Ruanda haqida

Ruanda Respublikasi
kinyaruanda Repubulika y'u Rwanda
ingl. Republic of Rwanda
frans. République du Rwanda
suaxili Jamhuri ya Rwanda
Madhiya: «Rwanda Nziza»
Руанда на карте мира
Ruanda dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 1-iyul 1962-yil (dan Belgiya)
Rasmiy tillar kinyaruanda, ingliz tili, fransuz tili va suaxili
Poytaxt Kigali
Eng yirik shaharlar Kigali, Rubavu (Gisenyi), Musanze, Huye (Butare), Muhanga
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi sharoitida avtoritar diktatura
Prezident Pol Kagame
Bosh vazir Jyusten Nsengiyumva
Hududi
 • Jami 26 338 km² (dunyoda 148-o‘rin)
 • suv yuzasi ulushi, % 5,3
Aholisi
 • Baholash (2025) ▲14 423 666 kishi (75-o‘rin)
 • Zichligi 517,2 kishi/km²
YAIM (XQP)
 • Jami (2023) 42,346 mlrd AQSH dollari (139-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 3,136 AQSH dollari (165-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2023) 13,927 mlrd AQSH dollari (129-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 1,031 AQSH dollari (167-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,578 (o‘rtacha; 159-o‘rin o‘rin)
Valyuta Ruanda franki
Internet domeni .rw
ISO kodi RW
Telefon kodi +250
Vaqt mintaqasi UTC+2
Yo‘l harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Ruanda (kinyaruanda , ingl. , frans. va suaxili Rwanda), rasmiy nomi — Ruanda Respublikasi (kinyaruanda Repubulika y'u Rwanda, ingl. Republic of Rwanda, frans. République du Rwanda, suaxili Jamhuri ya Rwanda; 1991-yilgacha — Ruanda Respublikasi) — davlat bo‘lib, Sharqiy Afrikada joylashgan. 2024-yilgi baholashlarga ko‘ra, aholisi 14,2 million kishi, maydoni esa — 26 338 km², aholi zichligi — 517,2 kishi/ km².

Poytaxt — shahar Kigali. Rasmiy tillari to‘rtta — kinyaruanda, ingliz tili, fransuz tili va suaxili. Unitar davlat, prezidentlik respublikasi. 2000-yildan buyon Ruanda prezidenti — Pol Kagame. Ma’muriy jihatdan 5 ta viloyatga bo‘lingan; ular esa 30 ta tumandan iborat.

Respublika Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikaning markazida (uning Sharqiy Afrikadagieng g‘arbiy qismida), Afrikaning Buyuk ko‘llari mintaqasida joylashgan. Dengizga chiqish yo‘li yo‘q. Ruanda quyidagi davlatlar bilan chegaradosh: Kongo Demokratik Respublikasi g‘arbda, Uganda shimolda, Tanzaniya sharqda va Burundi janubda.

Mamlakat aholisi — nyaruanda (fuqaroligiga ko‘ra ruandaliklar) — mamlakat ham shu xalq nomi bilan ataladi — uchta etnik guruhga bo‘linadi. Eng ko‘p sonli guruh — xutu; aholining taxminan 15 foizini tashkil etuvchi guruh — tutsi ; uchinchi, kichik guruh esa — pigmey tva. Aksariyat aholi — xristianlardir; ular orasida deyarli teng miqdordagi kishilar katoliklikka yoki turli yo‘nalishdagi protestantlikka e’tiqod qiladi.

Asosan agrar mamlakat, ammo iqtisodiyoti nisbatan tez o‘smoqda. Uning yalpi ichki mahsuloti xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha 2020-yilda 33 milliard 455 million dollarni (aholi jon boshiga qariyb 2641 dollarni) tashkil etgan. Pul birligi — Ruanda franki.

Mamlakat hududiga odamlar eng kechi so‘nggi muzlik davrida kelib joylashgan. XIV asr o‘rtalaridan bu hududda bir necha qabila «knyazliklari» paydo bo‘lib, asr oxirida yagona «qirollik»ka birlashib, tutsilar hukmronligiga o‘tgan. Keyinchalik bu hududga britaniyalik general Jon Spikboshchiligidagi yevropaliklar kelgan, so‘ng esa uni nemislar bosib olgan. Birinchi jahon urushi yakunlariga ko‘ra, «qirollik» hududi mandat hududi sifatida Belgiyaga o‘tgan. Xutular 1-iyul 1962-yilda mamlakat mustaqilligini e’lon qilgan; bu inqilobamalda yakunlanganidan bir yil keyin sodir bo‘lgan. Oradan 11 yil o‘tib harbiy to‘ntarish yuz bergan. 1990-yilda fuqarolar urushiboshlangan. Bu urush tarixdagi eng yirik genotsidlardan biriga va keyinchalik tutsilardan iborat Ruanda vatanparvarlik frontining hokimiyatga kelishiga olib kelgan.

Ruanda quyidagi tashkilotlarga a’zo: AKT, AfTBank, Afrika Ittifoqi, Buyuk ko‘llar mamlakatlari iqtisodiy hamjamiyati, COMESA, Sharqiy Afrika hamjamiyati, BMT, JST, Millatlar Hamdo‘stligi, Qo‘shilmaslik harakati va boshqa ko‘plab xalqaro tashkilotlar.

Etimologiyasi

Davlat 1962-yilda BMT vasiyligidagi Ruanda-Urundi hududi ikki mustaqil davlatga bo‘linganida tashkil topgan: Ruanda va Burundi. Toponim «Ruanda» etnonimidan ruanda (nyaruanda) — mamlakatdagi eng ko‘p sonli xalq nomidan kelib chiqqan. Bu so‘zning qaysi tildan olingani aniq ma’lum emas. Qir-adirli relyefi sababli mamlakat «Ming tepaliklar yurti» deb ham ataladi (ingl. Land of a Thousand Hills, frans. Pays des mille collines, kinyaruanda Igihugu cy’Imisozi igihumbi).

Tabiiy-geografik tavsif

Geografik o‘rni

Ruanda xaritasi

Ruanda Afrikamarkazida, ekvatordanjanubda joylashgan; BMT tasnifiga ko‘ra, Sharqiy Afrikamintaqasiga kiradi. Mamlakat maydoni 26 338 km²bo‘lib, dunyoning eng kichik davlatlaridan biri hisoblanadi. Afrikada 45-o‘rin va dunyoda 154-o‘rinegallaydi. Mamlakatning dengizga chiqish yo‘li yo‘q. Davlat poytaxti — Kigali — 1900 kilometr uzoqlikda Atlantika okeanidan va 1100 kilometr uzoqlikda Hind okeanidan uzoqda joylashgan.

Ruandaning boshqa davlatlar bilan chegaralari 893 kilometrga cho‘zilgan. Eng uzun chegara janubda, Burundibilan, asosan, Kagera va Akanyaru[ingl.]daryolari bo‘ylab o‘tadi. Xuddi shu Kagera daryosi bo‘ylab sharqda Tanzaniya bilan 217 kilometr uzunlikdagi chegara joylashgan. G‘arbda mamlakat KDRbilan chegaradosh bo‘lib, chegaraning katta qismi suv havzasi orqali, ya’ni Kivu ko‘li va Ruzizi daryosibo‘ylab o‘tadi. Bu chegaraning uzunligi ham 217 kilometr. Ruandaning eng qisqa chegarasi shimolda, Ugandabilan bo‘lib, uzunligi 169 kilometrni tashkil etadi.

Geologik tuzilishi

Mamlakat asosan Sharqiy Afrika yassitog‘liginingshimoli-g‘arbiy qismida joylashgan. Yassitog‘lik Afrika platformasining ko‘tarilishi natijasida mezozoy va kaynozoy eralarida shakllangan gumbazsimon tuzilma hisoblanadi. Platforma slanets, slyuda va gneys jinslari hamda ular orasidagi kvarsitqatlamlaridan iborat bo‘lib, ularning yoshi qariyb 1,25 milliard yilga teng. Shuningdek, granit massivlari va ular ichidagi pegmatitaralashmalari uchraydi. Mamlakat hududida ilk kaynozoy.

Relyefi

Mamlakat tabiati

Ruandani ko‘pincha «ming tepaliklar mamlakati» deb atashadi. Buning sababi hududning katta qismi qir-adirlardan iboratligidir: mamlakat dengiz sathidan 1400—2000 metr balandlikda joylashgan yassitog‘likdadir (o‘rtacha balandligi — 1598 metr). Tepaliklarning balandligi 200—600 metrga yetadi. G‘arbiy chegara bo‘ylab tor Kongo–Nil tog‘ tizmasi joylashgan. Tizmaning g‘arbiy yonbag‘ri tik, sharqiy yonbag‘ri esa ancha yotiq. Ruandaning eng past nuqtasi — dengiz sathidan 950 metr balandlikdagi Ruruzi daryosi. Eng baland nuqtasi — Karisimbivulqoni, balandligi 4519 metr.

Ichki suvlar

Mamlakat hududida ko‘plab katta-kichik daryolar bor, ularning aksariyati kemalar qatnoviga yaroqsiz. Barcha daryolar ikkita asosiy havzaga — Nil va Kongohavzalariga kiradi. Birinchisiga mamlakatning eng yirik daryosi — Nyabarongo[ingl.]kiradi. Uning bir necha irmoqlaribor. Ularga qo‘shilgach, daryo 130 darajaga burilib, Burundi chegarasi tomon oqadi. U yerda Kagera nomli daryoga quyiladi. Bu daryo ham juda sersuv — suv sarfi 1500 km/sek gacha yetadi. U Viktoriya ko‘ligaquyiladi. Ikkinchi havzaga Ruzizi daryosi va uning yirik irmog‘i Rumpungve kiradi. Daryo chuqur o‘zan bo‘ylab 800 metrgacha pasayib, ko‘plab sharsharalar va ostonalar hosil qiladi. 135 kilometr oqib o‘tgach, boshqa katta ko‘l — Tanganikako‘liga quyiladi. Bu dunyodagi eng uzun chuchuk suvli ko‘ldir.

Mamlakatda yana bir nechta katta ko‘l bor. Ularning eng yirigi Kivu, biroq ko‘lning katta qismi Ruandaga emas, KDRga tegishli. Ko‘lning Ruanda tomonidagi qirg‘og‘ida beshta shaharjoylashgan. Shuningdek, Choxoha-Janubiy va Rugveroko‘llari Burundi bilan birgalikda mamlakatga tegishli. Ruandaning ichki hududlarida ham ko‘plab ko‘llar mavjud. Umuman, suv yuzalari mamlakat umumiy maydonining 5,3 foizini yoki 1670 kvadrat kilometrini egallaydi.

Foydali qazilmalar

Mamlakatning asosiy foydali qazilmalari — oltin, kassiterit, volfram rudalari va metan. Geologlarfikricha, mamlakat vulqon faolligi hududida, materik yorig‘i chegarasida joylashgan. Kassiterit (qalay) qazib olishni belgiyaliklar 1930—1950-yillarda boshlagan. 65 ming tonnalik zaxira 2012-yilda qayd etilgan, asosiy kon — poytaxtdan shimoldagi Rutonga. Qit’adagi yirik volfram zaxiralaridan biri ham shu yerda: 6 ming tonna. Katta qismi Rongi konida. Bundan tashqari, mamlakatda berilliy oksidi — 30 ming tonna (2012-yil holatiga ko‘ra); shimoldagi «Vulqonlar bog‘i»da koltan konlari topilgan. Shuningdek, mamlakatda dala shpati va kaolinzaxiralari bor. Oltin konlari uncha boy emas, oltin tog‘ daryolaridan olinadi. « sapfir va topaz » kabi qimmatbaho toshlar ham «Nyungve» milliy bog‘ida uchraydi. Ularning zaxiralari katta emas deb baholanadi.

