Ochiq dasturiy ta’minot

Tizim ekranining tasviri: Manjaro, unda Cinnamon ish stoli muhiti, ochilgan Firefox brauzeri orqali Vikipediya sayti ko‘rsatilgan. Sayt MediaWiki, LibreOffice Writer, Vim, GNOME Calculator, VLC va Nemo fayl menejeri ham aks etgan; bularning barchasi ochiq dastlabki kodli dasturiy ta’minotdir

Ochiq kodli dasturiy ta’minot (ingl. open-source software) — dasturiy ta’minot bo‘lib, uning dastlabki kodi ochiq. Bunday dasturlarning dastlabki kodini ko‘rish, o‘rganish va o‘zgartirish mumkin. Bu dasturda xavfsizlik zaifliklari va foydalanuvchi uchun nomaqbul funksiyalar (masalan, dastur foydalanuvchisini yashirin kuzatish) yo‘qligini tekshirish, ochiq dasturning o‘zini takomillashtirishda qatnashish, yangi dasturlar yaratish va ulardagi xatolarni tuzatish uchun koddan foydalanish imkonini beradi. Bunda, agar litsenziyalar o‘zaro mos kelsa, dastlabki kodni olish yoki qo‘llanilgan algoritmlar, ma’lumotlar tuzilmalari, texnologiyalar, usullar va interfeyslarni o‘rganish mumkin (chunki dastlabki kod hujjatlarni sezilarli darajada to‘ldirishi, hujjatlar bo‘lmaganida esa o‘zi muayyan hujjat vazifasini bajarishi mumkin).

Ochiq kodli va erkin dasturiy ta’minot

Ingliz tilidagi open source (ingliz tilidan tarjimasi — «dastlabki kodi ochiq dasturiy ta’minot») atamasi 1998-yilda Erik Reymond va Bryus Perens tomonidan ta’rif sifatida qo‘llangan. Ularning fikricha, free software (erkin dasturiy ta’minot) atamasi ingliz tilida bir nechta ma’noga ega bo‘lib, ko‘plab tadbirkorlarni chalg‘itadi.

Ochiq dastlabki kodli dasturlarning aksariyati ayni paytda «erkin» ham hisoblanadi. Reymond bergan ochiq kodli dasturiy ta’minot ta’rifi bilan erkin dasturiy ta’minot ta’rifi to‘liq bir xil emas, biroq ular bir-biriga yaqin va ko‘pchilik litsenziyalar har ikki ta’rifga mos keladi.

Ochiq kodli dasturiy ta’minot va erkin dasturiy ta’minot harakatlari o‘rtasidagi farq, asosan, ustuvor yo‘nalishlardadir. «Open source» atamasi tarafdorlari dastlabki kodning ochiqligini dasturlarni ishlab chiqish, yangilash va qo‘llab-quvvatlashning samarali usuli deb hisoblaydi. «Free software» tarafdorlari esa insonning o‘zi foydalanadigan dasturlarni erkin tarqatish, o‘zgartirish va o‘rganish huquqini erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minotning eng muhim afzalligi deb biladi.

Tadqiqotchi Richard Stallman fikricha, «Open Source» atamasining keng targ‘ib qilinishi erkin dasturiy ta’minotga ma’lum darajada zarar yetkazadi. Chunki «dastlabki kodi ochiq» dasturlarni ishlab chiquvchilar va ulardan foydalanuvchilarning ayrimlari xususiy mulkiy dasturiy ta’minotga qarshi emas; natijada odamlar «Open Source» tushunchasida to‘xtab, erkinlik g‘oyasigacha yetib bormaydi. Stallmanning ta’kidlashicha, erkin dasturiy ta’minotga qarshi bo‘lgan ayrim kompaniyalar, masalan, Microsoft, faqat «open source» iborasidan foydalanadi va, ehtimol, «free software» iborasini ataylab chetlab o‘tadi.

Dasturchi Bryus Perens so‘zlariga ko‘ra, «dastlabki kodi ochiq» dasturiy ta’minot g‘oyasi har doim erkin dasturiy ta’minot mohiyatini tadbirkorlarga tushuntirish vositasi bo‘lgan va bu yondashuv o‘z samarasini bergan.

