Madrid haqida

Poytaxt: Ispaniya
Madrid
isp. Madrid
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Qirollik saroyi va Almudena sobori, shahar hokimiyati binosi, Gran-Via va Kalyao, Alkala darvozasi, Plasa-Mayor, Madrid manzarasi Edifisio Espanya
40°24′ shim. k. 3°41′ g‘arb. u.HGYaO
Mamlakat  Ispaniya
Mintaqa Madrid
Provinsiya Madrid
Hamjamiyat Area-Metropolitana
Alkald (shahar hokimi) Xose Luis Martines-Almeyda
Tarix va geografiya
Asos solingan 893
Birinchi marta tilga olingan X asr
Ispaniya poytaxti ...dan boshlab 1561-yildan
Maydoni 607 km²
Dengiz sathidan balandligi 667 m
Iqlim turi O‘rta dengiz iqlimi
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ↗3 506 730 kishi (2025)
Aholi zichligi 5380 kishi/km²
Aglomeratsiya Katta Madrid
Aglomeratsiya aholisi ↗6 211 000 kishi (2025)
Millatlar ispanlar
Diniy konfessiyalar katoliklar
Aholi nomlanishi madridliklar, madridlik erkak, madridlik ayol
Rasmiy til ispan tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +34 91
Pochta indekslari 28001—28080
Avtomobil kodi M

munimadrid.es  (isp.)
Мадрид на карте
Мадрид
Madrid
Мадрид на карте
Мадрид
Madrid
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Madrid (isp. Madrid [maˈðɾið]) — Ispaniyaning poytaxti va eng yirik shahri, shuningdek, shu nomdagi provinsiya va avtonom hamjamiyatning maʼmuriy markazi sifatida ham xizmat qiladi. U provinsiya hamda avtonom hamjamiyathududida joylashgan. Munitsipalitet tuman (komarka) Area-Metropolitanatarkibiga kiradi. Mamlakatning eng yirik iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Shahar aholisi — 3,266 million kishi (2019).

Shahar Pireney yarimoroliningmarkaziy qismida joylashgan. Katta Madrid — aglomeratsiya bo‘lib, uning maydoni 1200 km2. Shaharning o‘zi 607 km2 maydonni egallaydi va 21 ta maʼmuriy okrugdan iborat. Yirik transport tuguni (temiryo‘llar, tezyurar avtomobil yo‘llari, dunyodagi eng yirik aeroportlardan biri).

Madrid — xalqaro miqyosdagi ko‘plab muzeylar joylashgan nufuzli madaniyat markazi. Ular orasida Prado muzeyi, Qirolicha Sofiya sanʼat markazi, Tissen-Bornemisa muzeyi va Madrid forumi ham bor. Ular dunyodagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan yuzta muzey qatoriga kiradi.

Etimologiya

Shahar nomining kelib chiqishi haqida ko‘plab taxminlar mavjud. Maʼlumki, 939-yilda u Mageritnomi bilan tilga olingan. Bu nom, taxminlarga ko‘ra, arabcha madara (مدرة) — «shahar» so‘zidan kelib chiqqan. Boshqa talqinga ko‘ra, nom arablar kelishidan oldingi davrga mansub bo‘lib, qadimgi ispancha maderita — «o‘rmon o‘simliklari» degan maʼnoni anglatadi.

Geografiya

Madrid Ispaniyaning markazida, dengiz sathidan 667 m balandlikda joylashgan. Shahar orqali kichik Mansanares daryosioqib o‘tadi. Bu hudud avvallari tarixiy Kastiliyao‘lkasiga tegishli bo‘lgan. Shaharning shimoli-g‘arbida Serra-de-Guadarrama tog‘ tizmasi qad ko‘taradi. Uning eng baland nuqtasi — Penyalyara (2430 m).

Iqlim

Dengiz sathidan 667 metr balandlikda joylashgani hamda kontinental iqlimi sababli Madridda yoz issiq va yog‘ingarchilik kam bo‘ladi, qish esa O‘rta dengiz sohilidagi shaharlarga qaraganda ancha sovuq kechadi. Deyarli har yili qor yog‘adi, ayrim qishlar ayniqsa qorli bo‘ladi. Yanvarning o‘rtacha harorati 5—6 °C, iyulniki esa 25—26 °C. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori taxminan 400 mm.

Madrid iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal harorat, t, °C 20,9 23,3 26,2 31,6 36,0 40,0 41,6 40,9 39,0 31,7 25,0 20,5 41,6
O‘rtacha maksimal harorat, t, °C 10,7 13,1 17,1 18,9 23,2 29,6 33,3 32,7 27,7 20,9 14,7 11,0 21,1
O‘rtacha harorat, °C 5,9 7,5 10,9 12,7 16,7 22,2 25,7 25,1 20,8 15,0 9,7 6,4 14,9
O‘rtacha minimal harorat, t, °C 0,6 1,5 3,9 5,9 9,6 14,2 17,1 16,9 13,4 9,1 4,4 1,8 8,2
Mutlaq minimal harorat, t, °C −10,9 −13,8 −7,2 −3 −1,2 3,0 6,6 6,8 3,4 −2,6 −11,3 −11,7 −13,8
Yog‘in (meʼyor), mm 31 34 29 42 48 21 12 10 24 58 58 46 413

