Kompyuter nima

Техник заменяет одну из электронных ламп

Отладочная панель и два ленточных привода

Типичный смартфон (на фото - Asus ZenFone)

Монитор, клавиатура и системный блок горизонтального типа

Консоль (на фото - GameCube) и геймпад

Суперкомпьютер (на фото - «IBM Summit»)

Turli davrlarga va qo‘llanish sohalariga oid kompyuterlar. Yuqori chap burchakdan boshlab soat mili yo‘nalishida:

Kompyuter (ingl. computer, XFA: [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «hisoblovchi», lot. computare — hisoblamoq, hisob-kitob qilmoq) — insonning bevosita aralashuvisiz ko‘plab hisoblashlarni, jumladan, turli arifmetik va mantiqiy amallarni bajarishga qodir funksional elektron qurilma. Kompyuter alohida blokdan yoki o‘zaro bog‘langan bir nechta qurilmadan iborat bo‘lishi mumkin.

Kompyuter ishini boshqaruvchi asosiy vosita — kompyuter dasturlari.

Kompyuterlardan turli maqsadlarda foydalanish «avtomatlashtirilgan» (masalan, avtomatlashtirilgan nazorat yoki avtomatlashtirilgan boshqaruv), «mashinali» (masalan, mashina grafikasi), «hisoblash» (masalan, hisoblash texnikasi), ba’zan «raqamli» (masalan, raqamli iqtisodiyot, raqamli valyuta).

Atama tarixi

« kompyuter » so‘zi ingliz tilidagi to compute, computerso‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, ular «hisoblamoq», «hisoblovchi» deb tarjima qilinadi (inglizcha so‘z esa, o‘z navbatida, lotincha computāre — «hisoblamoq» so‘zidan olingan). Dastlab ingliz tilida bu atama arifmetik hisob-kitoblarni bajaruvchi kishini anglatgan. Bunda mexanik qurilmalardan foydalanish ham, foydalanmaslik ham mumkin edi. Keyinchalik uning ma’nosi mashinalarning o‘ziga ko‘chgan, biroq zamonaviy kompyuterlar bevosita matematika bilan bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab vazifalarni ham bajaradi.

« kompyuter » so‘ziga birinchi marta 1897-yilda mashhur Oksford ingliz tili lug‘atidata’rif berilgan. O‘shanda lug‘at tuzuvchilari kompyuterni mexanik hisoblash qurilmasi deb tushunganlar.Keyinchalik, 1946-yilda lug‘atga kompyuterning quyidagi turlarini ajratishga imkon beradigan qo‘shimchalar kiritildi: raqamli, analog va elektron kompyuter.

Shuningdek, rus tiliga « kompyuter » atamasi 70-yillarda quyidagi atamaning sinonimi sifatida kirib kelgan: elektron hisoblash mashinasi.

« kompyuter » tushunchasi, umuman, elektron hisoblash mashinasi (EHM) tushunchasidan kengroqdir, chunki EHM kompyuterni yaratish usullaridan biri hisoblanadi. EHMning funksional qismlari elektron komponentlardan iborat bo‘ladi, ammo kompyuter boshqa tamoyillarga asoslanishi ham mumkin: u mexanik, biologik, optik, kvant va boshqa turdagi bo‘lishi mumkin. Bunda u mexanik qismlarning siljishi, elektronlar, fotonlar harakati yoki boshqa fizik hodisalar ta’sirida ishlaydi. Bundan tashqari, ishlash usuliga ko‘ra hisoblash mashinasi raqamli (RHM) va analog (AHM) bo‘lishi mumkin. Biroq «noelektron» kompyuterlarning barchasi yo eskirgan, yo juda noodatiy qurilmalar hisoblanadi. Shu sababli rus tilidagi amaliyotda «EHM» va «kompyuter» atamalari sinonim sifatida ishlatiladi. Masalan, Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksi «EHM» atamasini muntazam ravishda «kompyuter» ma’nosida qo‘llaydi, jumladan, RF Fuqarolik kodeksining 1261-moddasida; shu moddaning o‘zida qonun chiqaruvchi «kompyuter qurilmasi» tushunchasini alohida ajratib ko‘rsatgan.

Hozirgi vaqtda kompyuterning muayyan jismoniy tuzilishiga ko‘proq tegishli bo‘lgan «EHM» atamasi kundalik nutqda deyarli qo‘llanmaydi. U, asosan, raqamli elektronika muhandislari tomonidan, huquqiy hujjatlarda, shuningdek tarixiy ma’noda — 1940—1980-yillardagi hisoblash texnikasi va yirik hisoblash qurilmalarini shaxsiy kompyuterlardan farqlash uchun qo‘llanadi.

