Qarshilik termometri nima

Qarshilik termometrlari to‘plami
Qarshilik termometrining shartli grafik belgisi

Qarshilik termometri — elektron komponent, ya’ni datchik, uning vazifasi haroratni o‘lchash.

Ishlash prinsipi elektr qarshiligining metallarda, qotishmalarda va yarimo‘tkazgich materiallarida haroratga bog‘liq ravishda o‘zgarishiga asoslanadi.

Rezistiv element sifatida yarimo‘tkazgich materiallar qo‘llanilganda, uni odatda termorezistor yoki termistor deb atashadi.termorezistor yoki termistor.

Metall qarshilik termometri

Bu dielektrik taglikka o‘rnatilgan metall sim yoki metall plyonkadan tayyorlangan va elektr qarshiligining haroratga bog‘liqligi ma’lum bo‘lgan rezistordir.

Qarshilik termometrlarining eng aniq va keng tarqalgan turi — platinali termometrlardir. Buning sababi shundaki, platina qarshiligining haroratga bog‘liqligi barqaror va yaxshi o‘rganilgan, shuningdek, u havo muhitida oksidlanmaydi. Bu esa o‘lchashning yuqori aniqligi va takrorlanuvchanligini ta’minlaydi. Etalon termometrlar yuqori tozalikdagi platinadan, harorat o‘zgartirish koeffitsiyenti 0,003925 K−1 da 0 °C.

Ishchi o‘lchash vositalari sifatida mis va nikel qarshilik termometrlari ham qo‘llanadi. Ishchi qarshilik termometrlariga qo‘yiladigan texnik talablar GOST 6651—2009 standartida bayon qilingan. U Xalqaro elektrotexnika komissiyasining 60751:2008 xalqaro standartiga mos keladi: bu standart qarshilik-harorat bog‘liqligini aniqlash va platinali termorezistorlar uchun joizliklarni belgilash bo‘yicha talablarni o‘z ichiga oladi. Unda diapazonlar, joizlik sinflari, nominal statik xarakteristikalar (NSX) jadvallari hamda qarshilik-haroratning standart bog‘liqliklari keltirilgan. Avval amal qilgan standartlardan farqli ravishda, bu standartlarda normal sharoitlarda nominal qarshiliklar me’yorlashtirilmagan. Tayyorlangan termorezistorning boshlang‘ich qarshiligi ma’lum joizlik doirasida ixtiyoriy bo‘lishi mumkin.

Sanoat platinali qarshilik termometrlari aksariyat hollarda qarshilik-haroratning standart bog‘liqligiga (NSX) ega deb hisoblanadi. Bu 0,1 °C dan oshmaydigan o‘lchash xatoligini ta’minlaydi (0 °C da AA termorezistorlar sinfi).

Taglik ustiga metall plyonka qoplash yo‘li bilan tayyorlangan qarshilik termometrlari vibratsiyaga chidamliligi yuqoriligi, biroq ish haroratlari diapazoni torligi bilan ajralib turadi. Platinali termometrlar uchun joizlik sinflari belgilangan eng yuqori diapazon simli sezgir elementlarda 660 °C (C sinfi), plyonkali elementlarda esa 600 °C (C sinfi) ni tashkil etadi.

Termorezistorlar

Termorezistor — elektr qarshiligi haroratga bog‘liq bo‘lgan yarimo‘tkazgich rezistoridir. Termorezistorlar uchun qarshilikning harorat koeffitsiyenti kattaligi, tuzilishining soddaligi, turli iqlim sharoitlarida katta mexanik yuklamalar ostida ishlay olishi va vaqt o‘tishi bilan xususiyatlarining barqarorligi xos. Ularning o‘lchamlari juda kichik bo‘lishi mumkin; bu kichik obyektlar haroratini o‘lchash va o‘lchashdagi inertlikni kamaytirishda muhimdir. Odatda termorezistorlar qarshilikning manfiy harorat koeffitsiyentiga ega bo‘ladi, bu jihatdan ular ko‘pchilik metallar va metall qotishmalaridan farq qiladi. Pozistorlar esa qarshilikning musbat harorat koeffitsiyentiga ega, ya’ni harorat oshishi bilan ularning qarshiligi ham ortadi.

Platinali termorezistor qarshiligining haroratga bog‘liqligi

Sanoat platinali qarshilik termometrlari uchun Kallendar — Van Dyusen tenglamasi[ingl.] qo‘llanadi; uning koeffitsiyentlari tajriba orqali aniqlangan va DIN EN 60751—2009 (GOST 6651—2009) standartida me’yorlashtirilgan:

RT=R0[1+AT+BT2+CT3(T−100)](−200∘C<T<0∘C),
RT=R0[1+AT+BT2](0∘C≤T<850∘C),
bu yerda RT — T °C dagi qarshilik,
R0 0 °C dagi qarshilik,
A,B,C — standartda me’yorlashtirilgan koeffitsiyentlar — doimiy kattaliklar:
A=3.9083×10−3∘C−1
B=−5.775×10−7∘C−2
C=−4.183×10−12∘C−4.