Xalqaro tashkilotlar va xorijiy mutaxassislarning bahosiga ko‘ra, amaldagi hukumat qo‘shni KDR hududidagi urush davomida bu respublikaning ko‘plab foydali qazilmalarini noqonuniy qazib olmoqda. Ular ushbu resurslarni Kagame iqtisodiy siyosati muvaffaqiyatining eng muhim omillaridan biri deb hisoblaydi.

Tuproqlar

Ruandada tuproq qoplami juda xilma-xil: tepaliklarda, tog‘larda va pasttekisliklarda turlicha. Baland tepaliklar, tog‘lar va tik yonbag‘irli yassitog‘liklarda, ayniqsa daraxt va butalar faol kesilayotgan joylarda tuproq qatlami yupqa va eroziyagamoyil. Kongo–Nil tizmasi bilan Nyabarongo daryosi o‘rtasida savannajoylashgan; uning tuproqlari asosan toshloq, unda gumus.

miqdori kam. Daryo vodiylarida esa buning aksi kuzatiladi. Yuqori yonbag‘irlardan tabiiy yo‘l bilan oqib tushadigan unumdor tuproq hisobiga tuproq qatlami doim to‘lib, qalinlashib boradi. Ruanda asosan agrar iqtisodiyotga ega bo‘lgan mamlakat bo‘lgani uchun, bunday tuproqlar yil davomida ekin yetishtirishga imkon beradi, ammo ayrim mavsumlarda drenaj va sug‘orish talab etiladi.

Daryolar bo‘yida loyqa miqdori ko‘p, juda unumdor tuproqlar uchraydi. Ruandaning eng unumdor hududi — Virunga tizmasi bo‘ylab shimoli-g‘arbiy qism. Bundan tashqari, Ruzizi.

Iqlim

Ruanda junglilari

Ruanda ekvator. Iqlimi yaqinida joylashgani bois asosan tropik (ba’zan ekvatorial-musson) bo‘lib, yumshoq va mo‘tadil hisoblanadi. Biroq mamlakat balandlikda joylashgani sababli yillik o‘rtacha havo harorati uncha yuqori emas. Atrofdagi tog‘lar issiq shamollarning kirib kelishiga to‘sqinlik qiladi.

Mamlakatda ikkita yomg‘irli mavsum bor — fevraldan aprelgacha va noyabrdan yanvargacha. Ruandada suv resurslari ko‘p. Bu holat va mamlakatning Afrikaning Buyuk ko‘llari mintaqasida joylashgani havoning yuqori nisbiy namligini ta’minlaydi. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori — 785 millimetr.

Yillik o‘rtacha harorat +18—20 °C. Eng yuqori harorat avgustda kuzatiladi va o‘rtacha 28 darajagacha ko‘tariladi. Eng past harorat Kongo–Nil tizmasi tog‘larida qayd etiladi, ammo u yerda ham tungi harorat +10 °C dan pastga tushmaydi.

Flora va fauna

O‘simlik dunyosi

Mamlakat o‘simliklari asosan namlik va issiqlikni yaxshi ko‘radigan turlardan iborat. Qishloq xo‘jaligi uchun yerlarning faol o‘zlashtirilishi natijasida o‘simliklarning tur xilma-xilligi sezilarli qisqargan. tropik nam o‘rmonlar o‘rnida hozir asosan savannalar orasidagi siyrak past bo‘yli o‘rmonlar uchraydi. Asosiy o‘simlik turlari — baobablar, akatsiyalar, zaharli sutlamadosh daraxtlar, tamarindlar, moyli va shoxli mevali daraxt turlari.

Kongo–Nil tizmasi yonbag‘irlarida o‘simliklar aniq balandlik mintaqalarini hosil qiladi. Quyi mintaqa — tropik, unda ko‘plab daraxtlar, lishayniklar, lianalar, moxlaro‘sadi. Bu yerda 135 turdagi qirqquloqlar uchraydi (2012-yil holatiga ko‘ra). Yuqoriroqda subtropik mintaqa — vereskdosh doimiy yashil zich butazorlar joylashgan. Undan yuqorida alp o‘tloqlarimintaqasi bo‘lib, unda lobeliyalar va krestovniklaro‘sadi. Bu qatlamning to‘shamasi mox va torfdaniborat. Ular tog‘larga ko‘tarilayotgan bulutlardan namlikni yig‘adi va shu namlik tog‘ daryolarining hosil bo‘lishiga xizmat qiladi.

Ko‘l, daryo va soylarning qirg‘oq hamda sayoz joylarida papirus , qamish va namsevar butalar o‘sadi.

Hayvonot dunyosi
Ruanda daryosidagi timsoh

Mamlakatda aholi zichligi yuqori (bir kvadrat kilometrga deyarli 500 kishi) bo‘lgani uchun yirik hayvonlarning aksariyati faqat qo‘riqxonalar va milliy bog‘larda yashaydi. Shunga qaramay, 2012-yil holatiga ko‘ra, yovvoyi tabiatda oz miqdorda o‘rmon fillari, begemotlar va timsohlarsaqlanib qolgan. Afrika savannasining tekis joylarida kichik zebrapodalari o‘tlaydi. Shuningdek, boshqa hayvonlar — jirafalar, so‘galli cho‘chqalar, buyvollar va antilopalaryashaydi. Ular bilan birga yirtqichlar — giyenalar, chiyabo‘rilar va yovvoyi itlar, shuningdek, qo‘shni davlatlar qo‘riqxonalaridan kirib keladigan gepardlar, leopardlar va sherlar ham uchraydi.

O‘rmon chetlarida ko‘plab zaharli ilonlar — qora mamba, bir necha turdagi qora ilonlar va kobralaryashaydi. Suv yaqinida esa ulkan pitonboshpana topadi. Uning mustahkam terisi timsoh terisidan kam qadrlanmaydi va ko‘plab hunarmandchilik buyumlarida ishlatiladi.

Mamlakatda ko‘chib yuruvchi va mahalliy qushlar ko‘p — laylaklar, flamingolar, ibislar, marabular, pelikanlar, chaykalar va boshqa ko‘plab turlar, jami 275 tagacha. Sanab o‘tilgan qushlarning ko‘pi uya quradigan daryolarda suv ilonlari, salamandralar, qurbaqalar, zuluklar va boshqa namsevar jonzotlar yashaydi. Baliqlardan uch turi ayniqsa keng tarqalgan — ndagala[frans.] (seldsimonlar), tilapiyalar (karpsimonlar) va yirik Nil okunlari.

Mamlakatda odamlar va ularning xo‘jaligiga zarar yetkazadigan jonivorlar ham ko‘p — kemiruvchilar, shuningdek, suvaraklar va boshqa hasharotlar, jumladan xavfli kasalliklarni tarqatuvchilar — bezgak chivinlari va se-se pashshalarihamda vaqti-vaqti bilan ekinlarni qirib yuboradigan chigirtkalar.

Ekologik vaziyat

Ruanda atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha bir qator xalqaro bitimlarga qo‘shilgan: biologik xilma-xillikni saqlash, noyob turlarni himoya qilish, o‘rmonsizlanishgaqarshi kurashish, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va yadro sinovlarini taqiqlash haqidagi bitimlar.

2006-yilda Yevropa komissiyasi uchun tayyorlangan hisobotda Ruanda hukumati bir necha yil ichida plastik paketlardan voz kechish niyatini bildirgan. 2008-yilda Ruanda plastik paketlardan foydalanishni taqiqlagan dunyodagi birinchi davlatlardan biriga aylangan.

2012-yil holatiga ko‘ra, faol daraxt kesish va qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi sababli Ruandada avvalgi o‘rmonlarning atigi 10 foizi qolgan. Saqlanib qolgan o‘rmonlarning katta qismi qo‘riqxonalarda yoki odamlarning yashashi uchun noqulay tog‘larda joylashgan. Bundan tashqari, mamlakatda tuproqning unumdorligi pasayishi va brakonyerlikning keng tarqalishi muammolari bor.

Mamlakat hududida umumiy maydoni taxminan 3630 km²bo‘lgan uchta milliy bog‘ joylashgan; bu mamlakat maydonining qariyb 13,8 foizidir. Ularning eng kichigi — maydoni 160 km² maydonli «Vulqonlar bog‘i» mamlakatdagi eng qadimgi va Afrikadagi eng eski bog‘lardan biri. Unda 4 ta baland cho‘qqi, jumladan Ruandaning eng baland nuqtasi — Karisimbi vulqoni joylashgan. Shu tog‘ yaqinidagi o‘rmonlarda dunyodagi eng noyob primatlar yashaydi, ularni faqat Ruanda va Ugandada uchratish mumkin: qora tog‘ gorillalari (Ruandada qariyb 300 ta, 2012-yil holatiga ko‘ra; butun Afrikada 650—700 ta). XX asrda ularni o‘rganish uchun bu yerga Dayan Fossikelib, tadqiqot markazini tashkil etgan. Uning hayoti haqida «Tumandagi gorillalar» hujjatli filmi suratga olingan. Bu yerda har yili «gorillalarga ism qo‘yish» marosimi o‘tkaziladi; uni tomosha qilish uchun dunyoning turli mamlakatlaridan keladigan sayyohlar soni yil sayin ortmoqda. Mahalliy aholi bu hayvonlarni qarindoshlardeb bilishiga qaramay, ruandaliklar orasida gorilla go‘shti sog‘liq uchun nihoyatda foydali, shifobaxsh va deyarli sehrli xususiyatlarga ega, degan qarash tarqalgan. Shu bois u juda qadrlanadi va ovchilar taqiqqa qaramay mamlakat bozorlariga gorilla go‘shtini yetkazishda davom etmoqda.

Tarixi

Tarixdan oldingi Ruanda

Ovchi-terimchi qabilalar hozirgi Ruanda hududiga, shuningdek, Afrikaning Buyuk ko‘llariatrofidagi boshqa yerlarga kamida so‘nggi muzlik davrida, ya’ni neolit davrining boshi yoki o‘rtalari bilan miloddan avvalgi 3000-yil — Afrika nam davrining[ingl.]oxiri oralig‘ida kelib joylashgan. Ular tvaxalqining ajdodlari deb hisoblanadi; tvalar mamlakatdagi eng qadimgi va hozir eng kam sonli xalqdir. Arxeologik qazishmalargako‘ra, mamlakatda tosh davrida aholi manzilgohlari siyrak bo‘lgan. Temir davrida manzilgohlar soni sezilarli oshgan, bu yerda yashagan qabilalar hunarmandchilikbilan ham shug‘ullanganini topilgan sopol buyumlar va temir mehnat qurollari.

tasdiqlaydi. Miloddan avvalgi 2000-yilda janubdan ko‘chib kelgan qabilalar, bantu tillaridaso‘zlashuvchi bo‘lgan. Avvalroq bu yerlarda yashagan hunarmandlar va ovchi-terimchilardan farqli ravishda ular dehqonlaredi. Shu sababli ular Buyuk ko‘llar mintaqasida ekin maydonlari ochish uchun o‘rmonlarni faol kesa boshlagan. Bu qabilalar yangi, unumdor yerlar izlab Janubiy Afrikadan tomon, ekvatortomon kengaygan. Avvalgi aholi bosqinchilarga qarshilik ko‘rsata olmagach, yerlarni tark etib, hozirgi Ruandaning shimolidagi o‘rmonlarga ko‘chgan. Ko‘chib kelgan bantu xalqlarining kimligi haqida ikki nazariya bor. Birinchisiga ko‘ra, «birinchi to‘lqin» qabilalari xutular yoki ularning ajdodlari bo‘lgan, tutsilar esa ancha keyin shimoldan, Nilirmoqlari hududidan kelgan bosqinchi qabilalar bo‘lgan. Ya’ni ular negroid irqining xutulardan boshqa kichik irqiga (ehtimol, hamitlarga) mansub deb qaralgan. Bu nazariya foydasiga xutular dehqonchilik, tutsilar esa chorvachilik bilan shug‘ullangani ham keltiriladi. Ikkinchi nazariyaga ko‘ra, kichik guruhlar bo‘lib ko‘chgan bantu qabilalari ham xutularning, ham tutsilarning ajdodlaridir. Dastlab alohida yashab, ular asta-sekin bir xalqqa birlashgan. Bu nazariyaga ko‘ra, xutu va tutsi o‘rtasidagi barcha farqlar irqiyemas, balki tabaqaviybo‘lgan: ikkinchi guruh birinchi guruh ustidan hukmronlik qilgan. Mamlakatning amaldagi hukumati ikkinchi nazariyani qo‘llab-quvvatlaydi. Umuman, bu masala[ingl.] juda bahsli bo‘lib qolmoqda va ilmiy hamjamiyatda bu borada uzoq vaqtdan beri yagona fikr yo‘q. Har holda XVI asrga kelib ikki asosiy etnik-qabilaviy guruh o‘zini alohida hisoblasa-da, qarindosh xalqlar edi: ular bantu guruhiga kiruvchi bir tildaso‘zlashgan, bir xil ismlar qo‘ygan va bir-biri bilan faol aralashib, o‘zaro nikoh qurgan.

