Robototexnika nima

Robototexnika (robot va texnika; ingl. robotics — robotika, robotexnika) — amaliy fan bo‘lib, avtomatlashtirilgan texnik tizimlarni ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi hamda ishlab chiqarish taraqqiyotining eng muhim texnik asoslaridan biri hisoblanadi.

Robototexnika elektronika, mexanika, kibernetika, telemexanika, mexatronika, informatika, shuningdek, radiotexnika va elektrotexnika kabi fanlarga tayanadi. Qurilish, sanoat, maishiy, tibbiy, aviatsiya hamda ekstremal sharoitlar (harbiy, kosmik, suvosti) robototexnikasi farqlanadi.

Atamaning etimologiyasi

«Robotika» (yoki «robotexnika», «robotics») atamasi bosma nashrda ilk bor Ayzek Azimovning 1941-yilda e’lon qilingan «Yolg‘onchi» ilmiy-fantastik hikoyasida qo‘llangan.

«Robototexnika» atamasining asosida «robot» so‘zi yotadi. Bu so‘zni 1920 yilda chex yozuvchisi Karel Chapek va uning akasi Yozef tomonidan Karel Chapekning «R. U. R.» («Rossum universal robotlari») ilmiy-fantastik pyesasi uchun o‘ylab topilgan. Pyesa ilk marta 1921-yilda sahnalashtirilib, tomoshabinlar orasida muvaffaqiyat qozongan. Unda zavod egasi ko‘plab androidlarni ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yadi. Ular dastlab tinimsiz ishlaydi, biroq keyinchalik isyon ko‘tarib, o‘z yaratuvchilarini halok qiladi.

Sohaning tarixi

Robot qo‘li

Keyinchalik robototexnikaga asos bo‘lgan ayrim g‘oyalar yuqorida sanab o‘tilgan atamalar paydo bo‘lishidan ancha oldin, antik davrdayoq yuzaga kelgan. Miloddan avvalgi I asrda yasalgan harakatlanuvchi haykallarning qoldiqlari topilgan. «Iliada» Gomer asarida xudo Gefest oltindan gapira oladigan xizmatkor ayollar yasab, ularga aql (hozirgi atama bilan aytganda, sun’iy intellekt) va kuch bergani aytiladi. Qadimgi yunon mexanigi va muhandisi Tarentlik Arxitga ucha oladigan mexanik kaptarni yaratish (taxminan miloddan avvalgi 400-yil) nisbat beriladi. Bundan ikki ming yildan ko‘proq vaqt avval Aleksandriyalik Geron suv bilan ishlaydigan «Sayroqi qush» avtomatini hamda antik ibodatxonalar uchun harakatlanuvchi shakllar tizimini yaratgan. 270-yilda qadimgi yunon ixtirochisi Ktesibiy maxsus suv soatini ixtiro qilgan. U klepsidra («vaqtni o‘g‘irlovchi») deb atalgan va murakkab tuzilishi bilan zamondoshlarida katta qiziqish uyg‘otgan. 1500-yilda buyuk Leonardo da Vinchi shaharga qirol kirib kelganida Fransiya gerbini ochib ko‘rsatishi kerak bo‘lgan sher shaklidagi mexanik qurilmani ishlab chiqqan. XVIII asrda shveysariyalik soatsoz P. Jake-Dro maxsus kulachokli barabanlar yordamida 40 tagacha harfdan iborat matn yozishga dasturlashtiriladigan «Kotib» mexanik qo‘g‘irchog‘ini yaratgan. 1801-yilda fransuz tadbirkori Jozef Jakkar o‘sha davr uchun ilg‘or to‘quv dastgohini taqdim etgan. Unda teshikli maxsus kartalar yordamida matoda takrorlanuvchi bezak naqshlarini hosil qilishni «dasturlash» mumkin edi. XIX asr boshlarida bu g‘oyadan ingliz matematigi Charlz Bebbij dastlabki avtomatik hisoblash mashinalaridan birini yaratishda foydalangan. XX asrning taxminan 30-yillariga kelib, oddiy harakatlarni bajara oladigan va inson buyrug‘i bilan sodda iboralarni aytadigan androidlar paydo bo‘lgan. Shunday dastlabki ishlanmalardan biri amerikalik muhandis D. Ueksli tomonidan 1927-yilda Nyu-Yorkdagi Butunjahon ko‘rgazmasi uchun yaratilgan qurilma edi.

XX asrning 50-yillarida radioaktiv materiallar bilan ishlash uchun mexanik manipulyatorlar paydo bo‘ldi. Ular xavfsiz joyda turgan operator qo‘llarining harakatlarini takrorlay olardi. 1960-yilga kelib yuqori radioaktivlik hududlarini tekshirish va namunalar olish uchun manipulyator, telekamera va mikrofon bilan jihozlangan, masofadan boshqariladigan g‘ildirakli platformalar ishlab chiqildi.

