen (uzluksiz) tizimda, uning xossalari nuqtadan nuqtaga silliq o‘zgarib borsa, intensiv o‘zgaruvchining qiymati uzluksiz funksiya geometrik koordinatalarninghisoblanadi. Masalan, gravitatsion maydon dagi gaz uchun bosim va zichlik maydon manbaigacha bo‘lgan masofaga bog‘liq. O‘zgaruvchining fazodagi taqsimoti har bir vaqt momentida uning tenzor rangiga qarab skalyar, vektor yoki tenzor maydoni orqali uch o‘lchamli Yevklid fazosidaifodalanadi. Harorat, bosim va modda konsentratsiyasining taqsimoti skalyar maydonlar yordamida tavsiflanadi. Masalan, harorat taqsimoti harorat maydonibilan beriladi. U nostatsionar (vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradigan) yoki vaqtga bog‘liq bo‘lmagan statsionar maydon bo‘lishi mumkin. Barcha nuqtalarida harorat qiymati bir xil bo‘lgan tizim termik jihatdan bir jinsli deb ataladi. Matematik jihatdan harorat maydoni haroratning T fazoviy koordinatalarga (ba’zan ko‘rib chiqish bitta yoki ikkita koordinata bilan cheklanadi) va vaqtga bog‘liqligini ifodalovchi tenglama bilan tavsiflanadi. Termik jihatdan bir jinsli tizimlar uchun gradT=0.

Ekstensiv deb ataladigan holat o‘zgaruvchisi global miqyosdabelgilanadi, ya’ni tizim o‘lchamlariga bog‘liq bo‘ladi va fazoning muayyan nuqtasini emas, balki tizimning chekli o‘lchamli bir qismini yoki butun tizimni tavsiflaydi. Ekstensiv o‘zgaruvchilar additivlik xossasiga ega bo‘lgani sababli, holat o‘zgaruvchilariga nisbatan «ekstensiv» va «additiv» atamalari odatda sinonim sifatida qaraladi. Ekstensiv o‘zgaruvchining additivligi bu o‘zgaruvchiga ta’rif berishda har qanday termodinamik tizimni, jumladan, bir jinsli bo‘lmagan tizimlarni ham hisobga olish mumkinligini anglatadi (agar dastlab ko‘rib chiqilayotgan o‘zgaruvchini kiritishda bir jinslilik talabi zarur deb qaralgan bo‘lsa, bunday tizimlarni har doim bir jinsli qismlarga ajratish mumkin).

Ekstensiv parametrlarga hajm, moddalarning massalari, ichki energiya, entropiya va termodinamik potensiallar misol bo‘ladi.

Ekstensiv kattaliklarning additivlik xossasi ularni etalonbilan taqqoslash orqali o‘lchash usulining asosida yotadi. Intensiv kattalikni o‘lchash esa, bir tomondan intensiv kattalikning, ikkinchi tomondan mos ekstensiv kattalikning o‘zgarishlari orasidagi bog‘lanishdan foydalanishga asoslanadi. Haroratni suyuqlikli termometr yordamida o‘lchashda bunday ekstensiv kattalik sifatida spirt yoki simob.

hajmidan foydalanish mumkin. Oddiy ochiq tizimuchun, shuningdek, fazalar massalari orasidagi nisbat o‘zgarmaydigan geterogen tizim uchun har qanday ekstensiv o‘zgaruvchining qiymati tizim massasiga proporsional bo‘ladi. Ba’zan bu tasdiq ekstensiv o‘zgaruvchining ta’rifi sifatida ishlatilib, u massaga nisbatan additiv kattalik deb qaraladi.

Tizim holatini va faza holatini tavsiflash

Eruvchan qahva — gomogen tizim (bir fazali, ko‘p komponentli)
Suvdagi muz — geterogen tizim (ikki fazali, bir komponentli)

Terminologiya nuqtayi nazaridan har qanday eritma haqida ham gomogen tizim, ham bir fazali tizim deb gapirish birdek to‘g‘ri; suvdagi muz bo‘laklari haqida esa geterogen tizim yoki ikki fazali tizim deyish mumkin. Eng mos atamani tanlash ko‘rib chiqilayotgan masalaning qo‘yilishiga bog‘liq, chunki «termodinamik tizim» va «termodinamik faza» atamalari o‘rtasidagi farq tizim va fazani tavsiflash yondashuvlarining turlicha ekanini aks ettiradi. Faza holati deganda uni tavsiflash uchun ishlatiladigan intensiv o‘zgaruvchilar majmui tushuniladi. Zichlik, issiqlik sig‘imi, termik kengayish koeffitsiyenti kabi intensiv kattaliklar fazani tashkil etuvchi alohida modda yoki eritmaning termodinamik xossalarini tavsiflaydi. Termodinamik faza tushunchasini Gibbs jismning faqat tarkibi va termodinamik holatiga […] taalluqli bo‘ladigan, uning kattaligi yoki shakli ahamiyatga ega bo‘lmaydigan «atama»ni ifodalash uchun kiritgan.