Tarix

Kompyuter texnikasining eksponensial rivojlanishi

Mur qonuni diagrammasi. Tranzistorlar soni har 2 yilda ikki baravar ortadi

Kashfiyot — integral sxema — amalga oshirilgach, kompyuter texnikasining rivojlanishi keskin tezlashdi. Ushbu empirik qonuniyatni 1965-yilda o‘sha paytdagi Intel kompaniyasining hammuassisi Gordon E. Murkuzatgan va uning sharafiga Mur qonunideb nomlangan. Kompyuterlar hajmini kichraytirish ham shunday tez sur’atda davom etdi. Dastlabki elektron hisoblash mashinalari (masalan, 1946-yilda yaratilgan ENIAC) bir necha tonna vaznli, butun xonalarni egallaydigan va ishlashi uchun ko‘plab xodimlarni talab qiladigan ulkan qurilmalar edi. Ular juda qimmat bo‘lgani bois faqat hukumatlar va yirik ilmiy-tadqiqot tashkilotlari ularni sotib ololardi. Qurilmalar shu qadar g‘ayrioddiy ediki, kelajakdagi barcha ehtiyojlarni ulardan oz sonlisining o‘zi qondirishi mumkin, deb hisoblangan. Zamonaviy kompyuterlar esa ancha kuchli, ixcham va arzon bo‘lib, deyarli hamma joyda uchraydi.

Matematik modellar

Arxitektura va tuzilma

Kompyuterlar arxitekturasi hal qilinadigan masalalarga qarab o‘zgarishi mumkin. Kompyuter arxitekturasi o‘rganilayotgan fizik yoki boshqa hodisalarni imkon qadar haqiqatga yaqin matematik modellashtirish uchun optimallashtiriladi. Masalan, elektron oqimlaridan kompyuterda modellashtirish (simulyatsiya) orqali to‘g‘onlar va dambalardagi suv oqimini yoki inson miyasidagiqon aylanishini ifodalovchi model sifatida foydalanish mumkin. Shu tamoyilda yaratilgan analog kompyuterlar 1960-yillardakeng tarqalgan, ammo hozir juda kam uchraydi.

Bajarilgan vazifa natijasi foydalanuvchiga lampali indikatorlar, monitorlar, printerlar, proyektorlar kabi turli axborot kiritish-chiqarish qurilmalari orqali taqdim etilishi mumkin.

Kvant EHMlari

Kvant kompyuteri — ma’lumotlarni uzatish va qayta ishlashda kvant superpozitsiyasi va kvant chigallashuvi hodisalaridan foydalanadigan hisoblash qurilmasidir. Kvant kompyuteri bitlaremas, kubitlarbilan ishlaydi. Shu tufayli u bir vaqtning o‘zida barcha mumkin bo‘lgan holatlarni qayta ishlash imkoniyatiga ega bo‘lib, ayrim algoritmlarda oddiy kompyuterlardan juda katta ustunlikka erishadi.

To‘laqonli kvant kompyuteri hozircha gipotetik qurilma bo‘lib, uni yaratish imkoniyati kvant nazariyasining jiddiy rivojlanishiga bog‘liq. Ushbu yo‘nalishdagi ishlanmalar zamonaviy fizikaning eng yangi kashfiyot va yutuqlari bilan bog‘liq. Hozircha murakkabligi past bo‘lgan belgilangan algoritmni bajaradigan sanoqli tajriba tizimlari yaratilgan.

Bu turdagi kompyuterlar uchun birinchi amaliy yuqori darajali dasturlash tili sifatida Haskellasosidagi Quipper tili ko‘rsatiladi. Yana bir dastlabki kvant dasturlash tillaridan biri QCL[ingl.]hisoblanadi. Bu qisqartma Quantum Computing Language — so‘zma-so‘z «kvant hisoblashlari tili» degan ma’noni anglatadi.

Konstruktiv xususiyatlar

Perfolenta

Zamonaviy kompyuterlar hisoblash texnikasi taraqqiyoti davomida ishlab chiqilgan barcha konstruktiv yechimlardan foydalanadi. Bu yechimlar odatda kompyuterlarning jismoniy amalga oshirilish usuliga bog‘liq emas, aksincha, ishlab chiquvchilar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Quyida kompyuter yaratishda hal etiladigan eng muhim masalalar keltirilgan:

Raqamli yoki analog

Kompyuterni loyihalashdagi asosiy qarorlardan biri uning raqamli yoki analog tizim bo‘lishini tanlashdir. Raqamli kompyuterlar diskret sonli yoki belgili o‘zgaruvchilar bilan ishlasa, analog kompyuterlar kelayotgan uzluksiz ma’lumot oqimlarini qayta ishlashga mo‘ljallangan. Bugungi kunda raqamli kompyuterlarning qo‘llanish doirasi ancha keng bo‘lsa-da, analog turlari hali ham ayrim maxsus vazifalarda ishlatiladi. Shuningdek, bu yerda boshqa yondashuvlar ham mavjudligini ta’kidlash kerak, masalan, impulsli va kvant hisoblashlarda, lekin hozircha ular tor ixtisoslashgan yoki tajribaviy yechimlardir.