Sanoatda raqamli dasturiy boshqaruvli dastgohlarning keng joriy qilinishi dastgohlarga yuk ortish va ulardan yuk tushirish uchun dasturlanadigan manipulyatorlarni yaratishga turtki bo‘ldi. 1954-yilda amerikalik muhandis J. Devol almashtiriladigan perforatsiyalangan kartalar yordamida yuk ortish va tushirish manipulyatorini boshqarish usulini patentladi. Natijada u 1956-yilda J. Engelberger bilan birgalikda sanoat robototexnikasi ishlab chiqaruvchi dunyodagi ilk «Yunimeyshn» (ingl. Unimation — Universal Automation) kompaniyasini tashkil etdi. 1962-yilda AQSHda dastlabki «Versatran» va «Unimate» sanoat robotlari paydo bo‘ldi. Ulardan ayrimlari 100 ming soatlik ish resursidan ham oshib, hozirgacha ishlab kelmoqda. Agar dastlabki tizimlarda elektronika va mexanikaga ketgan xarajatlar nisbati 75 % ga 25 % bo‘lgan bo‘lsa, hozir bu nisbat aksincha. Shu bilan birga, elektronikaning yakuniy qiymati izchil pasaymoqda. 1970-yillarda robotlarning maxsus boshqaruv bloklarini dasturlanadigan kontrollerlar bilan almashtirgan arzon mikroprotsessorli boshqaruv tizimlarining paydo bo‘lishi robotlar narxini taxminan uch baravar kamaytirdi. Bu ularning sanoat ishlab chiqarishining barcha tarmoqlarida ommaviy tarqalishiga turtki bo‘ldi.

Shunga o‘xshash ko‘plab ma’lumotlar «Robototexnika: tarixi va istiqbollari» I. M. Makarov va Yu. I. Topcheyev kitobida keltirilgan. Unda robotlar sivilizatsiya rivojlanishi tarixida qanday rol o‘ynagani va kelajakda qanday rol o‘ynashi ommabop hamda batafsil bayon etilgan.

Robotlarning asosiy sinflari

Robotlarni tasniflashning bir necha yondashuvi mavjud: qo‘llanish sohasi, vazifasi, harakatlanish usuli va boshqalar. Asosiy qo‘llanish sohasiga ko‘ra sanoat robotlari, tadqiqot robotlari, ta’limda ishlatiladigan robotlar va maxsus robotlar farqlanadi.

Keng maqsadlarda qo‘llanadigan robotlarning eng muhim sinflari — manipulyatsion va harakatlanuvchi robotlardir.

Manipulyatsion robot — bir necha erkinlik darajasiga ega manipulyator ko‘rinishidagi ijro qurilmasi va dasturiy boshqaruv qurilmasidan iborat statsionar yoki ko‘chma avtomatik mashina. U ishlab chiqarish jarayonida harakat va boshqaruv vazifalarini bajaradi. Bunday robotlar polga o‘rnatiladigan, osma va portal tipidagi ko‘rinishlarda ishlab chiqariladi. Ular mashinasozlik va asbobsozlik tarmoqlarida eng ko‘p tarqalgan.

Mobil robot — avtomatik boshqariladigan yuritmalarga ega harakatlanuvchi shassili avtomatik mashina. Bunday robotlar g‘ildirakli, qadam tashlab yuradigan va gusenitsali bo‘lishi mumkin (shuningdek, sudraluvchi, suzuvchi va uchuvchi mobil robototexnika tizimlari ham mavjud, quyiga qarang).