Tizimning termodinamik holatini, ya’ni uning barcha xossalari majmuini belgilash uchun ushbu tizimni tashkil etuvchi fazalarning xossalarini bilishning o‘zi yetarli emas: tizimning mustaqil o‘zgaruvchilari to‘plamida kamida bitta ekstensiv kattalik, masalan, tizim hajmi yoki massasi bo‘lishi kerak.

Tizimning barcha fazalari holatini belgilash uchun zarur bo‘lgan mustaqil intensiv o‘zgaruvchilar soni tizim variantligideb ataladi. Barcha fazalarining massalarini ham hisobga olgan holda tizim holatini belgilash uchun zarur bo‘lgan mustaqil o‘zgaruvchilar soni tizimning to‘liq (umumiy) variantligideb ataladi. Tizimning variantligi va to‘liq variantligi fazalar qoidasi — Gibbs qoidasi yordamida aniqlanadi.

Jarayon funksionallari

T, V koordinatalaridagi jarayon yo‘li

Jarayon funksionallari (jarayon parametrlari, jarayon funksiyalari) tizim amalga oshirayotgan termodinamik jarayonning tavsiflari bo‘lib, jarayon yo‘liga, ya’ni tizimning jarayon boshidagi holatdan oxirgi holatga o‘tish usuliga bog‘liq. «Funksiya» atamasi jarayon parametrini hisoblash uchun uning matematik modelini, masalan, gaz adiabatasining tenglamasini bilish zarurligini ta’kidlaydi. Jarayon parametrlari (masalan, issiqlik miqdori va ish) jarayondan oldin ham, undan keyin ham, jarayondan tashqarida ham «mavjud bo‘lmaydi». Muvozanat jarayoniuchun, uning yo‘li ma’lum bo‘lsa (masala shartlarida berilgan bo‘lsa, masalan, jarayon izobarik, izotermik yoki izoentropik ekani ko‘rsatilgan bo‘lsa), ish va issiqlikni tizim holat funksiyalarining o‘zgarishi orqali ifodalash mumkin (masalan, Kimyoviy reaksiyaning issiqlik effekti).

Termodinamikada jarayon funksiyalariga quyidagilar kiradi:

  • issiqlik miqdori Q,
  • termodinamik ish W,
  • tizimni tashkil etuvchi moddalarning massalari o‘zgarishi hisobiga tizim energiyasining o‘zgarishi (massa ko‘chishi energiyasi, kimyoviy ish, moddalar massalarining qayta taqsimlanishi bilan bog‘liq ish) Z.

Jarayon yo‘liga bog‘liqlik ish va issiqlik haqida tizimning xossalari sifatida gapirishga imkon bermaydi. Ya’ni tizimga «ish zaxirasi» yoki «issiqlik zaxirasi»ni nisbat berish, shuningdek, jarayon davomida issiqlik va ishning «o‘zgarishi» haqida gapirish mumkin emas. Jarayon parametrining elementar (cheksiz kichik) o‘zgarishi, tizimning boshlang‘ich va oxirgi holatlari orasidagi farq cheksiz kichik bo‘lgan cheksiz kichik jarayonda, tizimning boshlang‘ich va oxirgi holatlari orasidagi farq cheksiz kichik bo‘ladi va bunday o‘zgarish hech qanday funksiyaning to‘liq differensiali hisoblanmaydi. Muvozanat jarayonida issiqlik va ishni holat o‘zgaruvchilari orqali ifodalash mumkin (belgi δ shuni anglatadiki, mos funksiya cheksiz kichik jarayonga tegishli; keltirilgan formulalar ochiq termodeformatsion tizim uchun o‘rinli):

  • δQ=TdS, bunda T — mutlaq harorat, S — entropiya;
  • δW=−PdV, bunda P — bosim, V — hajm;
  • δZ=∑i=1kμidmi, bunda mi — i-tarkibiy moddaning massasi, μi — shu moddaning kimyoviy potensiali, k — tizimni tashkil etuvchi moddalar soni.

