Ma’lumotlar bazasi

Ma’lumotlar bazasi dvigatelining sxemasi MediaWiki

Ma’lumotlar bazasi (qisq. MB; DB) — ma’lumotlarmajmuasi bo‘lib, ular ma’lumotlar sxemasiga muvofiq yoki ixtiyoriy tartibda saqlanadi. Ular bilan ishlash esa ma’lumotlarni modellashtirish vositalari qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

Ko‘plab mutaxassislar «ma’lumotlar bazasi» atamasini «ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT)» atamasi o‘rnida noto‘g‘ri qo‘llash keng tarqalgan xato ekanini ta’kidlab, bu tushunchalarni farqlash zarurligini ko‘rsatadilar.

Ta’riflash muammolari

Adabiyotlarda «ma’lumotlar bazasi» tushunchasiga ko‘plab ta’riflar berilgan; ular ko‘proq mualliflarning subyektiv qarashlarini aks ettiradi, biroq hamma tomonidan qabul qilingan yagona ta’rif mavjud emas.

Me’yoriy hujjatlar, jumladan, standartlardagi ta’riflar:

Nufuzli monografiyalardagi ta’riflar:

  • Ma’lumotlar bazasi — muayyan qoidalar asosida tashkil etilgan va kompyuter xotirasida saqlanadigan ma’lumotlarmajmuasi bo‘lib, u muayyan predmet sohasining joriy holatini tavsiflaydi va foydalanuvchilarning axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish uchun ishlatiladi.
  • Ma’lumotlar bazasi — biror korxonaning amaliy dasturiy tizimlari foydalanadigan doimiy (uzoq muddat saqlanadigan) ma’lumotlar to‘plami.
  • Ma’lumotlar bazasi — tashkilotning axborot ehtiyojlarini qondirish uchun mo‘ljallangan, mantiqan bog‘langan va birgalikda foydalaniladigan ma’lumotlar to‘plami (hamda bu ma’lumotlarning tavsifi).

Ta’riflarda ko‘pincha (ochiq yoki bilvosita) quyidagi farqlovchi belgilar uchraydi:

  1. MB hisoblash tizimida saqlanadi va qayta ishlanadi.
    Shu sababli kompyuterdan tashqarida mavjud har qanday axborot omborlari (arxivlar, kutubxonalar, kartotekalar va hokazolar) ma’lumotlar bazasi hisoblanmaydi.
  2. MBdagi ma’lumotlar mantiqiy jihatdan tuzilgan (tizimlashtirilgan) va hisoblash tizimida samarali qidirish hamda qayta ishlash mumkin bo‘ladigan tarzda tartiblangan.
    Tuzilmalilik tarkibiy qismlarni (elementlarni), ular o‘rtasidagi aloqalarni aniq ajratishni, shuningdek, tiplashtirishni nazarda tutadi; bunda element (aloqa) turi muayyan semantika va ruxsat etilgan amallar bilan bog‘lanadi.
  3. MB tarkibiga sxemayoki metama’lumotlarkiradi va ular MBning mantiqiy tuzilishini rasmiy tarzda tavsiflaydi (muayyan metamodel asosida).
    Masalan, GOST R ISO IEC TR 10032-2007ga ko‘ra, «ma’lumotlar bazasi muhitida doimiy saqlanadigan ma’lumotlar sxema va ma’lumotlar bazasini o‘z ichiga oladi. Sxema ma’lumotlar bazasini yaratish va qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatiladigan mazmun, tuzilma va yaxlitlikcheklovlari tavsiflarini o‘z ichiga oladi. Ma’lumotlar bazasi sxema yordamida belgilangan doimiy ma’lumotlar to‘plamidan iborat. Ma’lumotlarni boshqarish tizimi bazadagi ma’lumotlarga kirishni ta’minlash va kirishni nazorat qilish uchun sxemadagi ma’lumotlar ta’riflaridan foydalanadi».

Sanab o‘tilgan belgilardan faqat birinchisi qat’iydir, qolganlari esa turlicha talqin qilinishi va turli darajada baholanishi mumkin. Faqat MBga qo‘yiladigan talablarga muvofiqlik darajasini aniqlash mumkin.

Bunday vaziyatda umumqabul qilingan amaliyot ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, shu amaliyotga ko‘ra, fayl arxivlari, internet-portallar yoki elektron jadvallarma’lumotlar bazasi deb atalmaydi, garchi ular ma’lum darajada MB belgilariga ega bo‘lsa ham. Odatda bu daraja ko‘pchilik holatlarda yetarli emas, deb hisoblanadi (istisnolar bo‘lishi mumkin).

Tarix

Katalog (kartoteka) mualliflik huquqlari Kongress kutubxonasi

Ma’lumotlar bazasi texnologiyalarining paydo bo‘lishi va rivojlanishi tarixini keng va tor ma’noda ko‘rib chiqish mumkin.