Robotlarning tarkibiy qismlari

Yuritmalar

Robototexnik pedipulyator, pnevmatik mushaklar bilan jihozlangan.
  • Yuritmalar: robotlarning «mushaklari» hisoblanadi. Hozirgi vaqtda yuritmalarda eng keng tarqalgan dvigatellar elektr dvigatellaridir, ammo kimyoviy moddalar, suyuqlik yoki siqilgan havo yordamida ishlaydigan boshqa turlari ham qo‘llanadi.
  • O‘zgarmas tok dvigatellari: Hozirda ko‘pchilik robotlarda elektr dvigatellari qo‘llanadi; ularning bir nechta turi mavjud.
  • Qadamli elektr dvigatellari: Nomidan anglashilishicha, qadamli elektr dvigatellari o‘zgarmas tok dvigatellaridek erkin aylanmaydi. Ular kontroller boshqaruvida muayyan burchakka qadamma-qadam buriladi. Shu tariqa holat datchigisiz ishlash mumkin, chunki burilish burchagi kontrollerga oldindan ma’lum. Shuning uchun bunday dvigatellar ko‘plab robotlarning yuritmalari va raqamli dasturiy boshqaruvli dastgohlarda keng qo‘llanadi.
  • Pyezodvigatellar: O‘zgarmas tok dvigatellariga zamonaviy muqobil — ultratovush dvigatellari deb ham ataladigan pyezodvigatellardir. Ularning ishlash prinsipi o‘ziga xos: sekundiga 1000 martadan ortiq tebranadigan juda kichik pyezoelektrik oyoqchalar dvigatelni aylana yoki to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatga keltiradi. Ularning afzalliklari — nanometr darajasidagi yuqori aniqlik, tezlik va o‘lchamiga nisbatan juda katta quvvat. Pyezodvigatellar tijoratda mavjud bo‘lib, ayrim robotlarda ham qo‘llanadi.
  • Pnevmatik mushaklar: Pnevmatik mushaklar tortish kuchini hosil qiluvchi oddiy, ammo kuchli qurilmadir. Siqilgan havo bilan to‘ldirilganda ular uzunligining 40 % gacha qisqarishi mumkin. Bunga tashqi tomondan ko‘rinib turadigan to‘qima tuzilishi sabab bo‘ladi: u mushaklarni yo uzun va ingichka, yo qisqa va yo‘g‘on holatga keltiradi[manba 5393 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ularning ishlash usuli biologik mushaklarga o‘xshagani uchun hayvonlarnikiga o‘xshash mushak va skeletga ega robotlarni yaratishda foydalanish mumkin.
  • Elektrofaol polimerlar: Elektrofaol polimerlar — elektr ta’siri ostida shaklini o‘zgartiradigan plastmassa turidir. Ularni egiladigan, cho‘ziladigan yoki qisqaradigan qilib loyihalash mumkin. Biroq hozircha tijorat robotlarini ishlab chiqarishga mos elektrofaol polimerlar yo‘q, chunki mavjud namunalarining barchasi samarasiz yoki mustahkam emas.
  • Elastik nanonaychalar: Bu rivojlanishning boshlang‘ich bosqichidagi istiqbolli eksperimental texnologiyadir. Nanonaychalarda nuqsonlarning bo‘lmasligi tolaga bir necha foiz elastik deformatsiyalanish imkonini beradi. Insonning biseps mushagini diametri 8 mm bo‘lgan shunday material simi bilan almashtirish mumkin. Bunday ixcham «mushaklar» kelajakda robotlarning insondan tezroq yugurishi va balandroq sakrashiga yordam berishi mumkin.

Datchiklar

  • Tegish datchiklari.
  • Yorug‘lik datchiklari.
  • Giroskop datchigi.
  • Masofa datchigi.
  • Exolot va robotning vazifasiga bog‘liq boshqa datchiklar.

Harakatlanish usullari

G‘ildirakli va gusenitsali robotlar

Bu sinfdagi eng keng tarqalgan robotlar to‘rt g‘ildirakli hamda gusenitsali robotlardir. Boshqa miqdorda g‘ildirakka ega robotlar ham yaratilmoqda; ayrim hollarda bu robot tuzilishini soddalashtirish va to‘rt g‘ildirakli qurilmalar ishlay olmaydigan joylarda harakatlanish imkonini beradi.

Segvey — Nagoya robotlar muzeyida.

Ikki g‘ildirakli robotlar, odatda, robot korpusining og‘ish burchagini aniqlash va yuritmalarga tegishli boshqaruv kuchlanishini uzatish (muvozanatni saqlash va kerakli harakatni bajarish) uchun turli giroskopik qurilmalardan foydalanadi. Ikki g‘ildirakli robot muvozanatini saqlash masalasi teskari mayatnik dinamikasi bilan bog‘liq. Bunday «muvozanat saqlovchi» ko‘plab qurilmalar yaratilgan. Ularga Segveyni ham kiritish mumkin; u robotning tarkibiy qismi sifatida ishlatilishi mumkin. Masalan, segvey NASA tomonidan ishlab chiqilgan Robonavt.

robotida transport platformasi vazifasini bajaradi. Bir g‘ildirakli robotlar ko‘p jihatdan ikki g‘ildirakli robotlarga oid g‘oyalarning davomi hisoblanadi. Ikki o‘lchamli (2D) fazoda harakatlanish uchun yagona g‘ildirak sifatida bir nechta yuritma yordamida aylantiriladigan shardan foydalanish mumkin. Shunday robotlarning bir qancha ishlanmalari mavjud. Masalan, shar-robot Karnegi — Mellon universitetida yaratilgan, «BallIP» shar-roboti Toxoku Gakuin universitetida (ingl. Tohoku Gakuin University), Rezero shar-roboti esa Shveysariya oliy texnika maktabida ishlab chiqilgan. Bu turdagi robotlarning cho‘zinchoq shakliga bog‘liq ayrim afzalliklari bo‘lib, ular boshqa turdagi robotlarga qaraganda inson muhitiga yaxshiroq moslashishi mumkin.