Shartli holat funksiyalari

Quyidagi jarayon funksionallarini ko‘rib chiqamiz: eksergiya va anergiya, ular atrof-muhit xossalariga bog‘liq. Atrof-muhit holati o‘zgarmaganida eksergiya va anergiyani ko‘pincha tizimning holat funksiyalari orqali ifodalash mumkin; shuning uchun bunday sharoitlarda ular o‘zlarini holat funksiyalari kabi tutadi va odatda shartli ravishda shu turdagi funksiyalarga kiritiladi. Adabiyotlarda «Tizim energiyasi eksergiya va anergiyadan tashkil topadi», «Termodinamikaning ikkinchi qonuni energiyaning 2 ta shaklini: anergiya va eksergiyani ajratish imkonini beradi», «Ideal qaytar jarayonda eksergiyaning kamayishiga teng ish olinadi» kabi iboralarni uchratganda, ularda tizim eksergiyasi va tizim anergiyasi, ushbu termodinamik kattaliklarni holat funksiyalariga, ya’ni jarayonning emas, tizimning tavsiflariga kiritish shartli ekanini yodda tutish kerak.

Umumlashgan termodinamik koordinatalar va umumlashgan termodinamik kuchlar

Ichki energiyasi U va entropiyasi Sbo‘lgan muvozanatdagi bir jinsli termodinamik tizimni ko‘rib chiqamiz. Umumlashgan termodinamik koordinatalar ichki energiyaning tabiiy mustaqil o‘zgaruvchilari qatoriga kiradi; bunda ichki energiya tizimning xarakteristik funksiyasi sifatida qaraladi:

xuddi shuningdek, tabiiy mustaqil o‘zgaruvchilar qatoriga Sham tizimning xarakteristik funksiyasi sifatida qaraladigan:

Bu yerda xi — i-turdagi umumlashgan termodinamik koordinata ( {xi} ifodasi barcha koordinatalarni sanab o‘tishning qisqartirilgan shaklidir: x1, x2, … xi, …); mj — j-komponentning massasi. Gazlar va izotrop suyuqliklar uchun tizim hajmi umumlashgan koordinatalardan biri, ko‘pincha esa yagona koordinata hisoblanadi. Xususiy hosila

Xi≡(∂U∂xi)S,{xk≠i},{mj}

deb ataladi umumlashgan termodinamik kuch, koordinataga qo‘shma bo‘lgan xi. Har bir umumlashgan koordinataga o‘zining umumlashgan kuchi mos keladi; umumlashgan koordinatalar va kuchlarga mos fizik o‘zgaruvchilar yechilayotgan masalaga qarab aniqlashtiriladi. Umumlashgan kuchni mutlaq termodinamik harorat T va entropiyaning umumlashgan koordinata bo‘yicha xususiy hosilasi orqali ifodalash mumkin:

Xj=−T(∂S∂xi)U,{xk≠i},{mj}.

Umumlashgan kuchlar intensiv kattaliklar, umumlashgan koordinatalar esa additiv kattaliklardir.

Tizim hajmiga qo‘shma bo‘lgan umumlashgan kuch V, tizimdagi bosimning manfiy ishora bilan olingan qiymatidir P tizimda. Oddiy tizimdagi cheksiz kichik (elementar) muvozanat jarayoni uchun ishning faqat bitta turi — kengayish/siqilish ishi — mumkin: Wv:

Elementar ish δ, bir jinsli tizim tomonidan cheksiz kichik muvozanat jarayonida bajariladigan elementar ish har bir umumlashgan kuch bajaradigan elementar ishlar yig‘indisiga teng:

Quyida ayrim umumlashgan koordinatalar va kuchlar keltirilgan:

Turli ish turlari uchun umumlashgan koordinatalar va ularga qo‘shma umumlashgan kuchlar
Elementar ishUmumlashgan koordinataUmumlashgan kuch
izotrop flyuidning kengayishi/siqilishihajm Vbosim (manfiy ishora bilan) −P
sirt taranglik kuchlarisirt yuzasi Sssirt tarangligi σ
elastik sterjenning (prujinaning) cho‘zilishi/siqilishiuzunlik Lcho‘zish/siqish kuchi Fl
izotrop qattiq jismning bir jinsli deformatsiyasideformatsiya komponentlari ϵijkuchlanish komponentlari σij
yukni tortishish maydonida ko‘tarishbalandlik Hhyukning og‘irligi Ww
galvanik elementelektr zaryadi EeEYuK Eg

Holatning termodinamik koordinatalari va o‘zaro ta’sir potensiallari

Muvozanatdagi bir jinsli termodinamik tizim uchun ichki energiyaning kanonik holat tenglamasini ichki energiyaning tabiiy mustaqil o‘zgaruvchilarini entropiya, umumlashgan koordinatalar va komponentlar massalariga ajratmasdan yozamiz

va holatning termodinamik koordinatalari deb o‘zgaruvchilarni y1,y2,...,yi,..., hamda xususiy hosilalar to‘plamini

deb o‘zaro ta’sir termodinamik potensiallari. Holat koordinatalari va potensiallaridan foydalanib, Gibbsning energiya ifodasidagi fundamental tenglamasining differensial shaklini quyidagicha olamiz:

Shuni hisobga olsak, termik koordinata entropiya, termik potensial — mutlaq termodinamik harorat, flyuidning deformatsion koordinatasi — hajm, flyuidning deformatsion potensiali — manfiy ishora bilan olingan bosim; yopiq termodeformatsion tizim uchun termodinamikaning asosiy tenglamasi an’anaviy ko‘rinishda quyidagicha bo‘ladi:

«Holatning termodinamik koordinatalari» va «o‘zaro ta’sir termodinamik potensiallari» atamalaridan A. A. Guxman taklif qilgan termodinamikani qurish va bayon etish tizimida foydalaniladi. An’anaviy terminologiyadan voz kechish va yangi tushunchalar apparatiga murojaat qilish Guxman tizimiga shakllangan atamalardan noodatiy foydalanish bilan bog‘liq ziddiyatlarning oldini olish imkonini beradi.

Tashqi va ichki holat o‘zgaruvchilari

Ba’zan holat o‘zgaruvchilari tashqi, atrof-muhitni tavsiflaydigan va ko‘rib chiqilayotgan tizim holatiga bog‘liq bo‘lmagan, hamda ichkio‘zgaruvchilarga, ya’ni o‘rganilayotgan tizimni tavsiflaydigan o‘zgaruvchilarga ajratiladi. Boshqa bir ta’rifda tashqi o‘zgaruvchilar umumlashgan termodinamik koordinatalar bilan aynanlashtiriladi. Keyingi ta’rifda tashqi o‘zgaruvchilar (tizim hajmi, entropiyasi va massasi) holatning termodinamik koordinatalari bilan tenglashtiriladi. Yana bir ta’rifga ko‘ra, tashqi o‘zgaruvchilar (hajm, kuch maydonining kuchlanganligi va boshqalar) tizimni tavsiflaydigan, biroq tashqi muhit holati orqali baholanadigan holat o‘zgaruvchilaridir. Boshqacha aytganda, ular atrof-muhit xususiyatlarining funksiyalari (tashqi jismlar koordinatalarining funksiyalari) bo‘lib, tizim bilan tashqi muhit (tashqi jismlar) orasidagi chegara qayerdan o‘tkazilganiga hamda tizim joylashgan sharoitlarga bog‘liq. Shu bois turli vaziyatlarda bir xil kattalik ham tashqi, ham ichki o‘zgaruvchi vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, idish devorlari o‘rni o‘zgarmas bo‘lsa, flyuid hajmi tashqi o‘zgaruvchi, bosim esa ichki o‘zgaruvchi hisoblanadi; boshqa sharoitda, tizim doimiy bosim ostidagi harakatlanuvchi porshenli silindrda joylashganida, aksincha, bosim tashqi, hajm esa ichki o‘zgaruvchi bo‘ladi (qattiq jismning hajmi ichki o‘zgaruvchidir, chunki u atrofdagi jismlarning xossalariga bog‘liq emas). Holat o‘zgaruvchilarini tashqi va ichki o‘zgaruvchilarga ajratish shartli ekani ravshan: ko‘rib chiqilayotgan tizim va uni o‘rab turgan muhitni har doim o‘rganilayotgan tizim hamda uning atrofidagi muhitdan tashkil topgan yagona kengaytirilgan tizimning bir qismi sifatida qarash mumkin. Bunday kengaytirilgan tizim uchun bizni qiziqtirgan barcha holat o‘zgaruvchilarini ichki o‘zgaruvchilar deb hisoblash mumkin.

«Tashqi o‘zgaruvchi» atamasining yuqorida sanalganlaridan boshqa talqinlari ham mavjud. Umumqabul qilingan talqinning yo‘qligi tashqi o‘zgaruvchilar haqidagi tasavvurni qo‘llashni qiyinlashtiradi.

Tizim harorati odatda ichki o‘zgaruvchilarga kiritiladi, biroq ba’zan uni tashqi o‘zgaruvchilar qatoriga ham qo‘shishadi.

Tashqi o‘zgaruvchilar termodinamikani qurish/bayon etish usullariuchun muhim; bunday yondashuvlarda termodinamik tizim qora qutisifatida qaraladi: tashqi o‘zgaruvchilarni (tizim bajaradigan yoki tizim ustida bajariladigan ish bilan bevosita bog‘liq kattaliklarni) o‘zgartirib, o‘rganilayotgan tizimning xatti-harakatini kuzatish orqali uning ichki o‘zgaruvchilari haqida xulosa chiqariladi.