Koeffitsiyentlar B va C nisbatan kichik bo‘lgani sababli, harorat oshishi bilan qarshilik deyarli chiziqli ravishda ortadi.

Aniqligi yuqori platinali termometrlar va etalon termometrlar bir nechta tayanch harorat nuqtasida alohida kalibrlanadi va yuqorida keltirilgan bog‘liqlikning individual koeffitsiyentlari aniqlanadi.

Qarshilik termometrlarini elektr o‘lchash zanjiriga ulash

Datchikni o‘lchash zanjiriga ulashning 3 ta sxemasi mavjud:

Termorezistorni ikki simli sxema bo‘yicha ulash sxemasi.
Termorezistorni uch simli sxema bo‘yicha ulash sxemasi.
  • Ikki simli sxema eng sodda qarshilik termometrini ulashda qo‘llanadi va nomidan ko‘rinib turganidek, ikkita simdan foydalanadi. Bunday sxema yuqori o‘lchash aniqligi talab qilinmaydigan joylarda ishlatiladi. Ulanish simlarining qarshiligi termometrning o‘z qarshiligiga qo‘shilib ketishi sababli o‘lchash aniqligi pasayadi va qo‘shimcha xatolik. Bunday sxema A va AA sinfidagi termometrlarda qo‘llanmaydi.
  • Uch simli sxema ancha aniq o‘lchash imkonini beradi, chunki alohida tajriba orqali ulash simlarining qarshiligini o‘lchash va ularning datchik qarshiligini o‘lchash aniqligiga ta’sirini hisobga olish mumkin.
  • To‘rt simli sxema o‘lchashning eng aniq usuli bo‘lib, ulash simlari qarshiligining o‘lchash natijasiga ta’sirini butunlay bartaraf etadi. Bunda ikki o‘tkazgich orqali termorezistorga tok uzatiladi, tok nolga teng bo‘lgan qolgan ikki o‘tkazgich esa undagi kuchlanishni o‘lchash uchun ishlatiladi. Bu yechimning kamchiligi — ishlatiladigan simlar soni, mahsulot narxi va o‘lchamlarining ortishidir. Bu sxemani to‘rt yelkali Uitston ko‘prigi.

Sanoatda eng keng tarqalgan ulash sxemasi — uch simli sxema. Aniq va etalon o‘lchashlar uchun faqat to‘rt simli sxemadan foydalaniladi.

Qarshilik termometrlarining afzalliklari va kamchiliklari

Qarshilik termometrlari

Qarshilik termometrlarining afzalliklari

  • O‘lchash aniqligi yuqori (odatda ±1 °C dan yaxshiroq, 0,013 °C gacha yetishi mumkin).
  • Uch yoki to‘rt simli o‘lchash sxemalaridan foydalanilganda, ulash simlari qarshiligi o‘zgarishining o‘lchash natijasiga ta’sirini bartaraf etish imkoniyati.
  • Xarakteristikasi deyarli chiziqli.

Qarshilik termometrlarining kamchiliklari

Ayrim qarshilik termometrlarining qarshilik qiymatlari jadvali

Qarshilik omlarda (Ω)
Harorat
°C da
Pt100 Pt1000 nem. PTC nem. NTC NTC NTC NTC NTC
Turi: 404 Turi: 501 Turi: 201 Turi: 101 Turi: 102 Turi: 103 Turi: 104 Turi: 105
−50 80,31 803,1 1032
−45 82,29 822,9 1084
−40 84,27 842,7 1135 50475
−35 86,25 862,5 1191 36405
−30 88,22 882,2 1246 26550
−25 90,19 901,9 1306 26083 19560
−20 92,16 921,6 1366 19414 14560
−15 94,12 941,2 1430 14596 10943
−10 96,09 960,9 1493 11066 8299
−5 98,04 980,4 1561 31389 8466
0 100,00 1000,0 1628 23868 6536
5 101,95 1019,5 1700 18299 5078
10 103,90 1039,0 1771 14130 3986
15 105,85 1058,5 1847 10998
20 107,79 1077,9 1922 8618
25 109,73 1097,3 2000 6800 15000
30 111,67 1116,7 2080 5401 11933
35 113,61 1136,1 2162 4317 9522
40 115,54 1155,4 2244 3471 7657
45 117,47 1174,7 2330 6194
50 119,40 1194,0 2415 5039
55 121,32 1213,2 2505 4299 27475
60 123,24 1232,4 2595 3756 22590
65 125,16 1251,6 2689 18668
70 127,07 1270,7 2782 15052
75 128,98 1289,8 2880 12932
80 130,89 1308,9 2977 10837
85 132,80 1328,0 3079 9121
90 134,70 1347,0 3180 7708
95 136,60 1366,0 3285 6539
100 138,50 1385,0 3390
105 140,39 1403,9
110 142,29 1422,9
150 157,31 1573,1
200 175,84 1758,4

Havolalar