Sferik robotlarning bir qancha prototiplari mavjud. Ularning ba’zilari harakatlanish uchun ichki massaning aylanishidan foydalanadi. Bunday robotlar ingl. spherical orb robots, ingl. orb bot va ingl.  ball bot.

deb ataladi. Ayrim mobil g‘ildirakli robotlarning tuzilishida «omnidirectional» («har tomonga harakatlanuvchi g‘ildiraklar») turidagi rolikli g‘ildiraklar qo‘llanadi; bu robotlar yuqori manyovrchanligi bilan ajralib turadi.

Notekis sirtlar, o‘tloq va toshli hududlarda harakatlanish uchun olti g‘ildirakli robotlar ishlab chiqilmoqda. Ular to‘rt g‘ildiraklilarga qaraganda sirtga yaxshiroq ilashadi. Gusenitsalar esa yanada kuchliroq ilashishni ta’minlaydi. Ko‘plab zamonaviy jangovar robotlar va notekis sirtlarda yurish uchun mo‘ljallangan robotlar gusenitsali qilib ishlab chiqiladi. Biroq ularni binolar ichida, silliq qoplamalar va gilamlarda ishlatish qiyin. Bunga NASA tomonidan yaratilgan ingl. Urban Robot («Urbie») roboti hamda iRobot kompaniyasi ishlab chiqqan Warrior va PackBot.

Qadam tashlab yuradigan robotlar

Robot-android ASIMO, ishlab chiqaruvchi — Honda.

Ilk nashrlar qadam tashlab yuradigan robotlarni yaratishning nazariy va amaliy masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, 1970—1980-yillarga to‘g‘ri keladi.

Robotning «oyoqlar» yordamida harakatlanishi dinamikaning murakkab masalasidir. Ikki oyoqda yuradigan bir qancha robotlar yaratilgan bo‘lsa-da, ular hozircha insonnikidek barqaror harakatga erisha olmayapti. Ikkitadan ortiq oyoqda harakatlanadigan ko‘plab mexanizmlar ham yaratilgan. Bunday tuzilmalarga qiziqish ularni loyihalash nisbatan osonligi bilan bog‘liq. Gibrid variantlar ham taklif etilgan (masalan, «Men, robot» filmidagi robotlar yurganda ikki, yugurganda esa to‘rt oyoqdan foydalana oladi).

Ikki oyoqli robotlar odatda tekis polda yaxshi harakatlanadi, ayrimlari zinadan ham chiqa oladi. Notekis joylarda yurish bu turdagi robotlar uchun murakkab vazifadir. Yuruvchi robotlarning harakatlanishini ta’minlaydigan bir qancha texnologiyalar mavjud:

  • Servoyuritma + gidromexanik yuritma — yuruvchi robotlarni yaratishning dastlabki texnologiyasi bo‘lib, General Electric kompaniyasi 1960-yillarda ishlab chiqargan bir qancha eksperimental robotlarda qo‘llangan. Ushbu texnologiya asosida GE tomonidan amalda yasalgan ilk loyiha va, ehtimol, dunyodagi harbiy maqsadli ilk yuruvchi robot «to‘rt oyoqli tashuvchi» Walking Truck bo‘lgan (mashinada robotlashtirilgan oyoqlar mavjud, uni bevosita kabinada o‘tirgan inson boshqaradi).
  • ZMP texnologiyasi: ZMP[ingl.]* (ingl. zero moment point, «nol moment nuqtasi») — ASIMO singari Honda robotlarida qo‘llanadigan algoritm. Bort kompyuteri robotga ta’sir etayotgan barcha tashqi kuchlar yig‘indisi robot harakatlanayotgan sirt tomon yo‘naladigan qilib uni boshqaradi. Bu robotning yiqilishiga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan aylantiruvchi moment hosil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi. Bunday harakatlanish inson uchun xos emasligini ASIMO roboti va insonning yurishini taqqoslab ko‘rish mumkin.
  • Sakrovchi robotlar: 1980-yillarda professor Mark Reybert (ingl. Marc Raibert) Leg Laboratory (Massachusets texnologiya instituti) laboratoriyasida faqat bir oyoqda sakrash orqali muvozanatini saqlay oladigan robotni yaratdi. Robotning harakatlari insonning pogo-stik trenajyoridagi harakatlarini eslatadi. Keyinchalik algoritm ikki va to‘rt oyoqli mexanizmlarga ham tatbiq etildi. Bu robotlar yugurish va salto bajarish qobiliyatini namoyish etdi. To‘rt oyoqli robotlar yugurish, yo‘rg‘alab yurish, allyur va sakrab harakatlanishni ko‘rsatdi.
  • Muvozanatni saqlashning moslashuvchan algoritmlari. Ular asosan robotning massa markazining joriy holati statik barqaror holatdan yoki oldindan belgilangan harakat trayektoriyasidan qanchalik og‘ishini hisoblashga tayanadi. Masalan, bu texnologiya yuk tashuvchi yuruvchi Big Dog robotida qo‘llanadi. Harakat paytida robot massa markazining joriy holati bilan statik barqarorlik nuqtasidan joriy og‘ishni bir xil saqlaydi. Bu oyoqlarni o‘ziga xos tarzda qo‘yishni («tizzalar ichkariga» yoki «tort-itar») talab qiladi, shuningdek, robotning bir joyda to‘xtashi va yurishning o‘tish rejimlarini boshqarishini qiyinlashtiradi. Moslashuvchan barqarorlik algoritmi tizim massa markazi tezlik vektori yo‘nalishini doimiy saqlashga ham asoslanishi mumkin, ammo bu usul faqat yetarlicha katta tezliklarda samarali. Zamonaviy robototexnika uchun tizimning kinematik xususiyatlarini hisoblashni yuqori samarali ehtimollik va evristik tahlil usullari bilan uyg‘unlashtiradigan, barqarorlikni saqlashning qo‘shma usullarini ishlab chiqish ayniqsa muhimdir..

