Kompyuter (ingl.computer, XFA: [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «hisoblovchi», lot.computare — hisoblamoq, hisob-kitob qilmoq) — insonning bevosita aralashuvisiz ko‘plab hisoblashlarni, jumladan, turli arifmetik va mantiqiy amallarni bajarishga qodir funksional elektron qurilma. Kompyuter alohida blokdan yoki o‘zaro bog‘langan bir nechta qurilmadan iborat bo‘lishi mumkin.
« kompyuter » so‘zi ingliz tilidagi to compute, computerso‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, ular «hisoblamoq», «hisoblovchi» deb tarjima qilinadi (inglizcha so‘z esa, o‘z navbatida, lotincha computāre — «hisoblamoq» so‘zidan olingan). Dastlab ingliz tilida bu atama arifmetik hisob-kitoblarni bajaruvchi kishini anglatgan. Bunda mexanik qurilmalardan foydalanish ham, foydalanmaslik ham mumkin edi. Keyinchalik uning ma’nosi mashinalarning o‘ziga ko‘chgan, biroq zamonaviy kompyuterlar bevosita matematika bilan bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab vazifalarni ham bajaradi.
Shuningdek, rus tiliga « kompyuter » atamasi 70-yillarda quyidagi atamaning sinonimi sifatida kirib kelgan: elektron hisoblash mashinasi.
« kompyuter » tushunchasi, umuman, elektron hisoblash mashinasi (EHM) tushunchasidan kengroqdir, chunki EHM kompyuterni yaratish usullaridan biri hisoblanadi. EHMning funksional qismlari elektron komponentlardan iborat bo‘ladi, ammo kompyuter boshqa tamoyillarga asoslanishi ham mumkin: u mexanik, biologik, optik, kvant va boshqa turdagi bo‘lishi mumkin. Bunda u mexanik qismlarning siljishi, elektronlar, fotonlar harakati yoki boshqa fizik hodisalar ta’sirida ishlaydi. Bundan tashqari, ishlash usuliga ko‘ra hisoblash mashinasi raqamli (RHM) va analog (AHM) bo‘lishi mumkin. Biroq «noelektron» kompyuterlarning barchasi yo eskirgan, yo juda noodatiy qurilmalar hisoblanadi. Shu sababli rus tilidagi amaliyotda «EHM» va «kompyuter» atamalari sinonim sifatida ishlatiladi. Masalan, Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksi «EHM» atamasini muntazam ravishda «kompyuter» ma’nosida qo‘llaydi, jumladan, RF Fuqarolik kodeksining 1261-moddasida; shu moddaning o‘zida qonun chiqaruvchi «kompyuter qurilmasi» tushunchasini alohida ajratib ko‘rsatgan.
Hozirgi vaqtda kompyuterning muayyan jismoniy tuzilishiga ko‘proq tegishli bo‘lgan «EHM» atamasi kundalik nutqda deyarli qo‘llanmaydi. U, asosan, raqamli elektronika muhandislari tomonidan, huquqiy hujjatlarda, shuningdek tarixiy ma’noda — 1940—1980-yillardagi hisoblash texnikasi va yirik hisoblash qurilmalarini shaxsiy kompyuterlardan farqlash uchun qo‘llanadi.
Miloddan avvalgi 2995-yil — taxminlarga ko‘ra, Qadimgi Bobilda ilk bor ixtiro etilgan cho‘tlar — abak.
Miloddan avvalgi 190-yilda Xitoyda paydo bo‘lgan nisbatan «zamonaviy», cho‘plarga o‘rnatilgan donachalar yordamida ishlaydigan abak turi haqida ilk ma’lumot qayd etilgan — suanpan.
Aynan XIII asrdaRamon Lyull uchlik mantiq asosida qog‘oz doiralardan tashkil topgan mantiqiy mashina yaratgan.
1492-yil — Leonardo da Vinchi kundaliklaridan birida o‘nta tishli halqalardan foydalanadigan 13 xonali qo‘shish qurilmasi eskizini chizgan. Chizmalar asosidagi ishlaydigan qurilma faqat XX asrdayaratilgan bo‘lsa-da, Leonardo da Vinchi loyihasining amalga oshishi mumkinligi tasdiqlangan.
XVI asr — Rossiyada simga terilgan 10 ta yog‘och sharchadan iborat cho‘tlar paydo bo‘lgan.