Ta’rif mualliflari free so‘zining ko‘p ma’noliligini bartaraf etishga intilgan bo‘lsalar-da, open source iborasi ham OSI ta’rifiga zid keladigan yoki unga umuman aloqasi bo‘lmagan tushunchalarga nisbatan tez-tez ishlatiladi. Bu chalkashlik tug‘dirishi mumkin. Masalan, AQSH maxsus xizmatlari uni «ochiq manba» ma’nosida qo‘llaydi (qarang: OSINT — ingl. Open Source Intelligence); bu holat Reymondning veb-saytidagi e’londa ham qayd etilgan.

Shuningdek, dastlabki kodini ko‘rish mumkin bo‘lsa-da, ochiq yoki erkin dasturiy ta’minot ta’rifiga mos kelmaydigan dasturlar ham mavjud. Masalan, UnRAR — RAR arxivlarini ochuvchi dastur. Uning dastlabki kodi ochiq e’lon qilingan, biroq litsenziyasi undan RAR bilan mos arxivatorlar yaratish uchun foydalanishni taqiqlaydi. Yana bir mashhur misol — shifrlash dasturi TrueCrypt: uning litsenziyasi erkin emas, garchi dastlabki kodi ochiq bo‘lsa ham. Kodni o‘zgartirish mumkin emas, faqat dastur ishlashini va uning «halolligini» tekshirish mumkin.

Ochiq kodli dasturiy ta’minotni tijoratlashtirish

Ochiq kodli dasturiy ta’minotni sotish va tijorat maqsadlarida ishlatish mumkin. Bunday dasturiy ta’minotdan olinadigan daromad ko‘pincha dasturlarning o‘zini sotishdan emas, balki o‘qitish yoki texnik qo‘llab-quvvatlash kabi turli pullik xizmatlardan tushadi.

Open Source Initiative ta’rifi

Logotipi: Open Source Initiative (OSI)

«Open Source» atamasi Open Source Initiative tashkilotining savdo belgisi emas. Biroq tashkilot logotipidan foydalanmoqchi bo‘lganlar uchun Open Source atamasini faqat OSI ma’qullagan litsenziyalarga nisbatan qo‘llash talabi mavjud.

Litsenziya Open Source Initiative savdo belgisidan foydalana olishini maxsus qo‘mita hal qiladi. Qo‘mita bunda The Open Source Definition («Ochiq kod ta’rifi») hujjatidagi mezonlarga tayanadi.

OSI tomonidan belgilangan ta’rifni boshqa ko‘plab tashkilotlar, jumladan SourceForge.net portali ham qo‘llanma sifatida qabul qiladi.

OSI ommaviy litsenziyaga dastlab Debian erkin dasturiy ta’minot yo‘riqnomasi (Debian Free Software Guidelines) asosida ishlab chiqilgan o‘nta talab qo‘yadi.

Litsenziyalar

Ochiq dasturlarning dastlabki kodi yoki jamoat mulki sifatida, yoki «erkin» litsenziyalar shartlari asosida tarqatiladi. Masalan, GNU General Public License yoki BSD License. Erkin litsenziya OpenSource.org ta’rifiga zid kelmaydigan eng kam cheklovlar bilan dastur dastlabki kodidan o‘z ehtiyojlari uchun foydalanish imkonini beradi. Bunday cheklovlarga avvalgi mualliflarni ko‘rsatish yoki o‘sha ochiq dastur yoxud uning o‘zgartirilgan nusxasi keyinchalik tarqatilganda ham kod ochiqligini saqlash talabi kirishi mumkin (kopileft (copyleft) litsenziyasi). Ayrim hollarda (masalan, Apache yoki FreeBSD) bunday cheklovlar juda kam bo‘ladi, boshqalarida esa (masalan, GNU General Public License) dasturiy ta’minotni dastlabki kodi va o‘zgartirilmagan litsenziya matni bilan birga tarqatish kifoya.

Erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minot Rossiya ta’lim tizimiga joriy etilmoqda. Hukumat qarorlariga muvofiq, Rossiyaning ochiq kodli dasturiy ta’minoti 2008-yilda Rossiya Federatsiyasidagi barcha maktablarga joriy etilgan; barcha davlat va budjet tashkilotlarida esa uskuna xarid qilinib, o‘rnatilganidan keyin joriy etilishi belgilangan. Buning asosiy maqsadi — axborot texnologiyalari sohasida milliy xavfsizlikni ta’minlash.