Buyuk ko‘llar mintaqasida davlatlarning tashkil topishi

«Rukari» qirollik saroyi muzeyi

Buyuk ko‘llar hududida qabilaviy tashkilotning dastlabki shakli urug‘lar (kinyaruanda ubwokoedi. Ruandadagi urug‘lar etnik-ijtimoiy belgiga qarab ajratilmagan: har birida uchala etnik-qabilaviy guruh vakillari bo‘lgan. XV asr boshlariga kelib urug‘chilik tizimi butun mintaqada tanazzulga yuz tutib, Buyuk ko‘llar hududida birin-ketin «qirolliklar» vujudga kelgan. Oradan 300 yil o‘tgach, ularning soni 8 taga yetgan. Davlatlarning aksariyatida hukmdorlar xutular bo‘lgan.

Ruanda hududida XIV asr o‘rtalaridan tutsilar boshqaruvidagi uchta qabilaviy «knyazlik» mavjud edi. Ularni ubuyiradeb atalgan boshliqlar idora qilgan. Bu nom mahalliy tildan «ilohiy sirning timsoli» yoki «yashirin ilohiy bilimga ega» deb tarjima qilinadi. Hozirgi Ruandaning barcha hududlarini birlashtirgan dastlabki to‘laqonli feodal davlat 1500-yilga kelib shu uch qabilaning konfederatsiyaga birlashishi orqali paydo bo‘lgan. Endilikda ularning hukmdori mvami — «vositachi» unvonini olgan. Ammo bu davlat qo‘shni Gisaka va Bugeresaqirolliklariga qaraganda zaif edi. Gisaka «qirolligi» hukmron sulolasining bir a’zosi Ruanda mvamisi Ruganzu I Mgimbunio‘ldirgan, ammo uning o‘g‘li va vorisi Kilima I Bugeresa «qirolligini» bosib olib mamlakat hududini kengaytira olgan. Keyinchalik XVI—XVII asrlarda Ruanda «qirolligi»ni Unyoroqo‘shinlari egallagan. Bu davlat hozirgi Uganda. 1740—50-yillarga kelib mustaqillik qayta tiklanganva Ruanda mintaqaning yetakchi davlatiga aylangan. Bu voqealardan yuz yil keyin, jangchi qirol Kigeli Rvabugiri (shuningdek, Kigeli IV) deb ham ataladi) davrida qirollik hududi qo‘shni bir necha davlatni bosib olish hisobiga qariyb uch baravar kengaygan va katta yer islohoti boshlangan. Jamiyatda tutsilarning ustun mavqeyi bir qadar kamaygan: xutular tutsilar foydasiga ishlash evaziga ularning chorva mollari va dehqonchilikka yaroqli yerlarining bir qismini olishgan (ilgari xutular deyarli huquqsiz bo‘lib, jamoalarda yashagan va deyarli mulkka ega bo‘lmagan). Mvami joriy qilgan tizim barshchina tartibiga o‘xshash bo‘lib, mahalliy tilda uburetva (kinyaruanda uburetwadeb atalgan: xutular haftada 2 kun tutsi xo‘jayini uchun bepul ishlashga majbur bo‘lgan. Bundan tashqari, Kigeli IV davrida qirollik to‘laqonli chorvachilikka asoslangan feodal davlatga aylangan, xutularning an’anaviy mashg‘uloti — dehqonchilik esa muhim o‘rin tutmagan. Islohotdan so‘ng xutular o‘zlarini kamsitilgan deb his qilgan: ilgari mulklari bo‘lmasa-da, tutsilarga xizmatkorlik qilishmagan. Endilikda tutsilar va xutular o‘rtasidagi nikohlar ham amalda taqiqlangan, ayrim holatlar surgun yoki o‘limjazosi bilan yakunlanishi mumkin edi. Shu paytda tvalarning ahvoli xutularnikidan yaxshiroq bo‘lgan: ular kamsitilmagan, hatto ayrimlari mvamining yaqin kishilariga aylangan. Ammo tvalar past bo‘yli xalq bo‘lib, jismonan kuchsiz va qadimdan farzandlari kam bo‘lgan deb hisoblanadi. Shu sababli qirollik tarixi davomida ularning soni kamayib borgan.

Yevropaliklarning mamlakatni kashf etishi va mustamlakaga aylantirishi. Mustamlakachilik davri

Yevropaliklar Ruandani 1861-yilda Britaniya armiyasi ofitseri va geograf Jon Spik Buyuk ko‘llar atrofidagi yerlarga kelganida kashf etgan. U yerda (hatto dunyoning boshqa hududlariga nisbatan ham) yuksak rivojlangan, aholisi farovon yashaydigan «qora tanlilar davlati» mavjudligini, biroq chet elliklarning kirishi taqiqlanganini yozgan. O‘sha paytda Ruanda o‘z armiyasiga ega kuchli feodal davlat edi. Armiyada bevosita mvamiga bo‘ysunadigan harbiy boshliqlar muhim rol o‘ynagan. Armiyani Rvabugiri tashkil qilgan bo‘lsa-da, texnik jihatdan rivojlangan yevropaliklarga qarshi turish qiyin edi.

1884-yilda yetakchi davlatlar Yevropa hududida, Berlin konferensiyasinio‘tkazib, Afrikani bo‘lib olishchegaralarini belgilagan. Shundan keyin Ruanda va unga qo‘shni «knyazliklar»ga Yevropa ekspeditsiyalari boshlangan. «Qirollik» hududiga birinchi bo‘lib avstriyalik Oskar Baumanbo‘lgan. Rasmiy ravishda u Nilning manbalarini qidirgan, amalda esa Germaniyagaberilishi kerak bo‘lgan tropik Afrikani o‘rgangan. Tekshiruvlar tugagach, Oskar Zanzibargubernatori etib tayinlangan. Uning ortidan Ruandaga Gustav Adolf fon Gyotsen620 kishilik qo‘shin bilan kelgan va mvami huzuriga kirishga ham muvaffaq bo‘lgan. U mvamiga Germaniya protektoratini ixtiyoriy qabul qilishni taklif etgan. Mvami rad javobini bergach, mamlakat tarixida ilk davlat to‘ntarishi yuz bergan. Taxtga Yuhi V Musingakayzer protektoratini ixtiyoriy tan olgan. U 22-mart 1897-yilda qonuniylashtirilgan. Nemislar bu hududni bilvosita harbiy boshqarib, «qiroldan boshliqlargacha» hokimiyat tizimini yaratgan.

Sharqiy Afrikada foydalanish uchun bosilgan 1916-yilgi Belgiya markasi

Bu holat Birinchi jahon urushi. 31-avgust 1915-yilda Belgiya, u Antanta tarkibida urushayotgan va Uchlar ittifoqiga kirgan Germaniya bilan jang qilayotgan paytda Germaniya Sharqiy Afrikasi hududiga bostirib kirgan va keyingi yilga borib uning katta qismini nazoratga olib, o‘z ma’muriyatinio‘rnatgan. Fransuz akademigi, Buyuk ko‘llar mintaqasi mutaxassisi Jan-Pyer Kretyenyozishicha, Birinchi jahon urushida Antantag‘alabasi tufayli hududni butunlay olgan belgiyaliklar mamlakatni nemislarga qaraganda qattiqqo‘lroq boshqargan. Ular mahalliy boshliqlarni imtiyozlardan mahrum etib, o‘z gubernatorlarini o‘rnatgan va Millatlar Ligasi mandati ostida vositachilarsiz markazlashgan boshqaruv olib borgan. Ammo tarixchi-afrikanist Ketrin Nyuberi mvamining hokimiyati daxlsiz qolganini, viloyatlarni boshqaruvchi barcha amaldorlar faqat uning roziligi bilan tayinlanganini yozgan. Quyi ma’muriy bo‘linmalar boshliqlari nazariy jihatdan ularga bo‘ysunsa-da, amalda mvami tomonidan to‘g‘ridan to‘g‘ri boshqarilgan. Gubernator qarorgohlarini uning xotinlari yoki kanizaklari boshqargan, ya’ni har bir okrugda qirolga bevosita qaram kamida uch mansabdor bo‘lgan. Qanday bo‘lmasin, mahalliy an’anaviy e’tiqodlar hukmron hududda mustamlakachilar faol yoygan katolik cherkovita’siri keskin oshgan. Urushdan keyingi Markaziy Afrikada keng ko‘lamli ocharchilik yuz bergan; belgiyaliklar unga qarshi ko‘plab subsidiyalarajratib, sobiq «qirollik» hududida tibbiyot va qishloq xo‘jaligini ham yaxshilashga uringan. Belgiyaliklar tutsilar bilan hamkorlik qilib, nemislarning boshqaruv tizimini saqlab qolgan va xutularni mustaqil qirollik davridagidan ham ko‘proq qaram holatga tushirgan. Ular mamlakat boshqaruvida shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar tizimini joriy qilgan; hujjatda millat alohida, o‘zgartirib bo‘lmaydigan ustunda ko‘rsatilgan. Bu etnik nizolarni ko‘paytirib, keskinlashtirgan. Ungacha xutu va tutsi o‘rtasidagi farqlar etnikdan ko‘ra ko‘proq ijtimoiy-siyosiy bo‘lgan, odamlar «bir millatdan boshqasiga o‘tishi» mumkin edi: boyigan xutu hukmron tabaqaga qo‘shilib tutsiga aylanishi, qashshoqlashgan tutsilar esa ko‘pincha xutu hisoblanishi mumkin bo‘lgan.

13-dekabr 1946-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ruanda-Urundi alohida «vasiylikdagi hudud» maqomini olganini e’lon qilgan. Hudud Belgiya nazoratida qolgan, Belgiya esa uni mustamlakachilikdan ozod etishdasturi doirasida mustaqillikka tayyorlashi kerak edi. Belgiyaliklar boshqaruv kengashini tuzgan, demokratik institutlar va ko‘p bosqichli ma’muriy tizim paydo bo‘lgan. Ilk demokratik saylovlarda xutular g‘alaba qozongan. Yevropaliklar «Qora qit’a»dan ketishni boshlagan davrda butun Afrikada mustamlakachilikka qarshi , asosan millatchilik ruhiga asoslangan harakatlar kuchaygan. Xutular mustamlakada bir qancha yirik milliy-konservativ siyosiy partiyalar tuzgan. Ular yangi saylovlarda 70 foizdan ortiq ovoz to‘plab g‘alaba qozongan. Shundan so‘ng belgiyaliklar «mustamlakani tutsilardan xalos etish» siyosatini e’lon qilib, xutular tomoniga o‘tgan. 1959-yilda ijtimoiy inqilobyuz bergan. Xutular muxoliflari uylariga bostirib kirib, qariyb 100 ming kishini o‘ldirgan. 1-iyul 1961-yilda belgiyaliklar referendum[ingl.]o‘tkazgan va uning natijasida monarxiya tugatilgan. Xutular fikricha, monarxiya tiklansa, tutsilar yana hokimiyatni egallashi mumkin edi.