Aholisi

Aholi soni
189719001910192019301940195019601965197019751981
542 739↗575 675↗614 322↗823 711↗1 041 767↗1 322 835↗1 553 338↗2 177 123↗2 793 510↗3 120 941↗3 228 057↘3 158 818
198619911996199819992000200120022004200520062007
↘3 058 812↘3 010 492↘2 866 850↗2 881 506↘2 879 052↗2 882 860↗2 957 058↗3 016 788↗3 099 834↗3 155 359↘3 128 600↗3 132 463
200820092010201120122013201420152016201720182019
↗3 213 271↗3 255 944↗3 273 049↘3 265 038↘3 233 527↘3 207 247↘3 165 235↘3 141 991↗3 165 541↗3 182 981↗3 223 334↗3 266 126
202020212022202320242025
↗3 334 730↘3 305 408↘3 280 782↗3 332 035↗3 416 771↗3 506 730

Madridning 2022-yildagi demografik piramidasi

Poytaxt aholi soni bo‘yicha mamlakatda birinchi o‘rinda turadi. Aholi asosan immigrantlar hisobiga ko‘paymoqda. Hozir shaharda 3,3 milliondan ortiq kishi yashaydi. Davlat tili — ispan tili. Bundan tashqari, shahar aholisi katalan, galisiy, basktillaridan, shuningdek, muhojirlar tillaridan, jumladan arab tilidan ham foydalanadi. Aholining katta qismi — katoliklar.

Tarix

Haykal: «Ayiq va qulupnay daraxti»

Mansanares daryosi qirg‘oqlaridagi arxeologik qazishmalar Madrid atrofida odamlar quyi paleolit davridayoq (taxminan 100 ming yil avval) paydo bo‘lganini ko‘rsatadi. Biroq Madridning shahar sifatida tilga olinishi ancha keyingi davrga tegishli. Shaharni Kordova amiri Muhammad I Toledo ga Leon va Kastiliya qo‘shinlari yaqinlashishining oldini olish uchun asos solgan deb hisoblanadi.

Shahar 932-yilda ilk bor tilga olingan Majirit qalʼasi atrofida rivojlangan. Bu yerda alkasbaqalʼasi qurilib, u turar joy mahallalari — medinadan (arabcha«shahar») ajratilgan. Rekonkistadavrida, 1085-yilda Madrid zabt etildi. Uni qo‘lga kiritgan qirol — Alfonso VI.

Shahar taraqqiyoti 1561-yilgacha, yaʼni qirol Filipp II shaharni qirollik poytaxtiga aylantirguniga qadar ko‘p jihatdan arablar va ispanlarning goh urushib, goh tinch yashashiga bog‘liq edi. Shahar hozirgi ko‘rinishiga o‘xshash qiyofani eng jadal rivojlangan 1570—1670-yillarda oldi. XVI asr oxiriga kelib Madridda 80 ming kishi yashagan.

Qirol Filipp IV davrida shaharning to‘rtinchi mudofaa devori qurildi.

XVIII asr boshida Ispaniya taxti Burbonlarsulolasiga o‘tdi. Filipp V davrida yangi qirollik saroyi (Palacio Real) 1734-yilda yonib ketgan eski Alkazar saroy o‘rnida qurila boshlandi (eski saroy labirintlari bilan mashhur bo‘lgan).

Qirollik saroyi

Qirol Karl III davrida Madrid haqiqiy Yevropa poytaxtiga aylandi. Shaharga Sabatini, Marke, Ventura Rodriges, Xuan de Vilyanueva kabi meʼmorlar va boshqalar taklif qilindi. Obodonlashtirish ishlari olib borildi: ko‘chalarga tosh yotqizilib, yoritish o‘rnatildi, suv taʼminoti yangilandi. Shahar neoklassik qiyofa kasb etdi. Biroq shahar o‘sishi to‘xtadi[manba 68 kundan beri ko‘rsatilmagan]. 1808-yilda shahar fransuzlar tomonidan bosib olindi ( Napoleonbosqini). 2-may 1808-yilda fransuzlar qirol Ferdinand VII ni taxtdan ag‘darib, Jozef Bonapartni qirol deb eʼlon qilganidan so‘ng shaharda qo‘zg‘olonboshlanib, bosqinchilar tomonidan shafqatsiz bostirilgan. Bu voqea mashhur kartinada aks ettirilgan. Uning muallifi — Goya.

Fransisko Goya. 3-may 1808-yilda qo‘zg‘olonchilarning otib tashlanishi. Asar saqlanadigan muzey — Prado

Oradan 10 kun o‘tib ozodlik urushi boshlandi va u 1808—1814-yillardagi Ispaniya inqilobigaaylandi. Keyinchalik Madrid taraqqiyotiga qirol Ferdinand VII va qirolicha Izabella IIkatta eʼtibor qaratdi. Izabella II davrida shahar jadal o‘sdi va shu sababli shahar darvozalarining deyarli barchasi buzib tashlandi. Hozirgacha faqat Toledo darvozasi (bir qismi) va Alkala darvozasi[manba 68 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Alkala darvozasi Mustaqillik maydonida