Tarixga keng ma’noda qaralganda, ma’lumotlar bazalari tarixi insoniyat ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun qo‘llagan barcha vositalar tarixini qamrab oladi. Shu nuqtayi nazardan, masalan, podshoh xazinasi va soliqlarni hisobga olish vositalari qadimgi Shumerda (miloddan avvalgi 4-ming yillik), inkalarning tugunli yozuvi — kipu, mixxat yozuvlari, shu jumladan Ossuriya podsholigi hujjatlari va boshqa misollar tilga olinadi. Bu yondashuvning kamchiligi «ma’lumotlar bazasi» tushunchasini haddan tashqari kengaytirib, uni boshqa tushunchalarga deyarli tenglashtirib yuborishidir: «arxiv» va hatto «yozuv».

Ma’lumotlar bazalari tarixi tor ma’noda ma’lumotlar bazalarini an’anaviy (zamonaviy) tushunchada o‘rganadi. Bu tarix 1955-yildan, dasturlanadigan yozuvlarni qayta ishlash uskunalari paydo bo‘lgan vaqtdan boshlanadi. Dasturiy ta’minot o‘sha davrda fayllarga asoslangan yozuvlarni qayta ishlash modelini qo‘llab-quvvatlagan. Ma’lumotlarni saqlash uchun perfokartalardan foydalanilgan.

Tezkor tarmoqli ma’lumotlar bazalari taxminan 1960-yillar o‘rtalaridapaydo bo‘ldi. Tezkor ma’lumotlar bazalaridagi amallar terminallar orqali interaktiv rejimda bajarildi. Yozuvlarni oddiy indeksli-ketma-ket tashkil etish usullari tez orada to‘plamlarga yo‘naltirilgan yanada qudratli modelga aylandi. Data Base Task Group (DBTG) standart ma’lumotlarni tavsiflash tilini va ma’lumotlar bilan ishlash tilini ishlab chiqdi, guruhga rahbarlik qilgan Charlz Baxman esa Tyuring mukofotiga sazovor bo‘ldi.

Shu davrda COBOL ma’lumotlar bazalari hamjamiyatida ma’lumotlar bazasi sxemalari va ma’lumotlarning mustaqilligi tushunchalari ishlab chiqildi.

Keyingi muhim bosqich 1970-yillarning boshida relyatsion ma’lumotlar modeliningpaydo bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lib, bunga Edgar Koddningtadqiqotlari turtki bo‘ldi. Koddning ishlari ma’lumotlar bazasi amaliy texnologiyasi bilan matematika va mantiq o‘rtasida yaqin aloqalar o‘rnatilishiga yo‘l ochdi. Edgar F. Kodd nazariya va amaliyotga qo‘shgan hissasi uchun ham Tyuring mukofotini oldi.

« ma’lumotlar bazasi (ingl. database)» atamasi 1960-yillar boshida paydo bo‘ldi va SDC kompaniyasi 1964 hamda 1965-yillardatashkil etgan simpoziumlarda qo‘llanila boshlandi. Dastlab u juda tor ma’noda, sun’iy intellekttizimlari doirasida tushunilgan. Atama hozirgi keng ma’nosida faqat 1970-yillarda ommalashdi.

Ma’lumotlar bazalarining turlari

Ma’lumotlar bazalarining bir-biridan turli mezonlarbo‘yicha farqlanadigan juda ko‘p turlari mavjud. Masalan, ushbu bo‘lim uchun manba bo‘lgan «Ma’lumotlar bazasi texnologiyalari ensiklopediyasi»da MBning 50 dan ortiq turi ta’riflangan.

Quyidagi turlar ma’lumotlar modeli bo‘yicha tasnifga, odatda, kiradi:

Saqlash muhiti bo‘yicha tasnifda ma’lumotlarni ikkilamchi xotirada saqlovchi («an’anaviy», ingl. conventional database), rezident (barcha ma’lumotlar bajarilish vaqtida tezkor xotiradajoylashadi) va uchlamchi (ingl. tertiary database) bazalar ajratiladi. Uchlamchi bazalar ma’lumotlarni ajratib olinadigan ommaviy saqlash qurilmalarida, jumladan, magnit lentalar yoki optik disklarasosida saqlaydi. Bunda barcha sinflarda u yoki bu darajada barcha saqlash muhitlari ishlatiladi. Masalan, rezident bazalarda MBBT doimiy xotiraga oldindan yozish jurnallariniyozadi, an’anaviy bazalarda esa tezkor xotiradagi kesh ishlatiladi.

Ma’lumotlar bazalari mazmuniga ko‘ra ham tasniflanadi: masalan, geografik, tarixiy, ilmiy, multimedialibo‘lishi mumkin. Ayrim turdagi ma’lumotlar uchun ixtisoslashgan MBBTlar yaratiladi yoki umumiy maqsadli MBBTlarga maxsus imkoniyatlar qo‘shiladi. Bunday bazalar jumlasiga quyidagilar kiradi:

Taqsimlanganlik darajasiga ko‘ra ma’lumotlar bazalari quyidagi sinflarga bo‘linadi:

  • markazlashtirilganingl. (bir joyda jamlangan; ingl. centralized database) — bitta kompyuterda to‘liq boshqariladi;
  • taqsimlangan (ingl. distributed database): tarkibiy qismlari muayyan mezon asosida kompyuter tarmog‘ining turli tugunlarida joylashadi.