Xutular hukmronligi ostida

Keyingi yili belgiyaliklar Ruanda-Urundini mustamlaka boshqaruvidan ozod qilib, uni ikki qismga — Ruanda va Burundigaajratgan. Endi Ruandada hukmronlik qilgan xutularning millatchi partiyasi — «Parmehutu» (unga Greguar Kayibandaboshchilik qilgan) 1-iyulni «Najot kuni» deb atalgan davlat bayrami etib belgilagan. Shu davrda xutu hukumati ommaviy qatag‘onlar boshlagan; tutsilargaqarshi tazyiqlar ularning ko‘pchiligini qo‘shni davlatlarga qochishga majbur qilgan. Keyinchalik aynan shu qochoqlar Uganda hududida Ruanda vatanparvarlik frontini (RVF) tuzgan; bu tashkilot fuqarolar urushiniboshlagan. 1964-yilda Kayibanda tutsilar manfaatlarini ilgari suruvchi partiyalar tuzishni rasman taqiqlagan hamda o‘quv muassasalari va davlat xizmatida bu millat vakillari uchun 9 foizlik kvota (ya’ni umumiy sonning 9 foizidan ko‘p bo‘lmasligi) belgilagan. Cheklovlar armiyagaham taalluqli bo‘lgan: tutsilar endi ofitser bo‘la olmagan, xutu erkaklariga tutsi ayollarga uylanish yana taqiqlangan (mustamlakachilik davrida belgiyaliklar va nemislar bunga qarshi bo‘lmagan). Davlat (ko‘pincha xususiy ham) ommaviy axborot vositalarida targ‘ibot orqali tutsilar Ruandaga begona xalq sifatida ko‘rsatilib, mamlakatning barcha muammolarida ayblangan. O‘sha yilga kelib rasmiy ma’lumotlarning o‘ziga ko‘ra, qariyb 336 ming tutsi mamlakatdan ko‘chib ketgan, ularning kamida 200 mingi Burundigayo‘l olgan; u yerda tutsilarga xayrixoh siyosiy tuzum o‘rnatilgan edi. Ana shu yerdan qurollangan qochoqlar guruhlari «Parmehutu» hukumatini ag‘darish va vataniga qaytish maqsadida chegara hududlariga hujumlar qilgan.

Tutsilar1964-yil yanvarida o‘ldirilgan

1963-yil dekabrda qurolli Bugeseradagi Ruanda harbiy lageriga hujumsodir bo‘lgan. Monarxiya tarafdori bo‘lgan tutsilar guruhi o‘z xalqining hokimiyatini qayta tiklash va Kayibanda tuzumini tugatishga uringan. Ular ikkita lagerni egallagan, so‘ng mahalliy aholining qo‘shilishi hisobiga soni 1—7 ming kishiga yetgan isyonchilar Kigalitomon yurish boshlagan. Biroq Ruanda armiyasi ularni Kigalidan 19 kilometr janubda to‘xtatgan. Jangda tutsi qo‘shinlari mag‘lub bo‘lib, bir necha yuz jangchisini yo‘qotgan. Hokimiyat vakillari jasadlardan biridan, go‘yoki isyonchilar g‘alaba qilsa hokimiyatga olib kelmoqchi bo‘lgan mahalliy amaldorlarning ro‘yxatini topgan. Oksfordlik tarixchi Oksford universitetidan Jeyms Korni bu hujjatni soxta deb hisoblaydi, chunki isyonchilar bilan mamlakatda qolganlar o‘rtasida yaqin aloqalar bo‘lmagan. Hujumdan keyin hukumat tutsilarni shafqatsiz qirg‘in qilgan. O‘ldirilganlar sonini aniqlash qiyin: manbalarda mingdan yigirma minggacha kishi deyiladi. Qatag‘on ichki tozalashlardan boshlangan. Keyin Kayibanda har bir prefekturaga tayinlagan kishilariga favqulodda mudofaa vakolatlari, jumladan xutularning «o‘zini o‘zi mudofaa qilish otryadlari»ni tashkil etish majburiyatini bergan. 23-dekabrda tinch aholini o‘ta shafqatsiz usullarda o‘ldirish boshlangan. Zo‘ravonlikdan qochgan ko‘plab tutsilar mamlakatni tark etgan. Voqea dunyo jamoatchiligiga ma’lum bo‘lgach, hayrat va nafrat uyg‘otgan. Gazetalarda tuzumni genotsiddaayblovchi maqolalar chiqqan. Ilmiy doiralarda bu masala bo‘yicha yakdil fikr yo‘q. Ba’zilar genotsid haqidagi da’volarni noto‘g‘ri va targ‘ibot deb bilsa, boshqalar voqeani «etnik tozalash» deb ataydi; uchinchi guruh genotsid xavfi katta bo‘lgan, ammo genotsid sodir bo‘lmagan deydi, to‘rtinchi guruh esa, ayrim hollarda keyingi davr nuqtayi nazaridan, buni bevosita genotsid deb ataydi.

Ruandaning ikkinchi prezidenti Habyarimana

5-iyul 1973-yilda general-mayor Jyuvénal Habyarimana, mamlakat mudofaa vaziri, harbiy to‘ntarishuyushtirgan. U Kayibandani hibsga olgan, partiyasini tarqatib yuborib, o‘zining «Rivojlanish uchun milliy inqilobiy harakat» partiyasini «Tinchlik va milliy birlik» shiori ostida tuzgan. Bu partiya mamlakatdagi yagona qonuniy partiyagaaylangan va har bir fuqaro unga a’zo bo‘lishi kerak edi. Habyarimana hokimiyatga kelgach, «rejalashtirilgan liberalizm» — davlat tomonidan tartibga solish va erkin xususiy tashabbus uyg‘unligiga asoslangan siyosatni belgilagan. Mamlakatning rivojlanishi tashqi moliyalashtirish manbalari, asosan G‘arbiy Yevropa va AQSHhisobiga rejalashtirilgan. O‘rnatilgan tuzum avtoritarizmbilan ajralib turgan, uni ba’zan totalitar diktatura.

deb ham ataladi. Habyarimana tutsilarga qarshi qatag‘onni to‘xtatmagan. Uning siyosati avvalgisidan ham millatchiroq bo‘lib, kam sonli tvalar ham kamsitilgan. Bu voqealarning sabablaridan biri — aholining ko‘payib ketgani, degan fikr mavjud: 1990-yilga kelib aholi bir yarim milliondan yetti millionga ko‘paygan, bu atigi 55 yil ichida yuz bergan. Resurslar hammaga yetmay qolgan. Ittifoqchi Fransiya bosimi ostida Habyarimana bir partiyali tizimni bekor qilgan, biroq prezident partiyasi ustun bo‘lib qolgan, muxolifatning katta qismi esa nomigagina mavjud edi.

Fuqarolar urushi va genotsid

1990-yilning o‘zida mamlakatga Fransiya xorijiy legioni askarlaridan va Zair askarlaridan iborat 300 kishilik kuch joylashtirilgan. Ular prezidentning iltimosiga binoan uni va saroyini qo‘riqlagan. O‘sha yili Pol Kagame boshchiligidagi muhojir tutsilar yagona jangovar guruh — RVFga birlashgan. Avval bu guruh Uganda prezidenti Milton Obotega xizmat qilgan, ammo keyinchalik unga qarshi ko‘tarilib, prezidentlikka nomzod Yoveri Museveni va uning «Milliy qarshilik armiyasi»ni qo‘llab-quvvatlagan. Bu yerdagi fuqarolar urushimuvaffaqiyatli yakunlangach, Kagame e’tiborini vatani Ruandaga qaratgan. Uning guruhida qurol ko‘tarishga qodir 500 ming kishi bo‘lgan. Imkoniyatni yetarli deb bilib, Kagame Ruandaga bostirib kirgan.

Keyingi uch yil davomida janglar bo‘lib, ular asosan RVF foydasiga kechgan. Habyarimana Kagame bilan muzokara stoliga o‘tirishga majbur bo‘lgan. U tutsilarga qarshi qatag‘onlarni tugatish, barcha tutsilarni uy-joy bilan ta’minlab qaytarishga rozi bo‘lgan. «Arusha kelishuvlari[ingl.]» nomini olgan bu bitimlar tomonlar tomonidan Afrika Ittifoqiko‘magida ishlab chiqilgan. Biroq bitimlar kuchga kirmagan, chunki 6-aprel 1994-yilda prezident o‘ldirilgan — u uchgan samolyot qulab tushgan, samolyot ko‘chma zenit-raketa majmuasibilan urib tushirilgan. 2018-yil holatiga ko‘ra, suiqasd buyurtmachisining shaxsi hali ham aniqlanmagan. Dastlab ayb xutu ekstremistlariga qo‘yilgan. Keyinchalik ispan va fransuz sudyalari hisobotlarida RVFni aybdor deb ko‘rsatgan. 2010-yilda ballistik ekspertiza o‘tkazilib, dastlabki — xutu ekstremistlari aybdorligi haqidagi taxmin tasdiqlangan. Biroq dalillar yo‘qligi sababli RVF aybdorligi haqidagi talqin 2018-yildagina butunlay rad etilgan. O‘sha yili kanadalik siyosatshunos va genotsid tadqiqotchisi Jerald Kaplan[ingl.] 2018-yildagi maqolasida sudyalarning «dalillari» umuman shubhali va biryoqlama ekanini bildirib, ularni faqat Kagamega qarshi manbalardan foydalanganlikda ayblagan. Kaplan, shuningdek, hukumatdagi radikallar Habyarimanaga jurnallar va radio orqali bir necha bor o‘lim bilan tahdid qilganini ko‘rsatgan guvohliklarni qayd etgan.

Genotsid xotirasi yodgorligidagi qurbonlar bosh suyaklari

Xutu radikallari bu voqealarga darhol javob qaytargan. Mamlakatda genotsidboshlanib, uni mamlakatning rasmiy hukumati «tutsilarga qarshi genotsid» deb ataydi. Dastlabki 24 soatda hokimiyatni egallagan polkovnik Teonest Bagosora prezident gvardiyasi yordamida hukumatdagi barcha muxolif xutularni yo‘q qilgan. Genotsid davomida radikallar 200 mingdan bir milliongacha kishini, asosan tutsilar va qirg‘inda qatnashishdan bosh tortgan mo‘tadil xutularni o‘ldirgan. Bu qirg‘inlarda mamlakatning katta qismi ishtirok etgan, ular ommaviy zo‘rlashlar va shafqatsizlik bilan kechgan. Kanadalik siyosatshunos va huquqshunos Syuzan Tomsonma’lumotlariga ko‘ra, 175 mingdan 250 minggacha kishi bevosita qotilliklarda qatnashgan; RVF ularni fojianing asosiy aybdorlari deb atagan. Bu jarayon roppa-rosa 100 kun davom etgan. Tutsilar bilan yonma-yon yashagan, qo‘shnilarining millatini bilgan, avval ular bilan adovat qilmagan xutu oilalari o‘sha kunlarda ularni shafqatsiz o‘ldirgan. Ruandaning rasmiy hokimiyati genotsidga qarshilik ko‘rsatmagan: aksincha, uni rag‘batlantirib, xutulardan tashkil topgan milliy armiyaning aralashuvini taqiqlagan. Armiyaga faqat hujumga uchraganda o‘zini mudofaa qilishga ruxsat etilgan. Bu voqealarda tva xalqi ham jiddiy zarar ko‘rgan (ayrim baholarga ko‘ra, foiz jihatidan tutsilardan ham ko‘proq), garchi genotsidning bevosita nishoni bo‘lmagan bo‘lsa ham. Bundan tashqari, shunga o‘xshash hodisalar Burundida ham sodir bo‘lgan; u yerda 600 mingdan ortiq kishi mamlakatning boshqa hududlariga, 350 ming kishi esa xorijga qochishga majbur bo‘lgan.