XIX asr oxiri — XX asr boshida shahar tubdan qayta qurildi. Eski ko‘chalar o‘rnida yangi, keng ko‘chalar va xiyobonlar ochildi, ko‘plab binolar modern uslubida («art-nuvo») qurildi. 1936-yilda fuqarolar urushi paytida respublikachilar shaharnifalangachilardeb atalgan millatchilardan himoya qila boshladi. Ularga Fransisko Frankoboshchilik qilgan. 1939-yil martda garnizon taslim bo‘ldi. Ko‘plab tarixiy binolar zarar ko‘rdi, iqtisodiyot jiddiy qiyinchiliklarga duch keldi. Shu bilan birga, bir qancha yirik meʼmoriy loyihalar — zafar arkasi, Monkloa tumanidagi Harbiy-havo kuchlari shtabi va boshqalar amalga oshirila boshlandi. 1950-yillarda AQSHbilan aloqalar yaxshilana boshladi. Iqtisodiy yuksalish va turizm rivoji boshlandi[manba 68 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Jang: falangachilar va xalq militsiyasi Madridning Montanyakazarmalari hududida. 30-iyul 1936-yil

1975-yilda Franko vafot etganidan va Burbonlar sulolasi uchinchi bor taxtga qaytganidan so‘ng hukmdor bo‘lgan shaxs — Xuan Karlos I. Madridda «movida» deb ataluvchi harakat — submadaniyatlarning jadal rivojlanishi, yangi kino va teatrijodkorlarining paydo bo‘lishi boshlandi. 1990-yillarda ikkita yangi sanʼat muzeyi — Qirolicha Sofiya muzeyi va Tissen-Bornemisa muzeyi[manba 68 kundan beri ko‘rsatilmagan].

11-mart 2004-yilda Madridda vayronkor terrorchilik hujumi (bir nechta temiryo‘l bekatida bir vaqtda portlashlar) sodir bo‘ldi. 11-mart voqealari Yevropadagi 11-sentabr terrorchilik hujumiga qiyoslanadi. Qurbonlar xotirasiga shahar markazida «Halok bo‘lganlar o‘rmoni»[manba 68 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Maʼmuriy tuzilishi

Madrid maʼmuriy bo‘linishi xaritasi

Maʼmuriy jihatdan Madrid 21 ta tumanga (isp. distrito) bo‘lingan. Ularning tarkibida yana 131 ta kichik tuman mavjud (isp. barrio).

Quyidagi ro‘yxatda tuman nomlari qalin harflar bilan berilgan.

  1. Sentro, kichik tumanlar: Palasio, Embaxadores, Kortes, Xustisiya, Universidad, Sol.
  2. Argansuela, kichik tumanlar: Paseo-Imperial, Akasias, Chopera, Legaspi, Delisias, Palos-de-Moger, Atocha.
  3. Retiro, kichik tumanlar: Pasifiko, Adelfas, Estrelya, Ibisa, Xeronimos, Ninyo-Xesus.
  4. Salamanka, kichik tumanlar: Rekoletos, Goya, Fuente-del-Berro, Gindalera, Lista, Kastelyana.
  5. Chamartin, kichik tumanlar: El-Viso, Prosperidad, Syudad-Xardin, Ispanoamerika, Nueva-Espanya, Kastilya.
  6. Tetuan, kichik tumanlar: Belyas-Vistas, Kuatro-Kaminos, Kastilyexos, Almenara, Valdeasederas, Berrugete.
  7. Chamberi, kichik tumanlar: Gastambide, Arapiles, Trafalgar, Almagro, Valyeermoso, Rios-Rosas.
  8. Fuenkarral-el-Pardo, kichik tumanlar: El-Pardo, Fuentelarreyna, Penyagrande, Barrio-del-Pilar, La-Pas, Valverde, Miraserra, El-Goloso.
  9. Monkloa-Aravaka, kichik tumanlar: Kasa-de-Kampo, Arguyeles, Syudad-Universitaria, Valdesarsa, Valdemarin, El-Plantio, Aravaka.
  10. Latina, kichik tumanlar: Los-Karmenes, Puerta-del-Anxel, Lusero, Aluche, Las-Agilas, Kampamento, Kuatro-Vyentos.
  11. Karabanchel, kichik tumanlar: Komilyas, Opanyel, San-Isidro, Vista-Alegre, Puerta-Bonita, Buenavista, Abrantes.
  12. Usera, kichik tumanlar: Okasitas, Orkasur, San-Fermin, Almendrales, Moskardo, Sofio, Pradolongo.
  13. Puente-de-Valyekas, kichik tumanlar: Entrevias, San-Diyego, Palomeras-Baxas, Palomeras-Sureste, Portasgo, Numansia.
  14. Moratalas, kichik tumanlar: Pavones, Orkaxo, Marrokina, Media-Legua, Fontarron, Vinateros.
  15. Syudad-Lineal, kichik tumanlar: Ventas, Pueblo-Nuevo, Kintana, La-Konsepsyon, San-Paskual, San-Xuan-Bautista, Kolina, Atalaya, Kostilyares.
  16. Ortalesa, kichik tumanlar: Palomas, Valdefuentes, Kanilyas, Pinar-del-Rey, Apostol-Santyago, Piovera.
  17. Vilyaverde, kichik tumanlar: San-Andres, San-Kristobal, Butarke, Los-Rosales, Los-Anxeles (Vilyaverde).
  18. Vilya-de-Valyekas, kichik tumanlar: Kasko-Istoriko-de-Valyekas, Santa-Euxeniya.
  19. Vikalvaro, kichik tumanlar: Kasko-Istoriko-de-Vikalvaro, Ambros.
  20. San-Blas, kichik tumanlar: Simankas, Elin, Aposta, Arkos, Rosas, Rexas, Kanilyexas, Salvador.
  21. Baraxas, kichik tumanlar: Alameda-de-Osuna, Aeroopuerto, Kasko-Istoriko-de-Baraxas, Timon, Korralehos.