ning usullari bilan birlashtiradigan barqarorlikni saqlashning qo‘shma usullarini ishlab chiqish ayniqsa muhimdir.

  • Uchuvchi robotlar. Zamonaviy samolyotlarning aksariyati uchuvchilar boshqaradigan uchuvchi robotlardir. Avtopilot parvozning barcha bosqichlarini, jumladan, uchish va qo‘nishni nazorat qila oladi. Uchuvchi robotlarga uchuvchisiz uchish apparatlari (UUA; ularning muhim kichik sinfini qanotli raketalar tashkil etadi) ham kiradi. Bunday apparatlar odatda yengil bo‘ladi (uchuvchi yo‘qligi sababli) va xavfli vazifalarni bajara oladi; ayrim uchuvchisiz uchish apparatlari operator buyrug‘i bilan o‘t ochishi mumkin. Mustaqil ravishda o‘t ochadigan UUA ham ishlab chiqilmoqda. Uchuvchi robotlar samolyotlarga xos harakat usulidan tashqari boshqalaridan ham foydalanadi. Masalan, pingvinlar, skatlar, meduzalarning harakatlariga o‘xshash usullar (Air Penguin, Air Ray va Air Jelly kabi Festo kompaniyasining robotlari) yoki hasharotlarga xos uchish usullari, masalan, RoboBee.
Ilonsimon sudraluvchi ikkita robot. Chapdagisi 64 ta, o‘ngdagisi esa o‘nta yuritma bilan jihozlangan
  • Sudraluvchi robotlar. ilonlar, chuvalchanglar, shilliqqurtlarga o‘xshab harakatlanadigan robotlarning bir qancha ishlanmalari mavjud. Robot harakatlanish uchun ishqalanish kuchidan (g‘adir-budur tayanch sirtda) yoki sirt egriligining o‘zgarishidan (o‘zgaruvchan egrilikdagi silliq sirtda) foydalanishi mumkin. Bu usul tor joylarda harakatlanishga yordam berishi taxmin qilinadi. Xususan, bunday robotlardan qulagan binolar vayronalari ostidan odamlarni qidirishda foydalanish rejalashtirilgan. Suvda harakatlanadigan ilonsimon robotlar ham ishlab chiqilgan; bunga Yaponiyaning ACM-R5 roboti misol bo‘ladi.
  • Vertikal sirtlarda harakatlanadigan robotlar. Ularni loyihalashda turli yondashuvlardan foydalaniladi. Birinchi yondashuv — devordagi bo‘rtmalardan ushlanib ko‘tarilayotgan insonga o‘xshab harakatlanadigan robotlarni yaratish. Bunga Stenford universitetida yaratilgan Capuchin roboti misol bo‘ladi. Ikkinchi yondashuv — gekkonlar singari harakatlanadigan, vakuumli so‘rg‘ichlar bilan jihozlangan robotlarni loyihalash. Bunday robotlarga Wallbot va Stickybot.
  • Suzuvchi robotlar. Suvda baliqlarga taqlid qilib harakatlanadigan robotlarning ko‘plab ishlanmalari mavjud. Ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, bunday harakatlanish samaradorligi 80 % ga yuqori bo‘lishi mumkin. Bu ko‘rsatkich vintli parrak yordamida harakatlanish bilan taqqoslaganda aniqlangan. Bundan tashqari, bunday tuzilmalar kamroq shovqin chiqaradi va yuqori manyovrchanlikka ega. Shu sababli baliqlarga taqlid qilib suzadigan robotlar tadqiqotchilarda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Masalan, Esseks universitetida yaratilgan Robotic Fish roboti va Tuna roboti bor. Ikkinchisi Institute of Field Robotics (ingl.) tomonidan tunets balig‘ining harakat usulini tadqiq etish va modellashtirish uchun yaratilgan. Boshqa konstruksiyadagi suzuvchi robotlar ham mavjud. Bunga Festo kompaniyasining Aqua Ray roboti skatning harakatlariga taqlid qiladi, Aqua Jelly esa meduza harakatlariga taqlid qiladi.