Genotsid boshlanishi bilan Kagame qotilliklar davom etsa, sulhni buzishini e’lon qilgan. Uning ogohlantirishi e’tiborsiz qoldirilgan va RVF qo‘shinlari Kigaliga qayta hujum boshlagan. Ular mamlakat shimoli-sharqidagi aholi punktlarini tez egallab, rasmiy hukumat qo‘shinlarini shimolga, Uganda hududiga siqib chiqargan. Ayni vaqtda Fransiyaning Turkuaz[ingl.]operatsiyasi orqali qariyb 15 ming tutsining hayoti saqlangan. Iyun oyida RVF Kigali uchun jang boshlagan. Shahar 4-iyul 1994-yilda egallangan. Isyonchilar deyarli butun mamlakatni nazorat qilgach, urush rasman tugagan.

Ruandadagi voqealarda xalqaro hamjamiyatning roli

Genotsid davom etayotgan bir paytda BMT AQSH tashabbusi bilan voqealarni qoralovchi 918-sonli ilk rezolyutsiyani qabul qilgan. Biroq bu yetarli emas edi: rezolyutsiyada «genotsid» so‘zi yo‘q, voqea tashabbuskorlarini sudga tortish va xalqaro miqyosda qoralashga chaqiriq ham bo‘lmagan. Bundan tashqari, BMT bo‘linmalari (xususan, 1993-yil oktabrda mamlakatga kiritilgan xalqaro tinchlikparvar kuchlar[ingl.] ) qo‘mondoni Romeo Dallerboshchiligida omon qolgan tutsilarni himoya qilish vakolatini olmagan. Misr elchisi va BMT Bosh kotibi Butros G‘oliy ilk rezolyutsiyani qoralagan. U sodir bo‘layotgan voqealarni birinchi bo‘lib genotsid deb atab, «buni to‘xtata olmaslik nafaqat BMTning, balki butun xalqaro hamjamiyatning muvaffaqiyatsizligi» ekanini aytgan. May oyi oxirigacha, uning ma’lumotiga ko‘ra, kamida 400 ming kishi o‘ldirilgan va Ruandaning o‘zida turli millatlarga mansub 1,5 million qochoq bo‘lgan. Bosh kotib xalqaro hamjamiyatning sekin munosabati «insonparvarlik inqirozlariga shoshilinch javob berish borasida mutlaqo yetarli emasligini yaqqol ko‘rsatdi», degan xulosaga kelgan. Serjiu Viyeyra di Mellu, BMTning inson huquqlari bo‘yicha sobiq komissari, genotsidga bunday munosabatni «Birlashgan Millatlar Tashkiloti tarixidagi eng og‘ir xiyonat harakati» deb atagan.

Elchilar — Chexiya, Ispaniya va boshqa bir qator davlatlar vakillari qabul qilingan hujjatni keskin qoralagan. Ulardan birinchisi, Karel Kovanda[chex.]sodir bo‘layotgan voqealarni «Ruanda Xolokosti» deb atagan. Shundan so‘ng BMT 925-sonli yangi rezolyutsiyani qabul qilgan. Unda shunday deyilgan: «Ruandada genotsid harakatlari sodir bo‘layotgani haqidagi xabarlarni chuqur xavotir bilan qayd etib, genotsid xalqaro huquq bo‘yicha jazolanadigan jinoyat ekanini eslatamiz…». Shundan so‘ng AQSH sodir bo‘lgan voqealarni «insoniyatga qarshi jinoyat» deb tan olishga ochiq chaqirgan. AQSH ushbu jinoyat uchun mas’ul bo‘lgan Ruanda hukumatini qo‘llab-quvvatlaganlikda Fransiyani bevosita ayblagan. 1998-yilda respublika hukumati tekshiruv o‘tkazib, o‘z organlari harakatlari noto‘g‘ri bo‘lganini tan olgan, ammo genotsid uchun javobgarligini rad etgan. 2008-yilda Ruandaning yangi hukumati Fransiyani keyinchalik tutsilarning dushmanga qarshilik ko‘rsatishiga yo‘l qo‘ymagan qurolli guruhlarni tayyorlaganlikda ayblagan.

Keyingi voqealar. Aybdor xutularning qochishi, Kongo urushlari va tutsilar hokimiyatining o‘rnatilishi

Ko‘plab xutular, jumladan genotsidning bevosita tashkilotchilari va ijrochilari qasosdan qo‘rqib mamlakatdan qochgan. Qo‘shni Zairhududida ko‘plab qochoqlar lagerlari tuzilgan. Bu yerda xutular ochlik va kasalliklardan aziyat chekkan, shuningdek mahalliy aholining ta’qibiga uchragan. Shu sababli qochoqlar vataniga qaytish uchun qurollana boshlagan.

Ruanda armiyasining asosiy qismiga aylangan RVF qo‘shinlari bunga javoban qo‘shni davlat hududiga kirgan. Keyingi bir necha yil Zairda to‘qnashuvlar davom etgan, mamlakatning o‘zida ham qo‘zg‘olon boshlangan. Unga Loran-Dezire Kabilaboshchilik qilgan. Urush 1999-yilgacha davom etgan: aynan o‘shanda yangi hukumat targ‘iboti xutularning aksariyatini qochoqlar ular uchun dushman ekaniga ishontira olgan.

Shu bilan birga Kagame Kabilaga o‘zining eski dushmani — diktator Mobutu Sese Sekoniag‘darishga yordam bergan. Mintaqada SSSRning hukmronligini istamagan bir qator «G‘arb dunyosi» davlatlari ko‘magida bu poraxo‘r rahbar Afrikadagi eng qudratli kishilardan biriga aylangan edi. Dastlab Kagame bunday kuchli raqibga hujum qilishni bema’ni deb bilgan, ammo aslida Mobutu tuzumi allaqachon zaiflashgan edi. Kagame Mobutuni «yaqin do‘stidek qabul qilgan» qochoqlarni qo‘llab-quvvatlash va Zairda tutsilarni ta’qib qilishda ayblagan. Ruandaliklar yordam bergan Kabila guruhi deyarli qarshiliksiz butun mamlakatni egallagan. Mobutu qochgan. Yangi hukumat mamlakat nomini Kongo Demokratik Respublikasi (KDR) deb o‘zgartirgan.

Keyinchalik Kagame tashabbusi bilan Kagame va Kabila o‘rtasidagi munosabatlar uzilgach, «Buyuk Afrika urushi» deb ataladigan urush boshlangan va faqat 2003-yilda tugagan. Unda millionlab odam halok bo‘lgan, iqtisodiyotga esa o‘nlab million dollarzarar yetgan. BMT tekshiruviga ko‘ra, urush davomida Ruanda hukumati qochoqlar lagerlarida xutularni bir necha bor qirg‘in qilgan va insoniyatga qarshi boshqa jinoyatlar sodir etgan.

BMT ko‘magida hokimiyat Ruanda bo‘yicha xalqaro tribunalnitashkil qilib, sodir bo‘lgan voqealar uchun javobgarlikni xutu hukumatiga yuklagan. Yarashtirish, eski hokimiyat tizimini hamda an’anaviy mahalliy va qishloq sudlarini tiklash davri boshlangan. 2000-yilda Paster Bizimungu lavozimidan ketib, uni Kagamega berganidan so‘ng iqtisodiyot, YAIM va Inson taraqqiyoti indeksi yetarlicha tez o‘sib bormoqda.

Pol Kagame o‘rnatgan siyosiy tuzum mahalliy va xalqaro doiralarda Singapur tuzumiga qiyoslanadi, shuningdek, Afrikadagi birinchi «taraqqiyot diktaturasi» sifatida tavsiflanadi. Kagamening so‘zlariga ko‘ra, «u g‘arbona demokratiyaning klassik ko‘rinishini qabul qilmaydi, chunki aholining ko‘pchiligi ozchilikni deyarli qirib tashlagan mamlakat uchun u foydasiz». Prezidentlik saylovlarining ikki davrida — 2003 va 2010 yillarda — Kagame 90 foizdan ortiq ovoz bilan g‘alaba qozongan, xalqaro kuzatuvchilar esa saylovlarni to‘liq adolatli va xalqaro standartlarga to‘liq mos emas deb baholagan. 2015-yilda Kagame prezidentlik muddatlari hisobini noldan boshlagan ; referendum orqali o‘zgarish kiritib, saylovlardayana qatnashgan va oson g‘alaba qozongan.

Marburg isitmasi epidemiyasi

2024-yilda Ruandada Marburg virusiavj olish holatlari qayd etilgan; virus yuqori o‘lim ko‘rsatkichi (o‘rtacha 50 foiz) bilan tanilgan.

Kongo DR bilan mojaro

2022-yilda M23 guruhi Kivuviloyatida faol harbiy harakatlarni boshlagan. Ruanda isyonchilarni qo‘llab-quvvatlagani taxmin qilinadi. Shu sababli 25-yanvar 2025-yilda Kongo DR Ruanda bilan diplomatik munosabatlarni to‘xtatgan. Munosabatlarning uzilishiga Gomagahujum boshlanishi sabab bo‘lgan. 30-yanvarda shahar egallangan. 5-fevral 2025-yilda Ruanda va M23 guruhi Bukavushahri tomon yurishni boshlagan, 16-fevralda shahar ham egallangan.

Davlat tuzumi

Ijro hokimiyati

Prezident lavozimini 2000-yildan buyon Pol Kagame egallab kelmoqda

2003-yilda qabul qilingan konstitutsiyaning o‘zgarmagan moddalariga ko‘ra, Ruanda suveren, demokratik va ijtimoiy respublika bo‘lib, prezidentlik boshqaruv shakliga. Ruanda prezidenti — davlat rahbaribo‘lib, ijro hokimiyatini hukumat yordamida amalga oshiradi.U milliy birlik va hududiy yaxlitlik kafili hisoblanadi. Prezident keng vakolatlarga ega. Masalan, u respublika bosh vazirini va uning tavsiyasiga ko‘ra boshqa vazirlarnitayinlaydi; xorijiy davlatlar bilan muzokaralarda respublika vakili bo‘ladi; Milliy majlis ruxsati bilan urush e’lon qiladi va sulh tuzadi, armiyaning bosh qo‘mondoni bo‘ladi; qonunlarni tasdiqlaydi va e’lon qiladi, veto huquqigaega; shuningdek, afv etish huquqiga ega..

Prezident to‘g‘ridan to‘g‘ri yashirin ovoz berish orqali majoritar tizim asosida bir bosqichda besh yil muddatga, ketma-ket ko‘pi bilan 2 marta saylanadi. 2000-yil apreldan buyon prezident — Pol Kagame. U birinchi marta 2003-yilda, keyin 2010-yilda saylangan. 2015-yilda referendumda prezidentlik muddatlari nollashtirilgan va Kagame uchinchi marta lavozimga kirishgan; u yana ikki marta saylanish hamda 2034-yilgacha mamlakatni boshqarish huquqini olgan.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Ruanda hukumati tizimi mamlakat avval mustamlakasi bo‘lgan Germaniya va Belgiya tizimlariga o‘xshab tuzilgan. Ruanda parlamenti ikki palatadan iborat bo‘lib, «Milliy assambleya» deb ataladi. Uning a’zolari deputatlardir. Ular to‘g‘ridan to‘g‘ri ovoz berish orqali 5 yilga saylanadi. Quyi palata — Deputatlar palatasi[ingl.] (kinyaruanda Umutwe w'Abadepite, ba’zan «Milliy majlis» ham deyiladi) — 80 o‘ringa mo‘ljallangan. Ularning uchdan biri (24 tasi) ayollarga tegishli bo‘lishi kerak. 2018-yildagi so‘nggi saylovda ayollar o‘rinlarning yarmidan ko‘pini — 49 tasini olgan; bu dunyodagi birinchi o‘rin bo‘lib, parlamentida ayollar ko‘pchilik bo‘lgan mamlakatlar dunyoda atigi uchta. Yana 53 deputat proporsional tizim bo‘yicha saylanadi, 3 o‘rin yoshlar tashkilotlariga tegishli. Yuqori palata — Senat[ingl.] — 26 a’zodan iborat. Ulardan 8 nafarini prezident, 12 nafarini mahalliy kengashlar tayinlaydi, 2 nafari saylanadi, qolgan 4 nafarini tashkilotlar tayinlaydi. Tarkibida 10 ayol va 16 erkak bor. Vakolat muddati — 8 yil.