1623-yil — Vilgelm Shikkard— Tyubingen universitetining professori— tishli g‘ildiraklarga asoslangan («hisoblash soati») olti xonali o‘nlik sonlarni qo‘shish va ayirishga mo‘ljallangan qurilma yaratgan. Qurilma ixtirochi hayotligida amalda yasalganmi — bu aniq ma’lum emas, ammo 1960-yilda u qayta tiklangan va to‘liq ishlay olishi namoyon bo‘lgan.
Paskalning qo‘shish mashinasi1642-yil — Blez Paskal «Paskalina»ni taqdim etadi. Bu amalda yaratilgan va mashhur bo‘lgan birinchi mexanik raqamli hisoblash qurilmasi edi. Uning dastlabki namunasi besh xonali o‘nlik sonlarni qo‘shish va ayirish imkonini bergan. Paskal bunday qurilmalarning o‘ntadan ortig‘ini yasagan, so‘nggi modellari esa sakkiz xonali o‘nlik sonlar bilan ishlagan.
1673-yil — mashhur nemis faylasufi va matematigi Gotfrid Vilgelm Leybnits quyidagi qurilmani yaratgan — arifmometr. U ko‘paytirish, bo‘lish, qo‘shish va ayirishamallarini bajargan. Keyinchalik Leybnits ikkilik sanoq tizimini tavsiflagan va ikkilik sonlarning muayyan guruhlari bir-birining ostiga yozilganda, vertikal ustunlardagi nol va birlar muntazam takrorlanishini aniqlagan. Bu kashfiyot uni matematikaning mutlaqo yangi qonunlari mavjud degan fikrga olib kelgan. Leybnits ikkilik kod oddiy faol va nofaol sikllar navbatlashishiga asoslangan mexanik tizim uchun eng maqbul ekanini xulosa qilgan. U ikkilik kodni mexanikada qo‘llashga urinib, hatto o‘zining yangi matematikasiga asoslangan hisoblash mashinasining chizmasini yaratgan, biroq tez orada davrining texnik imkoniyatlari bunday mashinani yasashga yetmasligini tushungan.
1786-yil — nemis harbiy muhandisiIogann Myuller o‘z vatandoshi Filipp Xan ixtiro qilgan Leybnitsning pog‘onali vallarga asoslangan mexanik kalkulyatorini takomillashtirish jarayonida «ayirmalar mashinasi» — maxsus arifmometr yordamida logarifmlarniayirmalar usuli orqali hisoblash jadvalini tuzish g‘oyasini ilgari surgan.
1876-yil — rus matematigi P. L. Chebishev o‘nliklarni uzluksiz o‘tkazish mexanizmiga ega qo‘shish apparatini yaratgan. 1881-yilda u unga ko‘paytirish va bo‘lish uchun qo‘shimcha moslama ham yasagan (Chebishev arifmometri).
1938-yil — nemis muhandisi Konrad Zuze o‘qishni 1935-yilda Berlin politexnika institutida tugatganidan ko‘p o‘tmay, birinchi Z1nomli mashinasini yaratgan. (Uning hammuallifi sifatida Gelmut Shreyer (nem.Helmut Schreyerham tilga olinadi). Bu to‘liq mexanik, dasturlanadigan raqamli mashina edi. Model tajriba nusxasi bo‘lib, amaliy ishlarda qo‘llanmagan. Uning qayta tiklangan nusxasi Germaniya texnika muzeyida Berlinda saqlanadi. O‘sha yili Zuze Z2 mashinasini yaratishga kirishdi. (Dastlab ushbu kompyuterlar V1 va V2 deb atalgan. Nemis tilida bular «Fau-1» va «Fau-2» kabi eshitiladi. Ularni raketalar bilan chalkashtirmaslik uchun nomlari Z1 va Z2 ga o‘zgartirilgan.)
1941-yil — Konrad Zuze zamonaviy kompyuterning barcha xususiyatlariga ega birinchi hisoblash mashinasi Z3ni yaratdi.
Yil yakuni: 1943-yil — Buyuk Britaniyaning maxsus vazifali hisoblash mashinasi Colossusishga tushdi. Mashina fashistlar Germaniyasining maxfiy kodlarini ochish uchun ishlatilgan.
1946-yil — birinchi universal elektron raqamli hisoblash mashinasi ENIACjamoatchilikka taqdim etildi. U 1943-yildan boshlab maxfiy ravishda ishlab chiqilgan.