Iqtisodiyot

Madridning yalpi ichki mahsuloti Ispaniya shaharlari orasida eng katta bo‘lib, 2011-yilda 124,9 milliard yevroni tashkil etgan. Madridning 2014-yildagi yillik budjeti 14,45 milliard yevro bo‘lgan. Sanoat korxonalarini shahar tashqarisidagi sanoat parklariga ko‘chirish tendensiyasiga qaramay, Madrid Barselonadan keyin Ispaniyaning ikkinchi eng muhim sanoat markazi bo‘lib qolmoqda. Baraxas aeroportining ahamiyati va iqtisodiyotga qo‘shadigan hissasi ham katta. Yo‘llar qurilib, temiryo‘l tarmoqlari kengaytirilmoqda. Shahar atroflarida bir necha avtomobil zavodi bor[manba 102 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Madridda turizm rivojlanmoqda va mamlakatda xorijiy sayyohlar eng ko‘p tashrif buyuradigan shahar hisoblanadi. 1992-yilda Madridning «Yevropa madaniyat shahri» deb eʼlon qilinishi bu soha rivojida muhim qadam bo‘ldi[manba 102 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Taʼlim

Shaharda bir necha yirik universitet joylashgan:

Transport

Sxemasi: Madrid metropoliteni

Shaharda avtobus yo‘nalishlari hamda ( 1919-yildan) metropolitenmavjud; metro so‘nggi yillarda tez rivojlanmoqda (masalan, shaharning janubiy sanoat chekka hududlarini bog‘lovchi ikkinchi halqa liniyasi yotqizilgan). Madrid metropoliteni liniyalari uzunligi (324 km) bo‘yicha Yevropada London metrosidan (408 km) keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Hozirgi vaqtda Madridda metroga qo‘shimcha ravishda zamonaviy tramvay tarmog‘i ham ochilgan (qarang: Madrid tramvayi). U yengil metro (isp. metro ligero) sifatida tanilgan. «Yengil metro»da past polli zamonaviy Citadis 302.

tramvaylari ishlatiladi. Shaharda shahar atrofi elektr poyezdlaritarmog‘i mavjud. Ikkita asosiy temiryo‘l vokzali bor — Atocha (janubiy yo‘nalish) va Chamartin (shimoliy yo‘nalish).

Shaharning shimoli-sharqida xalqaro aeroport — Baraxas (4 terminal) joylashgan. Aeroport har yili qariyb 50 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadi va dunyodagi 20 ta eng yirik aeroportdan biri hisoblanadi.

Tezyurar temiryo‘l transporti AVE (tezligi 350 km/soat)
Yangi to‘rtinchi terminal Baraxas aeroportida 5-fevral 2006-yilda ochildi

Avtomagistrallar

Asosiy avtomagistrallar radial yo‘nalishda joylashgan. Quyida asosiy yo‘llar ro‘yxati keltirilgan:

Yo‘lYo‘nalish
A-1Madrid — Aranda-de-Duero — Burgos — Miranda-de-Ebro — Vitoriya — San-Sebastyan — Irun — Fransiya
A-2Madrid — Saragosa — Lerida — Barselona — Jirona — Fransiya
A-3Madrid — Valensiya
A-4Madrid — Kordova — Sevilya — Kadis
A-5Madrid — Merida — Badahos — Lissabon
A-6Madrid — Medina-del-Kampo — Benavente — Ponferrada — Lugo — La-Korunya
A-42Madrid — Toledo

Ushbu bepul avtomagistrallarga parallel ravishda pulli R-2, R-3, R-4 va R-5 yo‘llari o‘tadi. Ular bepul yo‘llardagi tirbandlikni kamaytiradi.

Bundan tashqari, Madridda bir nechta halqa avtomobil yo‘llari mavjud. Bu yo‘llar zarurat tug‘ilganda shaharni aylanib o‘tish imkonini beradi.

Madaniy ahamiyati

Shahar nafaqat Yevropaning, balki butun dunyoning eng go‘zal poytaxtlaridan biridir. Uning iqtisodiy va madaniy hayoti Kastiliya maydoni va Alkala ko‘chasiatrofida jamlangan. Eng qimmat do‘konlar va hashamatli restoranlar aynan shu yerda joylashgan.

Sanʼat muzeylari

Shaharning asosiy madaniy diqqatga sazovor maskanlaridan biri — Prado muzeyi. Unga Mariya Izabella Bragansa, yaʼni Ferdinand VIIning ikkinchi rafiqasi asos solgan. 1819-yilda muzey hozirgi binoda Qirollik muzeyi sifatida joylashdi. Muzey binosini 1785-yilda qirol Karl III buyurtmasiga binoan meʼmor Xuan de Vilyanueva loyihalashtirgan. Madridning yana ikki yirik muzeyi — Qirolicha Sofiya muzeyi va Tissen-Bornemisa muzeyi — Prado muzeyi bilan birgalikda «sanʼatning oltin uchburchagi»ni tashkil etadi. Birinchisida zamonaviy sanʼat asarlari to‘plangan. Xususan, Qirolicha Sofiya muzeyida Pablo Pikassoning «Gernika»mashhur kartinasi, shuningdek, Salvador Dali va Xoan Miroasarlari saqlanadi. Tissen-Bornemisa muzeyida Uyg‘onish davridan boshlab impressionistlar, , syurrealistlar va kubistlarasarlarigacha turli davrlarga oid kartinalar mavjud. Shuningdek, San-Fernando qirollik nafis sanʼatlar akademiyasining 1300 ta kartinadan iborat to‘plami ham qiziqarli. Unda, jumladan, quyidagi ijodkorlarning asarlari mavjud: Velaskes, Rubens va Goya.