Siyosiy partiyalar

Ruanda ko‘p partiyali respublikadir. 2003-yilgi konstitutsiyaga ko‘ra, davlatning milliy va hududiy birligini hurmat qiladigan parlament partiyalari erkin tuzilishi mumkin. Mamlakatda 6 ta asosiy siyosiy partiya faoliyat yuritadi va parlamentda vakillikka ega:

Sud hokimiyati

Konstitutsiyaga ko‘ra, sud hokimiyati boshqa tarmoqlardan mustaqil va prezident uning kafili sanaladi. Biroq prezident kengash tavsiyasi hamda o‘zi tayinlagan adliya vaziri orqali magistratlarni tayinlash huquqiga ega. Xalqaro inson huquqlari tashkiloti Human Rights Watch baholashiga ko‘ra, mamlakatda odil sudlovning yuqori darajasiga erishilgan. Xususan, tashkilot xalqaro standartlarga amal qilish va moratoriy joriy etishni, o‘lim jazosiganisbatan, yuqori baholagan. Shu bilan birga, sud tizimiga aralashish va sudyalarga bosim o‘tkazish holatlaridan norozilik bildirgan.

Konstitutsiyaga ko‘ra, sud hokimiyatini huquqbuzarlik turiga qarab turli idoralar: kanton (mahalliy) sudlari, birinchi instansiya sudlari, apellyatsiya va kassatsiya sudlari (oxirgisi quyi sudlarning qarorlari ustidan shikoyatlarni ko‘radi) amalga oshiradi. 2011-yilda ishlarning ko‘pligini tezroq ko‘rib chiqish uchun hukumat xususiy boshqaruvda bo‘lsa-da, mamlakatning umumiy konstitutsiyasiga rioya qilishi shart bo‘lgan tijorat sudlarini tashkil etishga qaror qilgan. Keyingi yili an’anaviy Gachacha[ingl.]sudlari tizimi tugatilgan. Bu sudlar genotsid davrida sodir etilgan ko‘plab qotilliklar va boshqa huquqbuzarliklar bo‘yicha ishlarni ko‘rish uchun 2001-yilgi qonundan so‘ng paydo bo‘lgan edi.

Korrupsiyaga qarshi qonunchilik

Xalqaro tashkilotlar Ruandani korrupsiyaningpast darajasi, ayniqsa qo‘shnilariga nisbatan, uchun maqtaydi. Korrupsiyani qabul qilish indeksida tashkiloti Transparency International tashkilotining 2024-yilgi reytingida mamlakat 43-o‘rinda turadi (o‘rin qanchalik yuqori bo‘lsa, vaziyat shunchalik yaxshi; taqqoslash uchun qo‘shni Uganda 140-o‘rinda, Burundi esa 165-o‘rinda). Mamlakatda maxsus ombudsman (ingl. Ombudsman of Rwanda, kinyaruanda rw'Umuvunyi) lavozimi mavjud bo‘lib, uning egasi korrupsiyaga qarshi qonunlar ijrosini nazorat qiladi. Prezidentni ham o‘z ichiga olgan barcha mansabdorlar o‘z boyligi va ko‘chmas mulki to‘g‘risida oshkora deklaratsiya berishi shart. Mutaxassislar fikricha, iqtisodiy va siyosiy institutlar yuksak darajada rivojlangan.

Inson huquqlari

Ruanda konstitutsiyasining 16-moddasi har qanday kamsitishni bevosita taqiqlaydi; 2008-yilda qabul qilingan qonun esa faqat bir millat manfaatlarini ifodalashga urinish, ayniqsa genotsidni inkor etishuchun og‘ir jinoiy jazo belgilagan. Kagame tanqidchilari va xalqaro inson huquqlari tashkilotlari Amnesty International hamda Human Rights Watch fikriga ko‘ra, bu respublikani amalda bir partiyali davlatga aylantirgan, chunki «yangi hukumat hech qanday boshqacha fikrni qabul qilmaydi».

Human Rights Watch Ruanda hukumatini «tuzum tanqidchilarini o‘zboshimchalik bilan hibsga olish» uchun ham tanqid qiladi. Kagame hukumati mamlakatga COVID-19 global pandemiyasiningtahdidiga juda keskin munosabat bildirib, 6 oydan ortiq umumiy karantin joriy qilgan. Mamlakatda yaxshi internet va professional aloqa vositalaridan foydalanish imkoniyati cheklangani uchun bolalar ko‘plab darslarni o‘tkazib yuborgan; HRW mutaxassislariga ko‘ra, bu ularning kelajakdagi hayotiga juda salbiy ta’sir qilishi mumkin.

1992-yilda Ruandada «Ayollar himoyasi uchun Tvese Hamve» (suaxili Pro-Femmes Twese Hamwe» tashkiloti tuzilgan va u genotsiddan keyin ayollarning davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytirishda muhim rol o‘ynagan.

LGBT

Ruandada gomoseksuallik mavzusi va uni oshkora muhokama qilish tabuhisoblanadi. Bu xutu, tutsi va xristianlikan’analari bilan bog‘liq. Biroq bir jinsli munosabatlarning o‘zi taqiqlanmagan; ayrim mansabdorlar norasmiy tarzda mamlakatdagi LGBT harakatini qo‘llab-quvvatlaydi. Ruanda dunyodagi 8 davlatdan biri bo‘lib, ularda bir jinsli munosabatlar hech qachon jinoiylashtirilmagan..

Davlat ramzlari

Ruanda bayrog‘i

Mamlakatning asosiy davlat ramzlari — bayroq, gerb va madhiyaning ishlatilishi hamda ko‘rinishi Ruanda konstitutsiyasining uchinchi moddasi bilan tartibga solinadi.

Dastlabki ko‘rinishdagi davlat bayrog‘ini xutu hukumati mustaqillikdan oldin 28-yanvar 1961-yilda tasdiqlagan. U qizil, sariq va yashil ranglardan iborat vertikal uch rangli bayroqbo‘lib, bu ranglar panafrika ranglarihisoblanadi. Keyinchalik bayroqni unga aynan o‘xshash Gvineya bayrog‘idanunga R harfi qora rangda qo‘shilgan; u mamlakat nomi, inqilob va monarxiyani tugatish referendumini ifodalagan. Hozirgi Ruanda bayrog‘i milliy birlik ramzidir. Kagame hukumati 30-dekabr 2001-yilda eski, ekstremizm ramzi deb e’lon qilingan bayroqni yangisiga almashtirgan. Unda moviy osmon va quyosh nurlarida yashnagan o‘simliklar tasvirlangan. Bayroq dizaynini Alfonso Kirimobenechyo yaratgan.

Ruanda gerbi

Davlat gerbi bayroqdan bir kun keyin, 31-dekabr 2001-yilda qabul qilingan. Unda quyosh, jo‘xori (sorgo), qahva butasi, savat, tishli g‘ildirak va ikkita qalqontasvirlangan. Gerb atrofini yashil halqa o‘rab turadi. Qalqonlar vatanparvarlik, milliy va davlat erkinligi hamda o‘zligini himoya qilishni anglatadi. Yashil halqa tinimsiz mehnat orqali mamlakat sanoatining rivojlanishini bildiradi. Yuqorisi va pastida kinyaruanda tilidagi ikki yozuv bor: Republika y’u Rwanda (dan kinyaruanda — «Ruanda Respublikasi») va Ubumwe, Umurimo, Gukunda igihugu (dan kinyaruanda — «Birlik, mehnat, vatanparvarlik»).

Mamlakat madhiyasining birinchi varianti Ruanda Belgiyadan mustaqillikka erishganidan ko‘p o‘tmay, 1962-yilda tasdiqlangan. U Rwanda Rwacu (dan kinyaruanda — «Bizning Ruandamiz»deb atalgan. Kagame va RVF fuqarolar urushida g‘alaba qilgach, bu madhiyani yangimadhiya bilan almashtirgan. U Rwanda Nziza (dan kinyaruanda — «Go‘zal Ruanda»deb atalgan. Matn va musiqa mualliflarini topish maqsadida hukumat tanlov o‘tkazgan. O‘sha paytda qamoqda bo‘lgan Fosten Murigo (matn muallifi) hamda milliy armiya orkestri rahbari Jan-Bosko Xashakaymana (musiqa muallifi) g‘olib chiqqan. Madhiya 1-yanvar 2002-yilda tasdiqlangan.

Ma’muriy bo‘linishi

Ruandaning ma’muriy bo‘linishi (2006-yildan)

Ruanda unitar davlathisoblanadi. 1-yanvar 2006-yildan 5 ta viloyatga bo‘lingan (kinyaruanda intara) bo‘lingan. Viloyatlar 30 ta tuman[ingl.] (distriktlarga; kinyaruanda akarere)ga, ular esa 416 ta sektor[ingl.] (kinyaruanda umurenge)ga bo‘linadi. Sektorlar 2148 ta yacheykadan (kinyaruanda akagali) iborat, ular 14 837 ta alohida aholi punkti (kinyaruanda umudugudu) yoki uning qismlarini o‘z ichiga oladi.

Xarita Viloyat Ma’muriy
markazi
Maydon,
km²
Aholi,
kishi (2012)
Zichlik,
kishi/km²
Soni
tumanlar
Soni
sektorlar
Sharqiy Rvamagana 9458 2 595 703 274,445 7 95
G‘arbiy Karongi 5882 2 471 239 420,136 7 96
Kigali Kigali 730 1 132 686 1551,625 3 35
Shimoliy Gichumbi 3276 1 726 370 526,975 5 89
Janubiy Nyanza 5963 2 589 975 434,341 8 101
Jami: 25 30910 515 973415,50330416

Aholisi

Ruanda aholisining yosh-jins piramidasi 2020-yil holatiga ko‘ra

Mamlakat aholisi ruandaliklar deb ataladi (kinyaruanda Ruander). 2012-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, aholi soni 10 515 973 kishi, Markaziy razvedka boshqarmasining 2021-yilgi bahosiga ko‘ra esa 12 943 132ni tashkil etgan. So‘nggi o‘n yilda tug‘ilish koeffitsiyenti har bir ayolga 5,6 boladan 4,5 bolagacha kamaygan. Bunga hukumatning tug‘ilishni nazorat qilishsiyosati, xususan, kontratseptiv vositalardanfoydalanishni targ‘ib qilish, shuningdek, oilaning ideal hajmi kichrayib borayotgan jahon miqyosidagi tendensiya sabab bo‘lgan. Mamlakatda ta’lim darajasi (ayniqsa ayollarda) va ijtimoiy tarmoqlardanfoydalanish imkoniyati ham kengaygan. Shunga qaramay, tug‘ilish darajasi hali ham ancha yuqori, bu esa allaqachon yuqori bo‘lgan aholi zichligi. sharoitida xavf tug‘diradi. Aholining o‘rtacha o‘sishi 1,8 foiz deb baholanadi (dunyoda 52-o‘rin), tug‘ilish — 27,18/1000 (39-o‘rin), o‘lim darajasi — 5,95/1000 (161esa 2000-yilda 20,95/1000 bo‘lgan.

Mamlakatda qariyb 160 000 qochoqlar boshqa mamlakatlardan, asosan doimiy urushdavom etayotgan KDR yoki Burundidan kelgan. BMT Qochoqlar bo‘yicha oliy komissarligi tavsiyasiga binoan xutular hukmronligi davrida yoki hokimiyat RVFga o‘tgach mamlakatdan ketgan ruandalik qochoqlar vataniga qaytishi mumkin. Biroq ularning katta qismi qaytgach ta’qib qilinishdan qo‘rqib qo‘shni mamlakatlarda qolmoqda. Migratsiya ko‘rsatkichi — −3,27/1000 (dunyoda 184-o‘rin).