Ochiq kodli dasturiy ta’minotni Rossiya va MDH mamlakatlaridagi barcha maktablar, idoralar, oliy ta’lim muassasalari, shaxsiy kompyuterlar, davlat, budjet hamda tijorat tashkilotlari va muassasalarida GNU ochiq litsenziya kelishuviga muvofiq erkin o‘rnatish va ishlatish mumkin (GPL).

Rossiya Federatsiyasi hukumatining qaroriga ko‘ra, 2008-yil mart oyida Rossiyadagi barcha umumta’lim maktablari kompyuter savodxonligi, informatika asoslari va yangi axborot texnologiyalarini o‘rganish uchun Windows operatsion tizimi bilan birga litsenziyalangan mulkiy dasturiy ta’minotning asosiy to‘plamlarini olgan.

Rossiyaning uchta hududida 2008-yilda umumta’lim maktablarining informatika va hisoblash texnikasi xonalari uchun asosiy dasturlar to‘plamini joriy etish va ulardan foydalanish ishlari yo‘lga qo‘yildi. O‘qituvchilar hamda informatika fani o‘qituvchilarini Windows va Linux muhitida ochiq kodli dasturiy ta’minot bilan ishlash texnologiyalariga o‘rgatish boshlandi. Loyiha amalga oshirilishi davomida uning qamrovi kengaytirilishi e’lon qilindi.

Xususan, Rossiya Federatsiyasining axborot xavfsizligi doktrinasiga muvofiq, kompyuter savodxonligi va informatika bo‘yicha ta’lim kompyuterlardagi axborotni himoya qilish, kompyuter viruslari, pornografik saytlar ta’siridan saqlanish, shuningdek, litsenziyalangan hamda erkin ochiq kodli dasturiy ta’minot asosida mahalliy va global kompyuter tarmoqlarida axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha huquqiy bilimlarni ham o‘z ichiga olishi kerak.

2007-yilda oliy ta’lim muassasalari va maktablar uchun informatika bo‘yicha ilk darsliklar nashr etildi. Ular ta’limning davlat standartlariga muvofiq Windows va Linux muhitida erkin hamda mulkiy dasturiy ta’minot yordamida informatika o‘qitishga mo‘ljallangan edi.

Rossiyalik dasturchilar, asosan, ingliz tilidagi loyihalarni rivojlantirishga yordam beradi yoki xalqaro loyihalarning mahalliylashtirilgan talqinlarini chiqaradi (masalan, OpenOffice Pro — OpenOffice.org asosida). Rossiyada yaratilgan yirik ochiq kodli loyihalar ko‘p emas (masalan, FAR Manager, Nginx, Solution, 7-Zip). Kichik dasturlar ko‘pincha bepul bo‘lsa-da, dastlabki kodi ochiqlanmaydi (masalan, AIMP, Light Alloy).

Shuningdek, Rossiyada ochiq kodli dasturiy ta’minot repozitoriylari juda oz (masalan, Sizif).

Sifat

2006-yildan buyon dasturiy ta’minotni sinovdan o‘tkazish bilan shug‘ullanuvchi Coverity kompaniyasi (keyinchalik uni Synopsys sotib olgan) AQSH Ichki xavfsizlik vazirligi bilan hamkorlikda dasturiy ta’minotni ochiq va yopiq kodli tarzda ishlab chiqish sohalarini tadqiq etgan va har yili natijalar bo‘yicha hisobot e’lon qilgan. 2011-yil natijalariga ko‘ra, ochiq dastlabki kod sifat jihatidan mulkiy dasturiy ta’minot kodidan qolishmasligi aniqlangan. Eng sifatli loyihalar sifatida Linux 2.6, PHP 5.3 va PostgreSQL 9.1 e’tirof etilgan. Ularning sifati kodning har ming satriga to‘g‘ri keladigan nuqsonlar soni — nuqsonlar zichligi orqali baholangan. Bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 0.62, 0.20 va 0.21 bo‘lgan.

Havolalar

Richard Stallman