Boshqa muzeylar

Milliy arxeologiya muzeyi arxeologiya va tabiat tarixiga oid ulkan kolleksiyaga ega. Dengiz muzeyi XV asrdan boshlab Ispaniya qurollari, kemalari va istilolari haqida hikoya qiladi. Amerika muzeyi — Kolumbgacha bo‘lgan Amerika sanʼat asarlari to‘plamlarini namoyish etadi.

O‘z ekspozitsiyasida Zarbxona muzeyi zarbxona tarixi va numizmatikani yoritadi.

Musiqa

1908-yilda quyidagi ijodiy jamoa tashkil etildi: Madrid munitsipal simfonik damli cholg‘ular orkestri.

1969-yilda Madridda quyidagi tanlov bo‘lib o‘tdi: Yevrovideniye 1969.

2024-yilda Madridda quyidagi tanlov o‘tkazildi: Bolalar Yevrovideniyesi 2024.

Korrida

XVIII asr boshigacha Madridda ot ustidagi korrida qirol ishtirokida Plasa-Mayorda o‘tkazilgan. XVIII asrda zamonaviy piyoda korrida anʼanasi shakllangach, asosiy arena Alkala darvozasiyaqinida joylashgan. 1929-yilda ulkan Las-Ventas korrida arenasi Alkala ko‘chasioxirida qurildi. Martdan oktabrgacha har yakshanba buqalar jangio‘tkazilib, tavromaxiya ishqibozlari va dunyoning turli burchaklaridan sayyohlarni jalb etadi. Har yili 1—30-may kunlari shahar bayramlari munosabati bilan Avliyo Isidor sharafiga dunyodagi eng muhim buqalar jangi turkumi o‘tkaziladi — Feria de San Isidro.

Bayramlar

Asosiy diqqatga sazovor joylar

Plasa-Mayor

Plasa-Mayor maydoni (isp. Plaza Mayor, ispan tilidan so‘zma-so‘z «Bosh maydon») qirol Filipp III hukmronligi davrida meʼmor Xuan Gomes de Moratomonidan bunyod etilgan. Qurilish ishlari 1617-yilda boshlanib, ikki yil davom etgan. Binolar Madrid barokkosi uslubida qurilgan. Maydonda 136 ta bino bo‘lib, ularda 437 ta balkon bor. Ilgari bu balkonlardan qirollik marosimlari, ritsarlar musobaqalari, korrida va autodafe. Maydon markazida qirol Filipp III haykali o‘rnatilgan. U Gabsburglar sulolasidan chiqqan Ispaniyaning uchinchi qiroli edi. Bu sulola — Gabsburglar. Hozir ham maydon shaharning eng gavjum maskanlaridan biri bo‘lib, unda ko‘plab kafe va restoranlar bor. Plasa-Mayordagiga o‘xshash ustunli galereyalari bo‘lgan maydonlarni Ispaniyaning boshqa shaharlari va sobiq mustamlakalarida ham uchratish mumkin, xususan, Lotin Amerikasida.

Puerta-del-Sol maydoni

Puerta-del-Sol maydoni (isp. Puerta del Sol, so‘zma-so‘z — Quyosh darvozasi) Ispaniya yo‘llari masofasi hisoblanadigan nol nuqta hisoblanadi (Madrid mamlakatning geografik markazi, maydon esa shaharning markaziy nuqtasidir). Maydon nomining kelib chiqishi oddiy: XV asrda bu yerdan qalʼa devori o‘tgan, hozirgi maydon o‘rnida esa shahar darvozalaridan biri joylashgan.

Maydonda 2-may 1808-yilda fransuz bosqiniga qarshi qo‘zg‘olon va 1931-yilda Ikkinchi respublikaning eʼlon qilinishi kabi voqealar yuz bergan. Bu yerda Madrid metrosiningilk bekatlaridan biri joylashgan. Maydon Plasa-Mayor bilan shaharning markaziy maydoni degan nom uchun raqobatlashadi. U qirolicha Izabella II hukmronligida hozirgi ellipssimon shaklini olgan. O‘sha davrdan pochta binosi (1761 y.) saqlanib qolgan. Uning soati Yangi yil kirib kelganini bildiradi. Hozir bu binoda Madrid avtonom hamjamiyati hukumati ishlaydi. Ikkinchi respublika davrida, keyinchalik Franko diktaturasi davrida bino maxfiy politsiyaga tegishli bo‘lgan. Maydonda Qirollik nafis sanʼatlar akademiyasibinosi joylashgan. Shuningdek, bu yerga shaharning ramzi bo‘lgan «Ayiq va qulupnay daraxti» haykali hamda qirol Karl III yodgorligi o‘rnatilgan.

Sibeles va Kanovas-del-Kastilyo maydonlari, Paseo-del-Prado xiyoboni

«Aloqa saroyi» (isp. Palacio de Communicaciones) maydonda

Sibeles maydoni markazida (isp. Plaza de Cibeles) favvora joylashgan. Unda maʼbuda Sibelesning aravasi tasvirlangan (favvora 1781-yilda meʼmorlar Xose Ermosilya va Ventura Rodriges loyihasi asosida qurilgan) va maydonga nom bergan. Sherlar va qoplonlar qo‘shilgan Sibeles aravasi tasviri juda mashhur bo‘lgan. Maydonni to‘rtta bino o‘rab turadi: neoklassik uslubdagi Ispaniya banki (1884), Buenavista saroyi — Alba gersoglarining qarorgohi (XVIII asr oxiri), de Linares markizlarining qasri va neobarokko uslubidagi Bosh pochta boshqarmasi binosi (XX asr boshi).