Ruanda milliy baleti raqqosalari an’anaviy kiyimlarda, 2011-yil

Yosh tarkibi: 40 foiz — 14 yoshgacha, 20,1 foiz — 15—24 yosh, 33 foiz — 25—54 yosh, 4,24 foiz — 55—64 yosh, 2,65 foiz esa 65 yoshdan kattalar (2020-yil bahosi). Erkaklar va ayollar nisbati 0,96:1 bo‘lib, umumjahon tendensiyasiga mos: o‘g‘il bolalar biroz ko‘proq tug‘iladi, ulg‘aygan sari ayollar ulushi ortadi. Ruandada o‘rtacha yosh 19,7 yil, erkaklarda 18,9 va ayollarda 20,4 yil (dunyoda 199-o‘rin).

O‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi so‘nggi 20 yilda keskin oshgan — 39,3 yoshdan (erkaklarda 38,5, ayollarda 40,13) 2000-yilda 65,5 yoshgacha (erkaklarda 63,55, ayollarda 67,47) 2021-yilda yetgan.OIV) bilan zararlanish 2019-yil bahosiga ko‘ra 2,9 foiz (dunyoda 19-o‘rin, 230 000 kishi).

). Aholining savodxonlik darajasi 2019-yil bahosiga ko‘ra 73,2 foiz: erkaklarda 77,6 foiz, ayollarda 69,4 foiz. Bu 1996-yilgi 60,5 foiz (erkaklarda 69,8, ayollarda 51,6 foiz) ko‘rsatkichidan ancha yuqori.

Dastlab belgiyaliklar joriy qilgan pasportlarda har bir kishining millati ko‘rsatilgan. Keyinchalik pasportda millatni ko‘rsatish taqiqlangan, uning o‘rniga faqat «ruandalik» so‘zi yozilgan. Amaldagi konstitutsiyada har bir shaxsning o‘z millatini ixtiyoriy ko‘rsatish va shu belgi bo‘yicha kamsitilishdan himoyalanish huquqi mustahkamlangan. Hukumat mamlakatda uch asosiy etnik guruh mavjudligini doimo tan olgan:

  • Xutular. Ruandada aholining 84 foiziga yaqinini tashkil qiladi (2012-yil holatiga ko‘ra). Bantuxalqiga mansub bo‘lib, janub va shimoldan ko‘chib kelgan. Bo‘ylari baland, negroid tipiga mansub; yonoq suyaklari keng, ko‘zlari katta va to‘q rangli.
  • Tutsilar. Turli ma’lumotlarga ko‘ra, nil-kushit, oromo xalqiga qarindosh (eskirgan atama bilan hamitlar) yoki xutular kabi janubdan kelgan bantu xalqi. Mamlakat aholisining 15 foizini tashkil qiladi (2012-yilda). Terisi to‘q jigarrang, bo‘yi baland va oyoqlari uzun.
  • Tvalar. Kelib chiqishi bo‘yicha pigmeylarhisoblanadi. Mamlakat aholisining qariyb 1 foizini tashkil qiladi (pigmeylarning umumiy soni 500 000 kishi, qit’a aholisining qariyb 0,05 foizi (2012-yil bahosi). Ular Afrikaning eng qadimgi qabilalari avlodi va Buyuk ko‘llar mintaqasidagi ilk aholilardan deb hisoblanadi. Hozir ham urug‘lar — 2—3 oiladan iborat kichik qarindosh-qabilaviy guruhlarda yashaydi. Terisi to‘q, sarg‘ish tusli, boshi katta, bo‘yi esa past (tutsilar sayyoradagi eng baland bo‘yli xalqlardan biri, pigmey tvalar esa aksincha, eng past bo‘ylilardan). Bu xalq jamiyatning eng quyi pog‘onasida turadi va mamlakat kundalik hayotida katta rol o‘ynamaydi.

Tillar

Kinyaruanda tili 1962-yilda mamlakat mustaqillikka erishishi bilan asosiy va rasmiy til sifatida qabul qilingan. Shu bilan birga, Belgiya mustamlakachilarining tili bo‘lgan fransuz tili ham ancha keng tarqalgan edi. 1990-yillarning ikkinchi yarmida tutsilar hokimiyatga qaytgach, ko‘plab qochoqlar qaytib kelib, o‘zlari bilan ingliz tilini— Ugandaning davlat tilini olib kelishgan. Milliy til konstitutsiyaga ko‘ra kinyaruandadir. Undan tashqari, rasmiy til sifatida 2003-yilda fransuz tili e’lon qilingan. 2015-yilgi konstitutsiya ingliz va suaxili tillarini ham rasmiy tillar qatoriga qo‘shgan. Suaxili maktab dasturiga majburiy fan sifatida kiritilgan. Ingliz tili mamlakat oliy ta’lim muassasalarida asosiy o‘qitish tili hisoblanadi; u qo‘shni davlatlardan kelgan qochoqlar va chegaralarda yashovchilar orasida ham keng tarqalgan.

MRB ma’lumotlariga ko‘ra, 2002-yilda aholining 93,2 foizi kinyaruandada muloqot qila olgan. Boshqa rasmiy tillarning har birida kundalik hayotda aholining 1 foizidan kamrog‘i gaplashgan, yana qariyb 6,3 foiz boshqa tillardan foydalangan.

Din

Konstitutsiyaga ko‘ra, Ruanda dunyoviy davlatbo‘lib, unda diniy yoki boshqa asosda kamsitish taqiqlangan hamda vijdon erkinligikafolatlangan. 2012-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, mamlakatdagi asosiy dinlar xristianlik yo‘nalishlari: protestantlik va katoliklik. Aholining qariyb 49,5 foizi protestantlikka e’tiqod qiladi; eng keng tarqalgan tarmog‘i — adventistlar (11,8 foiz). Qolgan protestantlik tarmoqlari hukumat bahosida «boshqa protestantlar»ga kiritilgan. Aholining qariyb 43,7 foizi katolik. Ikki foizi o‘zini musulmonlardeb, 0,9 foizi esa dinini ruanda xalqining an’anaviy e’tiqodlari[ingl.]bilan bog‘lashini bildirgan. 1,3 foiz javob berishda ikkilanib qolgan, yana 2,5 foiz hech qaysi dinga e’tiqod qilmasliginiaytgan. Biroq etnograflarma’lumotlariga ko‘ra, ularga Rossiya Fanlar akademiyasi Afrika institutiham tayanadi, ruandaliklarning yarmidan ko‘pining hayotida an’anaviy «Imana»[ingl.]tushunchasi odatiy Xudotushunchasidan ko‘ra muhimroqdir. Ushbu tadqiqotchilarga ko‘ra, har bir Afrika xalqining o‘z «Imana»si bor. Bu so‘zning arabcha ildizlari bo‘lib, u «imon» degan ma’noni bildiradi. Ammo suaxili an’analari ta’sirida Afrika qabilalarida bu so‘z ajdodlarning an’anaviy e’tiqodlari bilan ma’nodosh bo‘lib qolgan. Har bir xalqning xudolar haqidagi tasavvuri turlicha bo‘lishi mumkin, biroq bularning barchasi ko‘pxudolik — yaratuvchi xudo hamda unga yaqin ajdodlar va xalq qahramonlariga e’tiqod qilishdan iborat. Tutsilarda eng oliy iloh Riyangombe — osmon hukmdori va homiysi hisoblanadi. Tva pigmeylari esa ularga oziq va boshpana beradigan o‘rmon hamda hayvonlar ruhlarini ulug‘laydi.

Urbanizatsiya

Kigali — mamlakat poytaxti

2012-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, shahar aholisi ulushi ≈ 16,524 foiz (1 737 684 / 10 515 973), 2002-yilda ≈ 16,69 foiz (1 362 312 / 8 162 715), 1991-yilda ≈ 5,466 foiz (391 194 / 7 157 551), 1978-yilda esa ≈ 4,61 foiz (222 727 / 4 831 527) bo‘lgan. 2025-yil bahosiga ko‘ra, shahar aholisi ulushi 17,9 foizga yetgan bo‘lishi mumkin, besh yil ichidagi o‘sish 3,07 foiz. Poytaxt va eng yirik shahar — Kigali aholisi 2023-yil bahosiga ko‘ra qariyb 1 248 000 kishi bo‘lgan (mamlakatdagi aholisi milliondan oshgan yagona shahar); 2050-yilga kelib u 3,8 million kishiga yetishi mumkin.

Iqtisodiyot

Tarixiy manzara

Belgiya bu hududni boshqarganida mamlakatda qishloq xo‘jaligini faol rivojlantirgan, ammo belgiyaliklar ketgach, yangi hukumat iqtisodiyot bilan deyarli shug‘ullanmagan. 2000-yilda Ruanda kambag‘al agrar mamlakat edi. Uning shundoq ham zaif iqtisodiyotiga fuqarolar urushi va genotsid katta zarar yetkazgan. O‘sha paytda YAIM atigi 5,9 milliard dollarni (aholi jon boshiga 720 dollar) tashkil etgan. Shu bilan birga, YAIMning atigi 44 foizi qishloq xo‘jaligidan, 20 foizi ishlab chiqarishdan va 36 foizi xizmat ko‘rsatish sohasidan kelgan; bu sohada aholining 10 foizidan kamrog‘i ishlagan. Tashqi savdo ham juda oz bo‘lgan: eksport 70,8 million, import 242 million dollar. Budjet taqchilligi YAIMning 50 foizidan oshgan, inflyatsiya rekord darajaga yetgan: Ruanda frankining AQSH dollariga kursi 350:1 bo‘lgan.

Hozirgi holat

Quyidagi navdagi qahvani quritish: Maraba
Ruandaning an’anaviy choy navi

2021-yilda Ruanda kambag‘al agrar mamlakat bo‘lib qolgan, ammo iqtisodiyot tez o‘sgan: 2003-yildan beri YAIM yiliga 6—8 foizga (6,1 foiz 2017-yilda) o‘sib, inflyatsiya 3,3 foizgacha (2019-yilda) pasaygan; 2018-yilda u hatto manfiy bo‘lgan. Asosiy muammolar — aholi zichligi yuqoriligi (bir km² ga deyarli 500 kishi), past urbanizatsiya va qo‘shni davlatlardagi siyosiy beqarorlik. Budjet taqchilligi 4,3 foiz YAIMga teng bo‘lgan (2017-yilda).

Xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha YAIMhajmi 33,445 milliard dollarni tashkil etgan (2020-yilda, aholi jon boshiga taxminan 2641 dollar). Uning 51,5 foizi xizmatlar, 30,9 foizi qishloq xo‘jaligi, 17,6 foizi sanoat ulushiga to‘g‘ri kelgan. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportda muhim o‘rin tutgan. Chet el valyutasining asosiy manbalari foydali qazilmalar (jumladan KDRda noqonuniy qazib olinadigan), turizm, qahva va choy eksporti. Hukumat xorijiy investitsiyalarni faol jalb qiladi; Kagame AQSH va G‘arbiy Yevropaning yirik biznesmenlari bilan muzokaralar o‘tkazadi. Kredit reytingi — B+.

Bugun aholining qariyb 39 foizi kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. 57 foiz ko‘rsatkich 2006-yilda qayd etilgan. O‘rtacha ishsizlik 20,5 foiz (erkaklarda 18,8, ayollarda 22,4 foiz).

Mamlakatda banan (jumladan uning yirik turi — plantan), batat, maniok, loviya, makkajo‘xori, qovoq va taroyetishtiriladi. Ko‘p sonli chorva mollari esa katta miqdorda sut beradi.

Sanoat korxonalarining katta qismi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash bilan shug‘ullanadi. Bundan tashqari, sement, kanselyariya buyumlari, sovun, furnitura, poyabzal, to‘qimachilik mahsulotlari, plastik idishlar va sigaretalar.