Termik va kalorik termodinamik kattaliklar

Quyidagilar birlamchi termik kattaliklar qatoriga makroskopik fizik kattaliklarkiradi; ular termik holat tenglamalaritarkibiga kirib, harorat bilan umumlashgan termodinamik koordinatalar (bu holatda ularga tizimni tashkil etuvchi moddalar miqdorlari) va umumlashgan termodinamik kuchlar (bu holatda ularga tizimni tashkil etuvchi moddalarning kimyoviy potensiallari ). Eng sodda holatda yopiq termodeformatsion tizim uchun bular harorat, bosim va hajmdir. Yuqorida sanalgan birlamchi termik kattaliklarning o‘zidangina hosil qilingan ikkilamchi kattaliklar (zichlik, solishtirma hajm, termik koeffitsiyentlar va boshqa kattaliklar) ham termik kattaliklarga kiradi. E’tibor bering, kimyoviy potensialdan tashqari, o‘lchov birliklari termik kattaliklarning energiya o‘lchov birligini o‘z ichiga olmaydi ( SI tizimida bu joul). Biroq,

1 J = 1 N·m,

shuning uchun kimyoviy potensial uchun ham energiya o‘lchov birligini alohida ko‘rsatmasdan ish ko‘rish mumkin.

Quyidagilar birlamchi kalorik kattaliklar sifatida odatda termodinamik potensiallar (ko‘pincha ichki energiya va entalpiya) hamda entropiya esa bir qator Massye–Plank funksiyalarining boshlang‘ich manbai). Yuqorida sanalgan birlamchi kalorik kattaliklardan hosil qilingan kattaliklar (issiqlik sig‘imlari, yashirin issiqliklar va boshqa kalorik koeffitsiyentlar) ham kalorik kattaliklarga kiradi. E’tibor bering, o‘lchov birliklari kalorik kattaliklarning o‘lchov birliklarida doimo energiya o‘lchov birligi ko‘rsatiladi.

Moddalarning xossalari

Quyida termodinamik tizimni tashkil etuvchi moddaning tavsiflari sifatida ishlatiladigan ayrim sonli parametrlar keltirilgan. Modda xossalarini faqat muvozanatsiz jarayonlarda tavsiflash uchun qo‘llaniladigan parametrlar (issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti va shunga o‘xshashlar) issiqlik-fizik xossalarga kiritilgan; muvozanat jarayonlarini ko‘rib chiqishda foydalaniladigan yashirin issiqliklar kabi kattaliklar esa berilgan sharoitlarda kechadigan jarayonlar parametrlari guruhiga kiritilgan. Har bir guruh ichida atamalar alifbo tartibida joylashtirilgan.

Termomexanik

Termofizik

Termokimyoviy

  • standart fugativlik (fugacity),
  • standart entalpiya oddiy moddalardan birikma hosil bo‘lishi uchun,
  • standart entropiya (standart mutlaq entropiya),
  • oddiy moddalardan birikma hosil bo‘lishining standart Gibbs potensiali,
  • standart kimyoviy potensial,
  • standart elektrod potensiali.

Berilgan sharoitlarda kechadigan jarayonlar parametrlari

Agar termodinamik jarayonning amalga oshish shartlari moddaning tabiati yoki jarayonni o‘tkazish shartlarini tanlash orqali bir qiymatli belgilansa, bunday jarayonning tavsiflari sonli parametrlar bo‘ladi. Ularning ko‘pchiligi mavjud ma’lumotlar bazalariga kiritilgan.

Fazaviy reaksiyalar parametrlari

Sonli parametrlarning ushbu guruhiga quyidagi jarayonlarning tavsiflari kiradi: I tur fazaviy o‘tishlar (fazaviy reaksiyalar):

Kimyoviy reaksiyalar parametrlari

  • muvozanat konstantasi kimyoviy reaksiyaning,
  • standart EYuK,
  • kimyoviy reaksiyadagi Gibbs potensialining standart o‘zgarishi (reaksiyaning standart izobar potensiali, reaksiyaning standart Gibbs energiyasi),
  • kimyoviy reaksiyadagi entalpiyaning standart o‘zgarishi (reaksiyaning standart entalpiyasi),
  • kimyoviy reaksiyadagi entropiyaning standart o‘zgarishi (reaksiyaning standart entropiyasi),
  • standart kimyoviy moyillik.