Linares saroyi qurilgan joy laʼnatlangan deb hisoblangan. Bir paytlar bu yerda qaroqchilar yashirinadigan zaytunzor bo‘lgan. 1808-yilda, mustaqillik urushi davrida, fransuzlar shu yerda qamoqxona qurib, unda asirlarni saqlagan, mahbuslarni qatl etib, dafn qilgan. Saroyda Murga oilasining bir necha avlodi yashagan. Rivoyatga ko‘ra, Linares markizi Xose de Murga-i-Reolid o‘zi bilmagan holda nikohsiz tug‘ilgan singlisiga uylangan. Er-xotin qarindoshligini bilib qolganidan so‘ng farzandini o‘ldirib, jasadini devor ichiga ko‘mgan. Markiz o‘z joniga qasd qilib, bog‘ga dafn etilgan, shundan beri saroyda go‘yoki ota va qizning arvohlari kezib yuradi. 1992-yildan beri Linares saroyida Kasa-de-Amerika («Amerika uyi») madaniyat markazi joylashgan.

Paseo-del-Prado xiyoboni qurilishi bilan shaharni loydan topib, marmar shaharga aylantirgan deb taʼriflangan quruvchi qirol Karl III nomi bog‘liq. Xiyobon Rimdagi ellipssimon Navona maydoniga o‘xshatib qurilgan. Uchta favvora o‘rnatilgan. Kanovas-del-Kastelyana maydonida Neptun favvorasi (delfinlar va otlar tortadigan arava tasvirlangan;1780), xiyobon o‘rtasida Apollon (1777) favvorasi, uchinchi — Sibeles favvorasi esa xiyobon oxirida, Sibeles maydonida joylashgan.

Qirollik saroyi

1734-yilda arab qalʼasi o‘rnidagi eski saroyni butunlay vayron qilgan yong‘indan so‘ng Versalsaroyiga o‘xshash yangi bino qurishga qaror qilindi. Qurilish italiyalik meʼmor Filippo Yuvarrarahbarligida boshlandi. U vafot etganidan so‘ng ishni Jovanni Battista Saketti, keyinroq Sabatini va Ventura Rodriges davom ettirdilar. Qurilish 1738—1764-yillarda davom etdi. Saroyga birinchi bo‘lib qirol Karl III joylashdi.

Hozir qirollik oilasi saroyda yashamaydi. U rasmiy davlat marosimlari uchun foydalaniladi. Masalan, 1991-yilda saroyda Yaqin Sharq bo‘yicha Madrid konferensiyasibo‘lib o‘tdi. Saroyning katta qismi muzeyga ajratilgan. Taxt zali, tantanalar zali va El Greko, Velaskes, Bosx, Goya singari ustalar asarlarini o‘z ichiga olgan boy rasmlar to‘plami eʼtiborga molik.

Saroy yaqinida ikkita bog‘ — Sabatini bog‘lari va Kampo-del-Moro («Mavrlar qarorgohi») joylashgan.

Sharqiy maydon

Maydon XIX asr boshida Qirollik saroyining sharqiy tomonida paydo bo‘lgan. Maydon qurilishini Jozef Bonapart (1808—1813-yillar) boshlagan. Maydon ansambli Izabella II davrida yakunlangan. Qirolicha haykaltarosh Pyetro Takkayaratgan qirol Filipp IV ning otliq haykalini maydon markaziga ko‘chirgan. Haykal 1640-yilda qirolning Velaskeschizgan portreti asosida yaratilgan. Faqat orqa oyoqlari ustida turgan otning og‘irlik markazini hisoblashni Galileo Galileybajargan. Maydonda turli davrlarda Pireney yarimorolida mavjud bo‘lgan ilk ispan davlatlari qirollarining ohaktosh haykallari o‘rnatilgan xiyobon bor. Maydonning sharqiy qismida opera teatri (isp. Teatro Real), 1850-yilda qurilgan, qirol Izabella IIhukmronligida Antonio Lopes Aguado loyihasi asosida barpo etilgan. Franko davrida bu maydon ko‘p ming kishilik namoyishlar joyi bo‘lgan.

Enkarnasion monastiri

1611-yilda Filipp III ning rafiqasi qirolicha Avstriyalik Margarita tomonidan asos solingan. Monastir meʼmorlari — Xuan Gomes de la Mora va ruhoniy Alberto de la Madre de Diosbo‘lib, ular Aviladagi San-Xose cherkovi fasadiga taqlid qilgan. Bino errereskouslubida, Madrid barokkosi anʼanalariga muvofiq g‘isht va toshdan qurilgan. Monastir cherkovini Ventura Rodrigesqayta taʼmirlagan. Marmardan ishlangan bosh mehrob Visente Karduchchoning «Bashorat» kartinasi va Avliyo Avgustin hamda avliyo Monika haykallari bilan bezatilgan. Haykallar Gregorio Fernandes shogirdi tomonidan ishlangan. Yon mehroblardagi kartinalar ham Visente Karduchcho qalamiga, freskalar esa XVIII asr rassomi Zakarias Gonsales Velaskesga tegishli. Monastir ichida Gabsburglarsulolasi qirollik oilasi aʼzolarining portretlari, shuningdek, Kaxes, Karduchcho, Roman, Karrenyo, Ribera, Bartolome Gonsales kartinalari va Gregorio Fernandes haykallari qiziqish uyg‘otadi. Shuningdek, kluatri (Talavera keramikasi bilan bezatilgan mehroblari), Busone, Perronis va Karmona|Karmona haykallari o‘rnatilgan xor qismi, ayniqsa, XVII asrda Visente Karduchcho bezagan shiftli relikviyalar xazinasi diqqatga sazovor.