Mur qonuni diagrammasi. Tranzistorlar soni har 2 yilda ikki baravar ortadi
Kashfiyot — integral sxema — amalga oshirilgach, kompyuter texnikasining rivojlanishi keskin tezlashdi. Ushbu empirik qonuniyatni 1965-yilda o‘sha paytdagi Intelkompaniyasining hammuassisi Gordon E. Murkuzatgan va uning sharafiga Mur qonunideb nomlangan. Kompyuterlar hajmini kichraytirish ham shunday tez sur’atda davom etdi. Dastlabki elektron hisoblash mashinalari (masalan, 1946-yildayaratilgan ENIAC) bir necha tonna vaznli, butun xonalarni egallaydigan va ishlashi uchun ko‘plab xodimlarni talab qiladigan ulkan qurilmalar edi. Ular juda qimmat bo‘lgani bois faqat hukumatlar va yirik ilmiy-tadqiqot tashkilotlari ularni sotib ololardi. Qurilmalar shu qadar g‘ayrioddiy ediki, kelajakdagi barcha ehtiyojlarni ulardan oz sonlisining o‘zi qondirishi mumkin, deb hisoblangan. Zamonaviy kompyuterlar esa ancha kuchli, ixcham va arzon bo‘lib, deyarli hamma joyda uchraydi.
Kompyuterlar arxitekturasi hal qilinadigan masalalarga qarab o‘zgarishi mumkin. Kompyuter arxitekturasi o‘rganilayotgan fizik yoki boshqa hodisalarni imkon qadar haqiqatga yaqin matematik modellashtirish uchun optimallashtiriladi. Masalan, elektron oqimlaridan kompyuterda modellashtirish (simulyatsiya) orqali to‘g‘onlar va dambalardagi suv oqimini yoki inson miyasidagiqon aylanishini ifodalovchi model sifatida foydalanish mumkin. Shu tamoyilda yaratilgan analog kompyuterlar 1960-yillardakeng tarqalgan, ammo hozir juda kam uchraydi.
Bajarilgan vazifa natijasi foydalanuvchiga lampali indikatorlar, monitorlar, printerlar, proyektorlar kabi turli axborot kiritish-chiqarish qurilmalari orqali taqdim etilishi mumkin.
Kvant kompyuteri — ma’lumotlarni uzatish va qayta ishlashda kvant superpozitsiyasi va kvant chigallashuvi hodisalaridan foydalanadigan hisoblash qurilmasidir. Kvant kompyuteri bitlaremas, kubitlarbilan ishlaydi. Shu tufayli u bir vaqtning o‘zida barcha mumkin bo‘lgan holatlarni qayta ishlash imkoniyatiga ega bo‘lib, ayrim algoritmlarda oddiy kompyuterlardan juda katta ustunlikka erishadi.
To‘laqonli kvant kompyuteri hozircha gipotetik qurilma bo‘lib, uni yaratish imkoniyati kvant nazariyasining jiddiy rivojlanishiga bog‘liq. Ushbu yo‘nalishdagi ishlanmalar zamonaviy fizikaning eng yangi kashfiyot va yutuqlari bilan bog‘liq. Hozircha murakkabligi past bo‘lgan belgilangan algoritmni bajaradigan sanoqli tajriba tizimlari yaratilgan.
Bu turdagi kompyuterlar uchun birinchi amaliy yuqori darajali dasturlash tili sifatida Haskellasosidagi Quipper tili ko‘rsatiladi. Yana bir dastlabki kvant dasturlash tillaridan biri QCL[ingl.]hisoblanadi. Bu qisqartma Quantum Computing Language — so‘zma-so‘z «kvant hisoblashlari tili» degan ma’noni anglatadi.
Zamonaviy kompyuterlar hisoblash texnikasi taraqqiyoti davomida ishlab chiqilgan barcha konstruktiv yechimlardan foydalanadi. Bu yechimlar odatda kompyuterlarning jismoniy amalga oshirilish usuliga bog‘liq emas, aksincha, ishlab chiquvchilar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Quyida kompyuter yaratishda hal etiladigan eng muhim masalalar keltirilgan:
Raqamli yoki analog
Kompyuterni loyihalashdagi asosiy qarorlardan biri uning raqamli yoki analog tizim bo‘lishini tanlashdir. Raqamli kompyuterlar diskret sonli yoki belgili o‘zgaruvchilar bilan ishlasa, analog kompyuterlar kelayotgan uzluksiz ma’lumot oqimlarini qayta ishlashga mo‘ljallangan. Bugungi kunda raqamli kompyuterlarning qo‘llanish doirasi ancha keng bo‘lsa-da, analog turlari hali ham ayrim maxsus vazifalarda ishlatiladi. Shuningdek, bu yerda boshqa yondashuvlar ham mavjudligini ta’kidlash kerak, masalan, impulsli va kvant hisoblashlarda, lekin hozircha ular tor ixtisoslashgan yoki tajribaviy yechimlardir.