Adabiyotlar

  • Münster A. Classical Thermodynamics. — London e. a.: Wiley-Interscience, 1970. — xiv + 387 p. — ISBN 0 471 62430 6.
  • Callen H. B. Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics. — 2nd ed. — N. Y. e. a.: John Wiley, 1985. — xvi + 493 p. — ISBN 0471862568, 9780471862567.
  • Cohen E. R., Cvitaš T., Frey J. G. e. a. Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry (англ.). — 3rd ed. — Cambridge: The Royal Society of Chemistry Publishing, 2007. — xiv + 234 p. — ISBN 978-0-85404-433-7.
  • Lebon G., Jou D., Casas-Vázquez J. Understanding Non-equilibrium Thermodynamics: Foundations, Applications, Frontiers. — Berlin — Heidelberg: Springer, 2008. — xiii + 325 p. — ISBN 978-3-540-74251-7, 978-3-540-74252-4. — doi:10.1007/978-3-540-74252-4.
  • Акопян А. А. Химическая термодинамика. — М.: Высшая школа, 1963. — 527 с.
  • Александров А. А. Термодинамические основы циклов теплоэнергетических установок. — М.: Издательский дом МЭИ, 2016. — 159 с. — ISBN 978-5-383-00961-1.
  • Александров Н. Е., Богданов А. И., Костин К. И. и др. Основы теории тепловых процессов и машин. Часть I / Под ред. Н. И. Прокопенко. — 4-е изд. (электронное). — М.: Бином. Лаборатория знаний, 2012. — 561 с. — ISBN 978-5-9963-0833-0.
  • Александров Н. Е., Богданов А. И., Костин К. И. и др. Основы теории тепловых процессов и машин. Часть I / Под ред. Н. И. Прокопенко. — 4-е изд. (электронное). — М.: Бином. Лаборатория знаний, 2012. — 572 с. — ISBN 978-5-9963-0834-7.
  • Алексеев Г. Н. Энергия и энтропия. — М.: Знание, 1978. — 192 с. — (Жизнь замечательных идей).
  • Алмалиев А. Н., Копытин И. В., Корнев А. С., Чуракова Т. А. Термодинамика и статистическая физика: Статистика идеального газа. — Воронеж: Ворон. гос. ун-т, 2004. — 79 с.
  • Андрющенко А. И. Основы технической термодинамики реальных процессов. — М.: Высшая школа, 1967. — 268 с.
  • Аршава Н. В. Функции состояния термодинамических систем и функции термодинамических процессов. — Ухта: УГТУ, 2003. — 56 с. — ISBN 5-88179-298-X.
  • Ахметов Б. В., Новиченко Ю. П., Чапурин В. И. Физическая и коллоидная химия. — Л.: Химия, 1986. — 320 с.
  • Бажин Н. М., Иванченко В. А., Пармон В. Н. Термодинамика для химиков. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Химия; КолосС, 2004. — 416 с. — (Для высшей школы). — ISBN 5-9532-0239-3, 5-9819-005-7.
  • Базаров И. П. Термодинамика. — 5-е изд. — СПб.—М.—Краснодар: Лань, 2010. — 384 с. — (Учебники для вузов. Специальная литература). — ISBN 978-5-8114-1003-3.
  • Барилович B. A., Смирнов Ю. А. Основы технической термодинамики и теории тепло- и массообмена. — М.: Инфра-М, 2014. — 432 с. — (Высшее образование: Бакалавриат). — ISBN 978-5-16-005771-2.
  • Бахарева И. Ф. Нелинейная неравновесная термодинамика. — Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 1976. — 141 с.
  • Бахшиева Л. Т., Кондауров Б. П., Захарова А. А., Салтыкова В. С. Техническая термодинамика и теплотехника / Под ред. проф А. А. Захаровой. — 2-е изд., испр. — М.: Академия, 2008. — 272 с. — (Высшее профессиональное образование). — ISBN 978-5-7695-4999-1.
  • Белов Г. В. Термодинамика. Часть 1. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Юрайт, 2017. — 265 с. — (Бакалавр. Академический курс). — ISBN 978-5-534-02731-0.
  • Белоконь Н. И. Основные принципы термодинамики. — М.: Недра, 1968. — 112 с.
  • Болгарский А. В., Мухачев Г. А., Щукин В. К. Термодинамика и теплопередача. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высшая школа, 1975. — 496 с.
  • Борн М. Критические замечания по поводу традиционного изложения термодинамики // Развитие современной физики. — М.: Наука, 1964. — С. 223—256.
  • Борщевский А. Я. Физическая химия. Том 1 online. Общая и химическая термодинамика. — М.: Инфра-М, 2017. — 868 с. — (Высшее образование: Бакалавриат). — ISBN 978-5-16-104227-4.