Boshqaruv tizimlari

Robotni boshqarish deganda robotni bajariladigan vazifalarga moslashtirish, uning harakatlarini dasturlash, boshqaruv tizimi va unga tegishli dasturiy ta’minotni yaratish bilan bog‘liq masalalar majmuasini hal qilish tushuniladi.

Boshqaruv turiga ko‘ra robototexnika tizimlari quyidagilarga bo‘linadi:

  1. Biotexnik:
    • buyruqli (robotning alohida bo‘g‘inlarini tugma va dastaklar orqali boshqarish);
    • nusxa ko‘chiruvchi (inson harakatlarini takrorlash; qo‘llanayotgan kuchni uzatuvchi teskari aloqani amalga oshirish mumkin, ekzoskeletlar);
    • yarimavtomatik (robotning butun kinematik tizimini bitta boshqaruv organi, masalan, tutqich orqali boshqarish);
  2. Avtomatik:
    • dasturiy (oldindan belgilangan dastur asosida ishlaydi, asosan o‘zgarmas muhitda bir xil vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan);
    • moslashuvchan (odatiy vazifalarni bajaradi, biroq ish sharoitiga moslashadi);
    • intellektual (eng rivojlangan avtomatik tizimlar);
  3. Interaktiv:
    • avtomatlashtirilgan (avtomatik va biotexnik rejimlarni navbatma-navbat qo‘llash mumkin);
    • supervizorli (inson faqat maqsadni ko‘rsatish vazifasini bajaradigan avtomatik tizimlar);
    • dialogli (robot inson bilan xatti-harakat strategiyasini tanlash yuzasidan muloqot qiladi; odatda u manipulyatsiyalar natijasini oldindan baholaydigan va maqsad tanlash bo‘yicha maslahat beradigan ekspert tizimi bilan jihozlanadi).

Robotlarni boshqarishning asosiy vazifalari quyidagilar:

  • holatlarga oid rejalashtirish;
  • harakatlarni rejalashtirish;
  • kuchlar va momentlarni rejalashtirish;
  • dinamik aniqlikni tahlil qilish;
  • robotning kinematik va dinamik xususiyatlarini aniqlash.

Robotlarni boshqarish usullarining rivojlanishida texnik kibernetika va avtomatik boshqaruv nazariyasi.

Qo‘llanish sohalari

2017-yilda dunyoda robotlarning o‘rtacha soni 69 tani tashkil etgan (har 10 000 ishchiga). Eng yuqori ko‘rsatkich Janubiy Koreyada — 531 ta robot (har 10 000 ishchiga), Singapurda — 398 ta, Yaponiyada — 305 ta, Germaniyada — 301 ta.

Ta’lim

MASOR o‘quv roboti qatnashgan festival — «Osmon 2022»

Robototexnika majmualari avtomatik boshqaruv nazariyasi va mexatronika sohasida zamonaviy yuqori texnologiyali tadqiqot vositalari sifatida ta’limda ham ommalashgan. Ularning o‘rta va oliy kasbiy ta’lim muassasalarida qo‘llanishi «loyihalar asosida o‘qitish» konsepsiyasini amalga oshirishga imkon beradi. Bu konsepsiya AQSH va Yevropa Ittifoqining ILERT singari yirik qo‘shma ta’lim dasturiga asos qilib olingan. Robototexnika majmualaridan muhandislik ta’limida foydalanish bir vaqtning o‘zida bir necha turdosh fan bo‘yicha kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantirish imkonini beradi: mexanika, boshqaruv nazariyasi, sxemotexnika, dasturlash, axborot nazariyasi. Keng qamrovli bilimlarga ehtiyoj ilmiy jamoalar o‘rtasidagi aloqalarni rivojlantiradi. Bundan tashqari, talabalar ixtisoslik bo‘yicha tayyorgarlik jarayonidayoq haqiqiy amaliy masalalarni hal qilish zarurati bilan yuzlashadi.

O‘quv laboratoriyalari uchun ommabop robototexnika majmualari:

Boshqa to‘plamlar ham mavjud. Moskva pedagogik mahorat markazi eng ommabop platformalar va robototexnika konstruktorlarini taqqoslagan.

«mobil robototexnik» kasbi Rossiya Federatsiyasi Mehnat vazirligi tuzgan eng talabgir 50 ta kasb ro‘yxatiga kiritilgan.

2016—2019-yillarda ta’lim va fan uchun robotlar savdosi 8 mln donaga yetishi prognoz qilingan.

Robototexnika 7-9-sinflar maktab dasturiga kiritilgan.