Eng oddiy diskret hisoblash qurilmalaridan biri abakyoki oddiy cho‘tbo‘lib, bunday tizimlarning eng murakkabi superkompyuter.
Sanoq tizimi
Bunday kompyuterga misol — o‘nlik sanoq tizimi asosida ishlagan birinchi Amerika hisoblash mashinasi Mark I.
Hisoblash texnikasi rivojidagi eng muhim qadamlardan biri sonlarni kompyuter ichida ikkilik shakldaifodalashga o‘tish bo‘ldi. Bu hisoblash qurilmalari va periferiya uskunalarituzilishini sezilarli soddalashtirdi. Ikkilik sanoq tizimini asos qilib olish arifmetik funksiyalar va mantiqiy amallarni amalga oshirishni osonlashtirdi.
Shunga qaramay, ikkilik mantiqqa o‘tish bir zumda va shubhasiz qabul qilingan jarayon bo‘lmagan. Ko‘plab konstruktorlar odamlar uchun odatiyroq bo‘lgan o‘nlik sanoq tizimiasosida kompyuter yaratishga uringanlar. Boshqa konstruktiv yechimlar ham qo‘llangan. Masalan, dastlabki sovet mashinalaridan biri uchlik sanoq tizimiasosida ishlagan. Bu tizimdan foydalanish ikkilik tizimga nisbatan ko‘p jihatdan qulayroq va foydaliroq bo‘lgan ( uchlik kompyuter«Setun» loyihasini ishlab chiqib, amalga oshirgan iste’dodli sovet muhandisi — N. P. Brusensov).
Akademik Ya. A. Xetagurov rahbarligida «real vaqt qurilmalari uchun ikkilik bo‘lmagan kodlash tizimidagi yuqori ishonchli va himoyalangan mikroprotsessor» ishlab chiqilgan. Unda faol nolga ega bo‘lgan «1 ta belgi 4 holatdan tanlanadigan» kodlash tizimi qo‘llanadi.
Umuman olganda, ma’lumotlarni ichki ifodalash tizimini tanlash kompyuter ishlashining asosiy tamoyillarini o‘zgartirmaydi: har qanday kompyuter boshqasini emulyatsiya qila oladi.
Dastur va ma’lumotlarni saqlash
Ko‘pincha hisoblashlar paytida keyin foydalanish uchun oraliq ma’lumotlarni saqlashga to‘g‘ri keladi. Ko‘plab kompyuterlarning unumdorligi asosan xotiradan qiymatlarni o‘qish va unga yozish tezligiga, shuningdek, xotiraning umumiy sig‘imiga bog‘liq. Dastlab kompyuter xotirasi faqat oraliq qiymatlarni saqlash uchun ishlatilgan, ammo ko‘p o‘tmay dastur kodini ham ma’lumotlar bilan bir xil xotirada saqlash taklif etilgan (fon Neyman arxitekturasi, ya’ni «Prinston arxitekturasi»). Bugun ko‘pchilik kompyuter tizimlarida aynan shu yechim ishlatiladi. Biroq boshqaruv kontrollerlari (mikro-EHMlar) va signal protsessorlari uchun ma’lumotlar va dasturlar xotiraning turli bo‘limlarida saqlanadigan sxema qulayroq bo‘lib chiqdi (Garvard arxitekturasi).
Jon fon Neyman — zamonaviy kompyuterlar arxitekturasini yaratish asoschilaridan biri
Kompyuterlarning asosiy xususiyati — jismonan qayta sozlamasdan ma’lum, o‘zgartirish mumkin bo‘lgan ko‘rsatmalar to‘plamini (dasturni) bajarish qobiliyatidir. Mashinalar dastur bajarilishini dinamik boshqarishni o‘rganganida, bu xususiyat yanada rivojlandi. Natijada kompyuterlar ma’lumotlar holatiga qarab dastur ko‘rsatmalarining bajarilish tartibini mustaqil o‘zgartira oladigan bo‘ldi. Ilk amalda ishlaydigan dasturlanadigan hisoblash mashinasini nemis muhandisi Konrad Zuze 1941-yilda yaratgan.