  • Булатов Н. К., Лундин А. Б. Термодинамика необратимых физико-химических процессов. — М.: Химия, 1984. — 335 с.
  • Бурдаков В. П., Дзюбенко Б. В., Меснянкин С. Ю., Михайлова Т. В. Термодинамика. Часть 1. Основной курс. — М.: Дрофа, 2009. — 480 с. — (Высшее образование. Современный учебник). — ISBN 978-5-358-06031-9.
  • Бурдаков В. П., Дзюбенко Б. В., Меснянкин С. Ю., Михайлова Т. В. Термодинамика. Часть 2. Специальный курс. — М.: Дрофа, 2009. — 362 с. — (Высшее образование. Современный учебник). — ISBN 978-5-358-06140-8.
  • Бэр Г. Д. Техническая термодинамика. — М.: Мир, 1977. — 519 с.
  • Василевский А. С., Мултановский В. В. Статистическая физика и термодинамика. — М.: Просвещение, 1985. — 256 с.
  • Воронин Г. Ф. Основы термодинамики. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1987. — 192 с.
  • Вукалович М. П., Новиков И. И. Термодинамика. — М.: Машиностроение, 1972. — 671 с.
  • Герасимов Я. И., Древинг В. П., Еремин Е. Н. и др. Курс физической химии / Под общ. ред. Я. И. Герасимова. — 2-е изд. — М.: Химия, 1970. — Т. I. — 592 с.
  • Гиббс Дж.В. Термодинамические работы. — М.—Л.: Гостехиздат, 1950. — 492 с.
  • Глазов В. М. Основы физической химии. — М.: Высшая школа, 1981. — 456 с.
  • Гуйго Э. И., Данилова Г. Н., Филаткин В. Н. и др. Техническая термодинамика / Под общ. ред. проф. Э. И. Гуйго. — Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1984. — 296 с.
  • Гухман А. А. Об основаниях термодинамики. — 2-е изд., испр. — М.: Изд-во ЛКИ, 2010. — 384 с. — ISBN 978-5-382-01105-9.
  • Еремин В. В., Каргов С. И., Успенская И. А. и др. Основы физической химии. Теория и задачи. — М.: Экзамен, 2005. — 481 с. — (Классический университетский учебник). — ISBN 5-472-00834-4.
  • Еремин Е. Н. Основы химической термодинамики. — 2-е изд. — М.: Высшая школа, 1978. — 392 с.
  • Жариков В. А. Основы физической геохимии. — М.: Наука; Изд-во МГУ, 2005. — 656 с. — ISBN 5-211-04849-0, 5-02-035302-7.
  • Жилин П. А. Рациональная механика сплошных сред. — 2-е изд. — СПб.: Изд-во Политехн. ун-та, 2012. — 584 с. — ISBN 978-5-7422-3248-3.
  • Залевски К. Феноменологическая и статистическая термодинамика: Краткий курс лекций / Пер. с польск. под. ред. Л. А. Серафимова. — М.: Мир, 1973. — 168 с.
  • Исаев С. И. Курс химической термодинамики. — 2-е изд.. — М.: Высшая школа, 1986. — 272 с.
  • Исаков А. Я. Молекулярная физика и термодинамика. Руководство по самостоятельной работе. — Петропавловск-Камчатский: КамчатГТУ, 2007. — 343 с. — ISBN 978-5-328−00133−5.
  • Казаков В. Г., Луканин П. В., Смирнова О. С. Эксергетические методы оценки эффективности теплотехнологических установок. — СПб.: СПбГТУРП, 2013. — 63 с. — ISBN 978-5-91646-051-3.
  • Квасников И. А. Термодинамика и статистическая физика. Т. 1: Теория равновесных систем: Термодинамика. — 2-е изд., сущ. перераб. и доп. — М.: Едиториал УРСС, 2002. — 240 с. — ISBN 5-354-00077-7.
  • Кириллин В. А., Сычев В. В., Шейндлин А. Е. Техническая термодинамика. — 5-е изд., перераб. и доп. — М.: Изд. дом МЭИ, 2008. — 496 с. — ISBN 978-5-383-00263-6.
  • Коновалов В. И. Техническая термодинамика. — 2-е изд. — Иваново: Ивановский государственный энергетический университет, 2005. — 619 с. — ISBN 5-89482-360-9.
  • Климонтович Ю. Л. Статистическая физика. — М.: Наука, 1982. — 608 с.
  • Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.
  • Кубо Р. Термодинамика. — М.: Мир, 1970. — 304 с.
  • Кудинов В. А., Карташов Э. М. Техническая термодинамика. — 2-е изд., испр. — М.: Высшая школа, 2001. — 262 с. — ISBN 5-06-003712-6.
  • Кузнецова Е. М., Агеев Е. П. Термодинамика в вопросах и ответах. Первый закон и его следствия. — 2-е изд., испр. доп. — М.: Московский государственный университет, 2003. — 120 с.