Santa-Mariya-la-Real-de-la-Almudena kafedral sobori

Santa-Mariya-la-Real-de-la-Almudena — kafedral sobor. U Qirollik saroyining Qurol maydoni ro‘parasida joylashgan va Almudena Bibi Maryamga bag‘ishlangan. 4-aprel 1884-yilda Alfonso XII bo‘lajak soborning birinchi toshini qo‘ygan. Sobor qirolning birinchi rafiqasi va amakivachchasi Mariya de las Mersedes Orlean va Burbonning maqbarasi bo‘lishi ko‘zlangan edi. U to‘ydan olti oy o‘tib sil kasalligidan vafot etgan. Dastlabki neogotika uslubidagi loyihani markiz Fransisko de Kubastuzgan. 1911-yilda Mariya de las Mersedesni dafn qilish mo‘ljallangan, ancha qorong‘i neoroman uslubidagi maqbara diniy marosimlar uchun ochildi. Uning ibodatxonalarida XIX asrga oid muhim qabrlar, chap transept qanotida esa XVI asrda ganch ustiga ishlangan «Nilufar guli bilan Pokiza Bibi Maryam» nomli qiziqarli tasvir mavjud. Markiz de Kubas loyihasi 1944-yilda meʼmorlar Karl Sidro va Fernando Chueka-Goytiyatomonidan o‘zgartirildi. Sobor qurilishi 1993-yilda yakunlandi. Uni Rim papasi Ioann Pavel II 15-iyun 1993-yilda muqaddas qildi. May 2004-yilda bu soborda valiahd shahzoda va teleboshlovchining nikoh marosimi bo‘lib o‘tdi. Shahzoda — Felipe , teleboshlovchi esa — Letisiya Ortis.

Ispaniya maydoni

Ispaniya maydoni Qirollik saroyi yaqinida joylashgan. Maydon yaqinidagi tunnellar va yo‘l ayirgichlari tizimi Sharqiy maydonda piyodalar hududini yaratish hamda magistral yo‘llardagi yuklamani kamaytirish imkonini berdi. Maydon ansamblining markaziy qismida Servantesyodgorligi joylashgan. U yozuvchi vafotining 300 yilligiga bag‘ishlanib, 1915-yilda haykaltaroshlar Teodoro Anasagasti va Matteo Inurriya tomonidan ochilgan. Maydonda ikkita baland bino alohida ajralib turadi: birinchi blokli osmono‘par bino — «Madrid minorasi» (isp. Torre de Madrid) («jirafa» laqabli; balandligi — 130 m, 30 qavat) va hozir mehmonxonaga aylantirilgan «Ispaniya» osmono‘par binosi (balandligi — 117 m, 26 qavat). Ikkinchisi Moskvadagi baland binolarni (masalan, «Ukraina» mehmonxonasini) eslatadi. Har ikkisi 1940—1950-yillarda Otamendi meʼmorlarining loyihasi bo‘yicha qurilgan.

Gran-Via

Ko‘cha: Gran-Via (so‘zma-so‘z «katta yo‘l») zamonaviy Madridning bosh ko‘chasi hisoblanadi. Unga 1910-yil aprelda asos solingan.

Floridadagi avliyo Antoniy ibodatxonasi

Ibodatxona 1792—1798-yilda italiyalik neoklassik meʼmor Fontana loyihasi asosida qurilgan. Uning fasadi granit poydevor ustidagi pilastrlar bilan bezatilgan yagona korpusdan iborat. Fransisko Goya gumbaz va ravoqlarni ranglarning yorqinligi uchun gubkadan foydalanib freskalar bilan bezagan. Bosh mehrob ravog‘idagi freskada «Muqaddas Uchlikka sajda», gumbazda esa atigi 4 oyda ishlangan «Padualik avliyo Antoniyning mo‘jizasi» tasvirlangan. Unda Italiyada bo‘lgan avliyo Antoniy o‘ldirilgan kishini tiriltirib, uning Lissabon sudida qatnashishi va otasini qotillik haqidagi nohaq ayblovdan himoya qilishi aks etgan. Goya tasvirlagan personajlar o‘sha davr Madrid aholisi — erkaklar va ayollardir. Ibodatxona tagida 1828-yilda Bordoda vafot etgan buyuk aragonlik rassomning qoldiqlari saqlangan qabr joylashgan. 1919-yilda uning jasadi Madridga olib kelinganda faqat tanasi topilgan, boshi esa kimdir tomonidan o‘g‘irlangani maʼlum bo‘lgan. Yaqinida Goya freskalari nusxalari bilan bezatilgan aynan shunday ikkinchi ibodatxona bor. U dastlabki bino tarixiy yodgorlik deb eʼlon qilingach, diniy marosimlarni o‘tkazish uchun qurilgan.