Tashqi savdo

Mamlakatning eksport hajmi 2017-yilda 1,05 milliard dollarga yetgan (745 million dollar 2016-yilda). Mamlakatning import hajmi esa — 1,922 milliard dollar (2,036 milliard dollar 2016-yilda).

2019-yilda asosiy eksport mahsulotlari oltin, qayta ishlangan neft, qahva, choy va oq tunukabo‘lgan. Asosan neft mahsulotlari, oltin, shakar, dori vositalari va aloqa uskunalari import qilinadi.

2019-yilda Ruanda eksportining asosiy xaridorlari BAA (35 %), KDR (28 foiz) va Uganda (5 foiz) bo‘lgan. Importning katta qismi Xitoy (17 %), Keniya (10 %), Tanzaniya (9 foiz), BAA (9 foiz), Hindiston (7 foiz) va Saudiya Arabistonidan (5 %).

Transport

Havo transporti

Havo transporti Ruanda taraqqiyotida an’anaviy ravishda muhim o‘rin tutadi. Mamlakatda 9 ta aeroport bor (7 tasi 2015-yilda ishlagan, dunyoda 171-o‘rin), ulardan 4 tasining uchish-qo‘nish yo‘lagi qattiq qoplamali. Ularning eng yirigi — Kigali xalqaro aeroportipoytaxtdan 8 km uzoqlikdagi Kanombe tumanida joylashgan bo‘lib, yiliga 500 000 yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatishga mo‘ljallangan (1995-yilda faqat 9000 yo‘lovchi, 2009-yilda 267 ming yo‘lovchi tashilgan). Asosiy aviatashuvchi — davlatga qarashli «Ruander» aviakompaniyasi (kinyaruanda Ruander, so‘zma-so‘z — «Ruanda fuqarosi»); mamlakatda xususiy va xalqaro aviakompaniyalar ham ishlaydi. 2018-yilda yillik yo‘lovchi oqimi qariyb 1 million 70 ming kishiga yetgan.

Temiryo‘l transporti

Temiryo‘llar mamlakatda umuman yo‘q, biroq Kigali bilan Tanzaniyaning Isaka[ingl.] shahrini bog‘laydigan temiryo‘l loyihasi ishlab chiqilmoqda. Isakada 2000-yilda ochilgan, Ruandaga yo‘naltiriladigan yuklarga xizmat qiluvchi ortish-tushirish terminali bor.

Avtomobil transporti

Mototaksi Ruandada

Ruanda orqali transafrika avtomobil yo‘li — Lagos–Mombasa magistrali. o‘tadi. Avtomobil transporti Ruandada asosiy tashish vositasidir. Mamlakatdagi avtomobil yo‘llari tarmog‘i Afrikadagi eng zich tarmoqlardan biri bo‘lib, butun hududni qamrab oladi. To‘rtta asosiy avtomagistral o‘z tarmoqlari bilan barcha aholi punktlarini, shuningdek qo‘shni va boshqa davlatlarni — Burundi, Uganda, Tanzaniya, Keniya va KDRnibog‘laydi. Xalqaro kompaniyalar va hamjamiyatlar a’zolari, shuningdek sayyohlarga rivojlangan avtobus tarmog‘i xizmat ko‘rsatadi. Avtotransport parki tez o‘smoqda: 1995-yilda atigi 28 ming mashina bo‘lgan bo‘lsa, 2006-yilda 66 mingga yetgan. Ularning qariyb yarmi avtobus va yengil avtomobillar.

Ta’lim

Tarixiy manzara

Hozirgi ma’nodagi maktablar Ruandada yevropalik mustamlakachilar kelgach paydo bo‘lgan. Bu maktablar cherkovga tegishli edi; missionerlar ularni aholini xristianlashtirish va mamlakat boshqaruvi uchun malakali kadrlar tayyorlash maqsadida ochgan. Bungacha bolaga asosiy ta’limni ota-onasi bergan, shuningdek, amatorero (so‘zma-so‘z — «tungi yig‘inlar») deb atalgan mashg‘ulotlarda bolalarga hunar va harbiy ish o‘rgatilgan.

1922-yilda ta’limni tashkil etish komissiyasi tuzilgan. Mustamlaka ma’muriyati va katolik cherkovi kelishuvi bilan subsidiyalangan maktablar tizimi joriy qilingan. 1960-yilga kelib bolalarning qariyb 40 foizi maktabga qatnab, boshlang‘ich ta’lim olishni boshlagan (ko‘pchiligi faqat 1 yoki 2-sinfni tugatgan), ammo ularning 2 foizidan kamrog‘i o‘rta yoki kasb-hunar ta’lim muassasalariga kirgan.

Mustaqillik boshida aholining 90 foizi savodsiz edi. Davlat ta’lim nazoratini kuchaytirib, vazirlik tuzgan va ko‘p maktablarni davlat tasarrufiga o‘tkazgan. Ta’lim dunyoviylashgan. 20 yil ichida savodsizlik 50,3 foizgacha pasaygan. 1985-yilda 7—15 yoshdagi bolalar uchun majburiy va bepul ta’lim qonuni qabul qilingan. 1999-yilda esa 47 foiz aholi yetarli ta’limga ega emas edi (90-yillardagi fuqarolar urushi va genotsid oqibatlari tufayli).

Hozirgi holat

Zamonaviy ta’lim tizimi 2003-yilda qabul qilingan «Ta’lim siyosati» hujjatiga asoslanadi. Unga ko‘ra, xalqaro standartlarga mos ta’lim tizimi ishsizlik va qashshoqlikka qarshi kurashning eng muhim omillaridan biridir. U maktabgacha tarbiya, boshlang‘ich va o‘rta maktablar, kasbiy ta’lim va oliy ta’limnio‘z ichiga oladi. Belgiyacha modelga asoslangan avvalgi frankofon ta’lim tizimi ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlardan qochoqlar qaytgach bekor qilinib, frankofon va anglofon unsurlardan iborat aralash tizimga almashtirilgan.

Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim

Ruandadagi boshlang‘ich maktab

1991-yilgacha davlat va xususiy maktabgacha ta’lim tizimi umuman bo‘lmagan; bolalarni ota-onalar va jamoat tashkilotlari tayyorlagan. 1991-yilda vazirlikning maktabgacha ta’lim bo‘limi tashkil topgan; u asosan o‘qituvchilar tayyorlash va qonunchilikka rioya qilinishini nazorat qilish bilan shug‘ullanadi. Muassasalarning aksariyati xususiy yoki jamoat mulki. O‘n yil ichida ular to‘rt baravar ko‘paygan. 2012-yilda tegishli yoshdagi bolalardan qariyb 97 mingi ta’lim olgan (jami 2 million bola); 2022-yilga kelib bu ko‘rsatkich ikki baravar oshishi mumkin edi.

6 yil davom etadigan boshlang‘ich ta’lim barcha bolalar uchun bepul va majburiydir. Biroq bu talab hamma yerda bajarilmaydi. Ta’lim 10 oy davom etadi, sentabrdan iyulgacha. Dastur qonunlar asosida belgilanadi; RVF hokimiyatga kelgach inson huquqlari va milliy birlikka urg‘u berilgan.

Dastlabki uch sinfda milliy til — kinyaruandada o‘qitiladi. 4-sinfda bola va ota-onasi keyingi ta’lim tilini tanlaydi. Boshqa davlat tillari qo‘shimcha fan sifatida o‘qitiladi. 10 yil davomida, 2002-yildan 2012-yilgacha boshlang‘ich ta’limga ajratilgan mablag‘ 6 baravar oshgan. Muassasalar soni genotsiddan oldingidan yuqori. O‘shanda 600 ta maktab vayron bo‘lgan va 3 minggacha o‘qituvchi ishga qaytmagan.

O‘rta ta’lim

O‘rta ta’lim 6 yil davom etadi va imtihonlar bilan yakunlanadi.

Kasb-hunar va texnik ta’lim

Mamlakatda 22 ta davlat va 16 ta xususiy texnik maktab, shuningdek 6 ta texnikum va 79 ta kasb-hunar ta’limi markazi faoliyat yuritgan.

Oliy ta’lim

1995—2009-yillarda talabalar soni keskin oshgan, biroq 2005-yilda tegishli yoshdagi yoshlarning faqat 3 foizi oliy ta’lim bilan qamrab olingan. 1995—1996-yillarda Ruandada 3948 nafar talaba bo‘lgan (barchasi davlat oliygohlarida), 2010-yilda esa davlat va xususiy oliygohlarda 62 736 nafar talaba tahsil olgan. 2008-yilda 15 710 talaba davlatdan moliyaviy yordam olgan. Ta’lim ikki bosqichli — bakalavriat va magistraturadan iborat. Davlat oliygohlari veterinariya, tibbiyot, texnologiya va pedagogika bo‘yicha 3 yillik tezlashtirilgan dasturda milliy diplom olish imkonini ham beradi. Bu bakalavr darajasiga tenglashtirilmaydi va taxminan Rossiya hamda Ukrainadagi kichik mutaxassis malakasiga mos keladi.

Fan

Ruandada Butaredagi Agronomik tadqiqotlar instituti (1932-yilda tashkil etilgan) va uning mamlakatning boshqa shaharlaridagi 6 ta filiali, Tinchlik muloqoti instituti (2002-yildan) faoliyat yuritadi. Shuningdek, oliygohlarning aksariyatida asosan amaliy yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqotlar olib boriladi.

Madaniyat

Ommaviy axborot vositalari

ORINFOR davlat teleradiokompaniyasi (l’Office rwandais d’information — «Ruanda axborot boshqarmasi») RTV telekanaliga (Rwandan Television — «Ruanda televideniyesi») va radiostansiyaga (Radio Rwanda).

Me’morchilik

Xalqning an’anaviy turar joylari asosan dumaloq, asalari uyasiga o‘xshash shaklda bo‘lgan. Uylarning karkasi novdalar, qamish va o‘tlar bilan o‘ralgan xodalardan tuzilgan. Ichkarida loy bilan suvalgan devorlar geometrik naqshlar bilan bezatilgan. Ichki makonni qismlarga ajratish naqshli bo‘yralar yordamida amalga oshirilgan.

Bir oilaning kulbalari alohida hovlida, don ombori va «ajdodlar ruhlari» kulbasi yonida joylashgan. Hovli o‘rab qo‘yilgan.

Aholi manzilgohlari odatda tepaliklarning cho‘qqilari va yonbag‘irlarida joylashadi.

Zamonaviy uylar to‘rtburchak shaklli, g‘ishtdanqurilgan, ikki tomonga qiyalangan cherepitsa tomli, ayvonli va derazali bo‘ladi.

Shahar qurilishi uncha rivojlanmagan.

Qurolli kuchlar

Umumiy soni 35—45 ming kishi (turli ma’lumotlarga ko‘ra), shundan qariyb 7 mingi jandarmeriya va 1 mingi harbiy havo kuchlarida. Xizmatga ko‘ngillilar qabul qilinadi, chaqiruv yoshi — 18 yosh. Ruandaning mudofaa xarajatlari 1990-yilda YAIMning 3,75 foizini, 2000-yilda 3,53 foizini, 2010-yilda esa 1,91 foizini tashkil etgan.

Adabiyotlar

На русском языке
Книги на английском языке
Статьи на английском языке
  • Caplan Gerald. Rethinking the Rwandan Narrative for the 25th Anniversary // Genocide Studies International : [англ.]. — New York : University of Texas Press, 2018. — Vol. 2, no. 12. — P. 152—190. — ISSN 1911-0359. — doi:10.3138/gsi.12.2.03.
  • Thomson Susan. Whispering truth to power // African Affairs : The everyday resistance of Rwandan peasants to post-genocide reconciliation : [англ.]. — New York : Oxford University Press US, 2011. — Vol. 110, no. 440 (July). — P. 439—456. — ISSN 1468-2621. — doi:10.1093/afraf/adr021.
На французском языке

Havolalar