  • Латыпов Р.Ш., Шарафиев Р.Г. Техническая термодинамика и энерготехнология химических производств. — М.: Энергоатомиздат, 1998. — 344 с. — ISBN 5-283-03178-0.
  • Леонова В.Ф. Термодинамика. — М.: Высшая школа, 1968. — 159 с.
  • Леонтович М. А. Введение в термодинамику. — 2-е изд., испр. — М.—Л.: Гостехиздат, 1952. — 200 с.
  • Маляренко В. А., Редько А. Ф., Чайка Ю. И., Поволочко В. Б. Техническая теплофизика ограждающих конструкций зданий и сооружений. — Харьков: Рубикон, 2001. — 280 с. — ISBN 966-7152-47-2.
  • Мещеряков А. С., Улыбин С. А. Термодинамика. Феноменологическая термомеханика. — М.: Химия, 1994. — 349 с. — (Для высшей школы). — ISBN 5-7245-0941-5.
  • Мюнстер А. Химическая термодинамика / Пер. с нем. под. ред. чл.-корр. АН СССР Я. И. Герасимова. — М.: Мир, 1971. — 296 с.
  • Нечаев В. В., Смирнов Е. А., Кохтев С. А. и др. Физическое материаловедение. Том 2. Основы материаловедения / Под общ. ред. Б. А. Калина. — М.: МИФИ, 2007. — 607 с. — ISBN 978-5-7262-0821-3.
  • Новиков И. И. Термодинамика. — М.: Машиностроение, 1984. — 592 с.
  • Палатник Л. С., Ландау А. И. Фазовые равновесия в многокомпонентных системах. — Харьков: Изд-во Харьк. ун-та, 1961. — 406 с.
  • Петров Н., Бранков Й. Современные проблемы термодинамики. — Пер. с болг. — М.: Мир, 1986. — 287 с.
  • Полторак О. М. Термодинамика в физической химии. — М.: Высшая школа, 1991. — 320 с. — ISBN 5-06-002041-X.
  • Путилов К. А. Термодинамика / Отв. ред. М. Х. Карапетьянц. — М.: Наука, 1971. — 376 с.
  • Радушкевич Л. В. Курс термодинамики. — М.: Просвещение, 1971. — 288 с.
  • Розман Г. А. Термодинамика и статистическая физика. — Псков: Пск. гос. пед. ин-т, 2003. — 160 с. — ISBN 5-7615-0383-2.
  • Русанов А. И. Фазовые равновесия и поверхностные явления. — Л.: Химия, 1967. — 388 с.
  • Самойлович А. Г. Термодинамика и статистическая физика. — 2-е изд. — М.: Гостехиздат, 1955. — 368 с.
  • Седов Л. И. Механика сплошной среды. Т. I. — 5-е изд., испр. — М.: Наука, 1994. — 528 с. — ISBN 5-02-007052-1.
  • Семенченко В. К. Избранные главы теоретической физики. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Просвещение, 1966. — 396 с.
  • Сивухин Д. В. Общий курс физики. Т. II. Термодинамика и молекулярная физика. — 5-е изд., испр. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2005. — 544 с. — ISBN 5-9221-0601-5.
  • Сторонкин А. В. Термодинамика гетерогенных систем. Части 1 и 2. — М.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1967. — 448 с.
  • Сычев В. В. Дифференциальные уравнения термодинамики. — 2-е изд., перераб. — М.: Высшая школа, 1991. — 224 с. — ISBN 5-06-002071-1.
  • Сычёв В. В. Дифференциальные уравнения термодинамики. — 3-е изд. — М.: Изд-во МЭИ, 2010. — 256 с. — ISBN 978-5-383-00584-2.
  • Сычев В. В. Сложные термодинамические системы. — 4-е изд., перераб. и доп.. — М.: Энергоатомиздат, 1986. — 208 с.
  • Сычёв В. В. Сложные термодинамические системы. — 5-е изд., перераб. и доп.. — М.: Издательский дом МЭИ, 2009. — 296 с. — ISBN 978-5-383-00418-0..
  • Тамм М. Е., Третьяков Ю. Д. Неорганическая химия. Том 1. Физико-химические основы неорганической химии / Под. ред. акад. Ю. Д. Третьякова. — М.: Академия, 2004. — 240 с. — (Высшее профессиональное образование). — ISBN 5-7695-1446-9..
  • Тер Хаар Д., Вергеланд Г. Элементарная термодинамика / Пер. с англ.. — М.: Мир, 1968. — 220 с..
  • Терлецкий Я. П. Статистическая физика. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Высшая школа, 1994. — 352 с..
  • Термодинамика. основные понятия, терминология, буквенные обозначения величин / под ред. И.И. Новикова. — М.: Наука, 1984.
  • Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.
  • Эрдман С. В. Техническая термодинамика и теплотехника. — Томск: Изд-во ТПУ, 2006. — 87 с.

Havolalar