
O‘tkazgich — modda, muhit yoki material; undagi erkin zaryad tashuvchilar elektr tokini yaxshi o‘tkazish imkonini beradi.
O‘tkazgichlar deb ham ataladigan elektr zanjirlarining biriktiruvchi simlari, metall shinalari va boshqalar.
O‘tkazgichlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
- birinchi turdagi o‘tkazgichlar — elektron o‘tkazuvchanlikka ega o‘tkazgichlar.
- ikkinchi turdagi o‘tkazgichlar — ionli o‘tkazuvchanlikka ega o‘tkazgichlar (elektrolitlar).
Eng keng tarqalgan qattiq o‘tkazgichlar qatoriga metallar, yarimmetallar, uglerod (ko‘rinishida ko‘mir va grafit). Normal sharoitda tok o‘tkazadigan suyuqliklarga misol — simob, elektrolitlar, yuqori haroratda esa metall eritmalari. Tok o‘tkazadigan gazlarga misol — ionlashgan gaz (plazma). Normal sharoitda izolyator hisoblangan ayrim moddalar tashqi ta’sirlar natijasida o‘tkazuvchan holatga o‘tishi mumkin. Jumladan, yarimo‘tkazgichlarning o‘tkazuvchanligi harorat, yoritilganlik, legirlash va hokazo omillar o‘zgarganda sezilarli darajada o‘zgarishi mumkin.
Tok kuchi I metall o‘tkazgichlarda juda yuqori aniqlik bilan qo‘llanilgan kuchlanish U ga to‘g‘ri proporsionaldir ( Om qonuni bajariladi). Bunday o‘tkazgichning asosiy elektr xususiyati uning qarshiligi bo‘lib, u quyidagicha aniqlanadi:
Agar tok uzunligi L va ko‘ndalang kesim yuzasi S bo‘lgan bir jinsli va yetarlicha uzun o‘tkazgich bo‘ylab oqsa, uning qarshiligi R o‘tkazgich tayyorlangan moddaning solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi bilan quyidagi nisbat orqali aniqlanadi:
O‘tkazgichlarning mikroskopik tavsifi metallarning elektron nazariyasi bilan bog‘liq. Elektr o‘tkazuvchanlikni tavsiflovchi eng sodda model XX asr boshlaridan ma’lum bo‘lib, u Drude tomonidan rivojlantirilgan.
O‘tkazgichda juda ko‘p miqdorda erkin zaryad tashuvchilar, ya’ni o‘tkazgich hajmi ichida erkin harakatlana oladigan va o‘tkazgichga berilgan elektr kuchlanishi ta’sirida o‘tkazuvchanlik tokini hosil qiladigan zaryadlangan zarralar mavjud. Erkin zaryad tashuvchilar sonining ko‘pligi va ularning yuqori harakatchanligi tufayli o‘tkazgichlarning solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi dielektriklar yoki yarimo‘tkazgichlarnikiga xos qiymatlardan bir necha tartib yuqori bo‘ladi.
Elektrodinamika nuqtayi nazaridan o‘tkazgich — ko‘rib chiqilayotgan chastotada dielektrik yo‘qotishlar burchagi tangensining katta qiymatiga ega muhitdir (tgδ >> 1); bunday muhitda o‘tkazuvchanlik toki kuchi siljish toki kuchidan ancha katta bo‘ladi. Bunda ideal o‘tkazgich (o‘ta o‘tkazgich) deganda tgδ ning cheksiz katta qiymatiga ega muhit tushuniladi; qolgan o‘tkazgichlar esa real yoki yo‘qotishlarga ega o‘tkazgichlar deb ataladi.
Adabiyotlar
- Jan M. Rabai, Ananta Chandrakasan, Borivoj Nikolich. 4. O‘tkazgich // Raqamli integral sxemalar. Loyihalash metodologiyasi = Raqamli integral sxemalar. — 2-nashr. — M.: Vilyams, 2007. — B. 912. — ISBN 0-13-090996-3.