Sanoat

Robotlar ishlab chiqarishda o‘nlab yillardan beri muvaffaqiyatli qo‘llanmoqda. Ular takroriy, ko‘p energiya talab qiladigan va xavfli ishlarni bajarishda insonning o‘rnini bosadi. Robotlar charchamaydi, dam olish tanaffusiga, suv va ovqatga muhtoj emas. Ular ish haqini oshirishni talab qilmaydi va kasaba uyushmalariga a’zo bo‘lmaydi.

Odatda sanoat robotlari sun’iy intellektga ega bo‘lmaydi. Ular manipulyatorning ayni bir harakatlarini qat’iy dastur asosida takrorlaydi.

Masalan, avtomobil zavodlarining konveyerlarida robotlardan foydalanishda katta yutuqlarga erishilgan. Avtomobil sanoati korxonalarida avtomobillarni yig‘ish va yarim tayyor mahsulotlarni tashishning barcha jarayonlarini robotlar bajarishi, insonlar esa faqat ularni nazorat qilishi ko‘zda tutilgan rejalar ham mavjud.

Atom va kimyo sanoatida inson uchun radioaktiv hamda kimyoviy xavfli muhitlarda ishlashda robotlardan keng foydalaniladi.

Avtomatik tashxislovchi robot ishlab chiqilgan. U elektr uzatish liniyalarining holatini tekshiradi hamda uchuvchisiz vertolyot va momaqaldiroqdan himoya trosiga qo‘nib, uning bo‘ylab harakatlana oladigan qurilmadan iborat.

2016-yilda dunyoning barcha mamlakatlari sanoatida 1,8 mln dona robot ishlatilgan; 2020-yilga kelib ular soni 3,5 mln donadan oshishi prognoz qilingan.

2016—2019-yillarda logistika, qurilish va buzish ishlarida foydalaniladigan robotlar savdosi 177 ming donani tashkil etishi prognoz qilingan.

Qishloq xo‘jaligi

Qishloq xo‘jaligida ekinlarni avtomatik parvarishlaydigan dastlabki robotlar qo‘llanmoqda. Sabzavot yetishtirishga mo‘ljallangan ilk robotlashtirilgan issiqxonalar sinovdan o‘tkazilmoqda.

2016—2019-yillarda qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan robotlar savdosi 34 ming donani tashkil etishi prognoz qilingan.

Tibbiyot

Tibbiyotda robototexnika turli ekzoskeletlar ko‘rinishida qo‘llanadi. Ular tayanch-harakat tizimi faoliyati buzilgan insonlarga yordam beradi. Tibbiy maqsadlarda inson organizmiga joylashtiriladigan kichik robotlar — yurak stimulyatorlari, ma’lumot datchiklari va hokazolar ishlab chiqilmoqda.

Rossiyada urologik operatsiyalarni bajarishga mo‘ljallangan birinchi robotlashtirilgan jarrohlik majmuasi ishlab chiqilgan.

2016—2019-yillarda tibbiyotda foydalaniladigan robotlar savdosi 8 ming donani tashkil etishi prognoz qilingan.

Kosmonavtika

Robot-manipulyatorlar kosmik uchish apparatlarida qo‘llanadi. Masalan, kuzatuvchi Orlets kosmik apparatida suratga olingan plyonkani kichik tushiriluvchi kapsulalarga joylashtiradigan kapsulali avtomat bo‘lgan. Oyda yuruvchi apparat va Marsda yuruvchi apparat kabi sayyoralar yuzasida harakatlanadigan qurilmalar mobil robotlarning juda qiziqarli namunalari sanaladi.

Sport

Robotlar o‘rtasidagi futbol bo‘yicha birinchi jahon chempionati 1996-yilda Yaponiyada bo‘lib o‘tgan (qarang: RoboCup).

Transport

Prognozlarga ko‘ra, 2025-yilda to‘liq avtomatlashtirilgan, avtopilotli yengil avtomobillar ishlab chiqarish hajmi 600 ming donani tashkil etadi.

Harbiy soha

Harbiy maqsadlarda qo‘llanadigan dastlabki to‘liq avtonom robotlar allaqachon ishlab chiqilgan. Ularni taqiqlash bo‘yicha xalqaro muzokaralar boshlangan.

Yong‘in xavfsizligi

Yong‘in o‘chiruvchi robotlar (robotlashtirilgan qurilmalar) yong‘inlarni o‘chirishda faol qo‘llanadi. Robot inson yordamisiz yong‘in o‘chog‘ini aniqlashi, uning koordinatalarini hisoblashi va o‘t o‘chirish moddasini alanga markaziga yo‘naltirishi mumkin. Odatda bunday robotlar portlash xavfi bo‘lgan obyektlarga o‘rnatiladi[manba 2721 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Robotlashtirishning ijtimoiy oqibatlari

Rivojlangan mamlakatlarda qo‘l mehnatining soatbay ish haqi yiliga taxminan 10—15 % ga, robototexnika qurilmalaridan foydalanish xarajatlari esa 2—3 % ga oshishi qayd etiladi. Shu bilan birga, amerikalik ishchining bir soatlik mehnat haqi XX asrning 70-yillari o‘rtalarida robotning bir soat ishlash xarajatidan oshgan. Natijada ish joyida insonni robot bilan almashtirish taxminan 2,5—3 yildan keyin sof foyda keltira boshlaydi.