Taqsimlangan ma’lumotlar bazalari orasida quyidagi turlar farqlanadi:

  • segmentlangan: mustaqil segmentlarga ajratilgan bo‘lib, har bir segmentni, odatda, alohida hisoblash tugunida joylashgan ma’lumotlar bazasi serverining mustaqil nusxasi boshqaradi;
  • nusxalangan (replikatsiyalangan; ingl. replicated database): bir xil ma’lumotlar MBBTning turli nusxalari boshqaruviga taqsimlangan;
  • turli jinsli (ingl. heterogeneous distributed database): tarmoqning turli tugunlaridagi taqsimlangan baza qismlari bir nechta MBBT vositasida qo‘llab-quvvatlanadi.

Aralash usullar ham mavjud. Masalan, ayni bir taqsimlangan bazada katta obyektlar uchun segmentlash, kichik obyektlar uchun esa replikatsiya qo‘llanadi.

Ma’lumotlarni saqlashni tashkil etish usuliga ko‘ra, siklik ma’lumotlar bazalari (eskirgan ma’lumotlar o‘rniga yangilarini yozadi) va oqimli ma’lumotlar bazalari ajratiladi.

O‘ta katta ma’lumotlar bazalari

O‘ta katta ma’lumotlar bazasi (ingl. Very Large Database, VLDB) — jismoniy saqlash qurilmasidanihoyatda katta hajmni egallaydigan ma’lumotlar bazasi. Bu atama ma’lumotlarni jismoniy saqlash texnologiyalari va ma’lumotlarni dasturiy qayta ishlash sohasidagi eng so‘nggi yutuqlar belgilaydigan, ayni vaqtda mumkin bo‘lgan eng katta MB hajmlarini nazarda tutadi.

«Nihoyatda katta hajm» tushunchasining miqdoriy chegarasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. Masalan, 1997-yilda dunyodagi eng katta baza Knight Ridder’s DIALOG nomli 7 terabaythajmli matnli ma’lumotlar bazasi edi. 2001-yilda 10,5 terabaytli, 2003-yilda esa 25 terabaytli baza eng katta deb hisoblangan. 2005-yilda dunyodagi eng katta bazalarning saqlash hajmi yuzlab terabayt atrofida bo‘lgan. 2006-yilda Google qidiruv tizimi 850 terabayt hajmli ma’lumotlar bazasidan foydalangan.

2010-yilga kelib o‘ta katta ma’lumotlar bazasi hajmi kamida petabaytlar bilan o‘lchanishi kerak, deb hisoblangan.

2011-yilda Facebook kompaniyasi 2 ming tugundan iborat, umumiy sig‘imi 21 petabayt bo‘lgan klasterda ma’lumotlarni saqlagan. 2012-yil oxirida Facebook ma’lumotlari hajmi 100 petabaytga, 2014-yilda esa 300 petabaytga yetgan.

2014-yilga kelib bilvosita baholashlarga ko‘ra, Google kompaniyasi o‘z serverlarida jami 10—15 eksabayt ma’lumot saqlagan.

Ayrim taxminlarga ko‘ra, 2025-yilga kelib genetiklar genom ma’lumotlarini 100 milliondan 2 milliardgacha inson uchun to‘plashi mumkin; bunday hajmdagi ma’lumotlarni saqlashga 2 dan 40 eksabaytgacha joy talab etilishi kutilgan.

Umuman, IDC kompaniyasining 2018-yildagi bahosiga ko‘ra, «raqamli olam»dagi umumiy ma’lumotlar hajmi har ikki yilda ikki baravar ko‘payib, 4,4 zettabaytdan (2013-yilda) 44 zettabaytgacha (2020-yilda) o‘sishi prognoz qilingan.

O‘ta katta ma’lumotlar bazalarini saqlash va qayta ishlash bo‘yicha VLDB tadqiqotlari doimo ma’lumotlar bazalari nazariyasi va amaliyotining eng ilg‘or yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelgan. Xususan, 1975-yildan buyon har yili International Conference on Very Large Data Bases («O‘ta katta ma’lumotlar bazalari bo‘yicha xalqaro konferensiya») o‘tkaziladi. Tadqiqotlarning katta qismi notijorat VLDB Endowment («VLDB» maqsadli jamg‘armasi) tashkiloti ko‘magida olib boriladi. Ushbu tashkilot o‘ta katta MB va ularga yaqin sohalarda ilmiy ishlarni targ‘ib qiladi hamda axborot almashinuvini ta’minlaydi.

Adabiyotlar

Havolalar

  • CITForum — Axborot texnologiyalari markazi saytidagi materiallar
  • Very Large Data Base  — Endowment Inc.
  • ACM SIGMOD — Hisoblash texnikasi assotsiatsiyasi: Ma’lumotlarni boshqarish bo‘yicha maxsus qiziqish guruhi.