Aynan hisoblashlar yordamida kompyuter ma’lumotni muayyan algoritmbo‘yicha qayta ishlay oladi. Kompyuter uchun har qanday masalani yechish — hisoblashlar ketma-ketligidir.
Zamonaviy kompyuterlarning aksariyatida masala avval ular tushunadigan shaklda ifodalanadi (odatda barcha ma’lumotlar ikkilik ko‘rinishda — bir va nollar shaklida bo‘ladi, lekin kompyuter boshqa, jumladan, butun sonli, masalan, uchlik kompyutertizimlari yoki butun son bo‘lmagan asoslarga ham tayanishi mumkin). Shundan so‘ng ma’lumotlarni qayta ishlash harakatlari sodda mantiq algebrasiqoidalariga keltiriladi. Yetarlicha tez ishlaydigan elektron kompyuter ko‘pchilik matematik masalalarni hamda matematik shaklga keltirish mumkin bo‘lgan axborotni qayta ishlash masalalarining katta qismini yecha oladi.
Kompyuterlar har qanday matematik masalani yecha olmasligi aniqlangan. Kompyuter yordamida yechib bo‘lmaydigan masalalarni birinchi bo‘lib tavsiflagan ingliz matematigi — Alan Tyuring.
Qo‘llanishi
Kompyuter dasturi yordamida tuzilgan quruqlikdagi hudud yuzasining uch o‘lchamli xaritasi
Dastlabki kompyuterlar faqat hisoblash uchun yaratilgan (bu «kompyuter» va «EHM» nomlarida ham aks etgan). Hatto eng sodda kompyuterlar ham bu sohada odamlardan bir necha baravar ustun bo‘lgan (ayrim noyob inson-hisoblovchilar bundan mustasno). Birinchi yuqori darajali dasturlash tili aynan Fortranbo‘lgani bejiz emas: u faqat matematik hisob-kitoblarni bajarish uchun mo‘ljallangan.
Uchinchi yirik qo‘llanish sohasi turli qurilmalarni boshqarish edi. Bu yo‘nalish tor ixtisoslashgan (ko‘pincha analog) qurilmalardan boshqaruv dasturlari ishlaydigan standart kompyuter tizimlarini asta-sekin joriy etishgacha rivojlandi. Bundan tashqari, tobora ko‘proq texnik vositalar boshqaruv kompyuteri bilan jihozlana boshladi.
Keyinchalik kompyuterlar shu qadar rivojlandiki, ular ham ofisda, ham uyda asosiy axborot vositasiga aylandi. Endilikda axborot bilan bog‘liq deyarli har qanday ish — matn terish yoki filmtomosha qilish — ko‘pincha kompyuter orqali bajariladi. Bu ma’lumotni saqlashga ham, aloqa kanallari orqali uzatishga ham taalluqli. Zamonaviy uy kompyuterlaridan foydalanishning asosiy yo‘nalishlari internetda kezish va o‘yinlar.
Zamonaviy superkompyuterlar keng qo‘llanadi, xususan, kompyuterda modellashtirish orqali murakkab fizik, biologik, meteorologik va boshqa jarayonlarni hamda amaliy vazifalarni o‘rganishda. Masalan, yadro reaksiyalarini yoki iqlim o‘zgarishlarini modellashtirishda. Ayrim loyihalar taqsimlangan hisoblashlaryordamida amalga oshiriladi. Bunda nisbatan quvvati past bo‘lgan ko‘plab kompyuterlar bir vaqtda umumiy masalaning kichik qismlarini bajarib, birgalikda juda kuchli kompyuter tizimini hosil qiladi.
Kompyuterlardan foydalanishning eng murakkab va kam rivojlangan yo‘nalishi sun’iy intellekt bo‘lib, u aniq belgilangan, nisbatan sodda algoritmi mavjud bo‘lmagan masalalarni kompyuter yordamida yechishni anglatadi. Bunday masalalarga o‘yinlar, mashina tarjimasi (matnni tarjima qilish), ekspert tizimlari.
admin
ifazo.uz tahririyati — ilm-fan va texnologiya olamining eng qiziqarli yangiliklari va maqolalari.