Ishlab chiqarishni robotlashtirish arzon ishchi kuchiga ega iqtisodiyotlarning raqobat ustunligini kamaytiradi va malakali ishchi kuchining ishlab chiqarishdan xizmat ko‘rsatish sohasiga o‘tishiga sabab bo‘ladi. Kelajakda ommaviy kasblar (haydovchilar, sotuvchilar) robotlashtiriladi. Rossiyada ish o‘rinlarining yarmigachasi robotlar bilan almashtirilishi mumkin.

AQSH sanoatida 1990-yildan 2007-yilgacha robotlar sonining bittaga oshishi insonlar uchun oltita ish o‘rni yo‘qolishiga olib kelgan. Har ming ish o‘rniga qo‘shilgan har bir yangi robot AQSH iqtisodiyoti bo‘yicha o‘rtacha ish haqini o‘rtacha yarim foizga pasaytirgan.

Rossiyada robotlar asosan avtomobil sanoati va mikroelektronikada qo‘llanadi.

Adabiyotlar

  • Bogolyubov A. N.  Matematiklar. Mexaniklar. Biografik ma’lumotnoma. — Kiyev: Naukova dumka, 1983. — 639 bet
  • Vukobratovich M.  Yuruvchi robotlar va antropomorf mexanizmlar. — M.: Mir, 1976. — 541 bet
  • Paton B. Ye., Spinu G. A., Timoshenko V. G.  Payvandlash uchun sanoat ishlari. — Kiyev: Naukova dumka, 1977. — 228 bet
  • Popov Ye. P., Vereshchagin A. F., Zenkevich S. L.  Manipulyatsion robotlar: dinamika va algoritmlar. — M.: Nauka, 1978. — 400 bet
  • Medvedev V. S., Leskov A. G., Yushchenko A. S.  Manipulyatsion robotlarni boshqarish tizimlari. — M.: Nauka, 1978. — 416 bet
  • Oxotsimskiy D. Ye., Golubev Yu. F.  Avtomatik yuruvchi apparatning harakat mexanikasi va boshqaruvi. — M.: Nauka, 1984. — 310 bet
  • Kozlov V. V., Makarichev V. P., Timofeyev A. V., Yurevich Ye. I.  Robotlarni boshqarish dinamikasi. — M.: Nauka, 1984. — 336 bet
  • Fu K., Gonsales R., Li K.  Robototexnika / Ingliz tilidan tarjima. — M.: Mir, 1989. — 624 bet — ISBN 5-03-000805-5.
  • Popov Ye. P., Pismennıy G. V.  Robototexnika asoslari: mutaxassislikka kirish. — M.: Visshaya shkola, 1990. — 224 bet — ISBN 5-06-001644-7.
  • Shaxinpur, M.  Robototexnika kursi / Ingliz tilidan tarjima. — M.: Mir, 1990. — 527 bet — ISBN 5-03-001375-X.
  • Hirose S.  Biologiyadan ilhomlangan robotlar: ilonsimon harakatlantiruvchi mexanizmlar va manipulyator (ingl.). — Oksford: Oksford universiteti nashriyoti, 1993. — 240 bet
  • Oxotsimskiy D. Ye., Martinеnko Yu. G.  Mobil g‘ildirakli robotlar dinamikasi va harakatini boshqarishning yangi masalalari // Mexanika yutuqlari. — 2003. — J. 2, № 1. — B. 3—47.
  • Makarov I. M., Topcheyev Yu. I.  Robototexnika: tarixi va istiqbollari. — M.: Nauka; MAI nashriyoti, 2003. — 349 bet — (Informatika: cheksiz imkoniyatlar va ehtimoliy cheklovlar). — ISBN 5-02-013159-8.
  • Zenkevich S. L., Yushchenko A. S.  Manipulyatsion robotlarni boshqarish asoslari. 2-nashr. — M.: N. E. Bauman nomidagi MGTU nashriyoti, 2004. — 480 bet — ISBN 5-7038-2567-9.
  • Tyagunov O. A.  Sanoat transport robotlarini boshqarishning matematik modellari va algoritmlari // Axborot-o‘lchov va boshqaruv tizimlari. — 2007. — J. 5, № 5. — B. 63—69.
  • Braga N.  Uy sharoitida robotlar yaratish. — M.: NT Press, 2007. — 368 bet — ISBN 5-477-00749-4.

Havolalar