«Las-Ventas» buqalar jangi arenasi

23 minggacha tomoshabinni sig‘dira oladigan neomavritan («neomudexar») uslubidagi korrida arenasi (meʼmor Ayuso) Alkala ko‘chasining oxirida joylashgan. U 1929-yilda g‘ishtdan, yarim doira ravoqlar va keramik bezaklar bilan qurilgan. Arena «Monumental» yoki «Ventas» nomi bilan mashhur. Bu Ispaniyadagi eng katta korrida arenasidir. Faqat shu arenada chiqish qilgandan keyingina torero lar mahorati to‘liq eʼtirof etiladi, jangovar buqalar yetishtiruvchi fermalar esa buqalari shu yerda qatnashgach mashhur bo‘ladi. Bu arenada korridalar martdan oktabr oxirigacha yakshanba va bayram kunlari o‘tkaziladi. May oyida shahar homiysi avliyo Isidor bayramlari munosabati bilan 20 kun davomida eng yaxshi matadorlar qatnashadi. Madridning janubida bundan kichikroq yana bir arena bor. «Las-Ventas» oldida korridada halok bo‘lgan matadorlar xotirasiga yodgorlik va doktor Aleksandr Flemingyodgorligi o‘rnatilgan. U penitsillinnikashf etgan. Ushbu kashfiyot tufayli korrida paytida yaralangan ko‘plab kishilar tirik qolgan. Binoda korrida muzeyi bor; u yerda mashhur matadorlar (Gerrite, Granero, Xoselito, Belmonte, Manolete va boshqalar) portretlari, ularning qurollari, anjomlari, kiyimlari, afishalar va mumiyolangan buqa boshlari saqlanadi.

Retiro bog‘i

Retiro — Alkala ko‘chasi, Mendes-i-Pelayo shohko‘chasi va Alfonso XII ko‘chasi orasida joylashgan shaharning eng katta (40 ga) va eng mashhur bog‘i. Bog‘ shu nomdagi saroy bilan birga ilgari Gabsburglar qarorgohining bir qismi bo‘lgan. Avvallari bog‘ o‘rnida Avliyo Ieronimordeni rohiblari monastiri joylashgan. Filipp IV va uning vorislari bu yerga chekinib dam olishni yoqtirishgan. Buen-Retiro nomi ham shundan kelib chiqqan (isp. Buen Retiro) — «xush sokinlik». Karl III davrida Qirollik saroyi qurilgach, bog‘ ansambli tanazzulga yuz tutgan. 1868-yilda bog‘ munitsipal boshqaruvga topshirildi va shaharliklarning sevimli dam olish maskanlaridan biriga aylandi. Bog‘da qirol Alfonso XIIyodgorligi, XIX asrning mashhur meʼmori Velaskes yaratgan ikkita pavilyon — shishadan qurilgan Billur saroy va g‘ishtli Velaskes saroyi mavjud.

AZCA tumani

Ushbu zamonaviy moliya tumani Kastelyana shohko‘chasida (sobiq generalissimus Franko shohko‘chasi) joylashgan va Parijdagi Defans tumaniga o‘xshaydi. Pikasso minorasi balandligi 157 m bo‘lib, ushbu tumandagi zamonaviy Madrid ramzlaridan biriga aylangan. Osmono‘par bino Pikassomaydonida joylashgan. Uning meʼmori — Minoru Yamasaki , yaʼni Jahon savdo markazi ning Nyu-Yorkdagibinolari muallifi. XXI asrda Madridning eng baland binolari AZCAda emas, balki yangi «Kuatro-Torres» biznes hududida qurilgan. 2007—2008-yillarda barpo etilgan to‘rtta minora mamlakatning eng baland binolari ro‘yxatidagi birinchi to‘rtta o‘rinni egallaydi.

Sport

«Real Madrid» FIFA tomonidan XX asrning eng yaxshi futbol klubi deb eʼtirof etilgan. 1920-yilda klubga qirollik maqomi berilib, hozirgi nomini olgan.

Jamoaning stadioni — «Santyago Bernabeu» — shaharning shimoliy qismida joylashgan. Stadion 80 mingdan ortiq tomoshabinni sig‘diradi. Uning ochilishi 14-dekabr 1947-yilda bo‘lib o‘tgan. Stadion Santyago Bernabeu Yeste sharafiga nomlangan. U 1943—1978-yillarda klub prezidenti bo‘lgan.

Ispaniya tarixidagi eng kuchli futbol klublaridan yana biri — «Atletiko Madrid». Klub «Riyod Eyr Metropolitano» stadionida o‘ynaydi. Stadion qariyb 67 ming tomoshabinni sig‘diradi.

Madridda yana «Rayo Valyekano» futbol klubi joylashgan bo‘lib, u uy uchrashuvlarini «Kampo-de-Valyekas» stadionida o‘tkazadi. Uning sig‘imi 14 ming tomoshabin.

1982-yilda Madrid Ispaniyaning boshqa shaharlari qatori futbol bo‘yicha jahon chempionatigamezbonlik qilgan. Final «Santyago Bernabeu» stadionida o‘tkazilgan, guruh bahslari esa quyidagi stadionda bo‘lib o‘tgan: «Visente Kalderon».

2009-yilda Madrid 2016-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlarini qabul qilish huquqi uchun ovoz berishda ikkinchi o‘rinni egallagan. G‘olib shahar — Rio-de-Janeyro.

Qardosh shaharlar

Adabiyotlar

Havolalar