Oddiydan murakkabga qarab keltirilgan analog hisoblash qurilmalarigamisollar: nomogramma, logarifmik chizg‘ich, astrolabiya, ossillograf, televizor, analog ovoz protsessori, avtopilot, miya[manba 5131 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Eng oddiy diskret hisoblash qurilmalaridan biri abakyoki oddiy cho‘tbo‘lib, bunday tizimlarning eng murakkabi superkompyuter.

Sanoq tizimi

Bunday kompyuterga misol — o‘nlik sanoq tizimi asosida ishlagan birinchi Amerika hisoblash mashinasi Mark I.

Hisoblash texnikasi rivojidagi eng muhim qadamlardan biri sonlarni kompyuter ichida ikkilik shakldaifodalashga o‘tish bo‘ldi. Bu hisoblash qurilmalari va periferiya uskunalarituzilishini sezilarli soddalashtirdi. Ikkilik sanoq tizimini asos qilib olish arifmetik funksiyalar va mantiqiy amallarni amalga oshirishni osonlashtirdi.

Shunga qaramay, ikkilik mantiqqa o‘tish bir zumda va shubhasiz qabul qilingan jarayon bo‘lmagan. Ko‘plab konstruktorlar odamlar uchun odatiyroq bo‘lgan o‘nlik sanoq tizimiasosida kompyuter yaratishga uringanlar. Boshqa konstruktiv yechimlar ham qo‘llangan. Masalan, dastlabki sovet mashinalaridan biri uchlik sanoq tizimiasosida ishlagan. Bu tizimdan foydalanish ikkilik tizimga nisbatan ko‘p jihatdan qulayroq va foydaliroq bo‘lgan ( uchlik kompyuter «Setun» loyihasini ishlab chiqib, amalga oshirgan iste’dodli sovet muhandisi — N. P. Brusensov).

Akademik Ya. A. Xetagurov rahbarligida «real vaqt qurilmalari uchun ikkilik bo‘lmagan kodlash tizimidagi yuqori ishonchli va himoyalangan mikroprotsessor» ishlab chiqilgan. Unda faol nolga ega bo‘lgan «1 ta belgi 4 holatdan tanlanadigan» kodlash tizimi qo‘llanadi.

Umuman olganda, ma’lumotlarni ichki ifodalash tizimini tanlash kompyuter ishlashining asosiy tamoyillarini o‘zgartirmaydi: har qanday kompyuter boshqasini emulyatsiya qila oladi.

Dastur va ma’lumotlarni saqlash

Ko‘pincha hisoblashlar paytida keyin foydalanish uchun oraliq ma’lumotlarni saqlashga to‘g‘ri keladi. Ko‘plab kompyuterlarning unumdorligi asosan xotiradan qiymatlarni o‘qish va unga yozish tezligiga, shuningdek, xotiraning umumiy sig‘imiga bog‘liq. Dastlab kompyuter xotirasi faqat oraliq qiymatlarni saqlash uchun ishlatilgan, ammo ko‘p o‘tmay dastur kodini ham ma’lumotlar bilan bir xil xotirada saqlash taklif etilgan (fon Neyman arxitekturasi, ya’ni «Prinston arxitekturasi»). Bugun ko‘pchilik kompyuter tizimlarida aynan shu yechim ishlatiladi. Biroq boshqaruv kontrollerlari (mikro-EHMlar) va signal protsessorlari uchun ma’lumotlar va dasturlar xotiraning turli bo‘limlarida saqlanadigan sxema qulayroq bo‘lib chiqdi (Garvard arxitekturasi).

Dasturlash

Jon fon Neyman — zamonaviy kompyuterlar arxitekturasini yaratish asoschilaridan biri

Kompyuterlarning asosiy xususiyati — jismonan qayta sozlamasdan ma’lum, o‘zgartirish mumkin bo‘lgan ko‘rsatmalar to‘plamini (dasturni) bajarish qobiliyatidir. Mashinalar dastur bajarilishini dinamik boshqarishni o‘rganganida, bu xususiyat yanada rivojlandi. Natijada kompyuterlar ma’lumotlar holatiga qarab dastur ko‘rsatmalarining bajarilish tartibini mustaqil o‘zgartira oladigan bo‘ldi. Ilk amalda ishlaydigan dasturlanadigan hisoblash mashinasini nemis muhandisi Konrad Zuze 1941-yilda yaratgan.

Aynan hisoblashlar yordamida kompyuter ma’lumotni muayyan algoritmbo‘yicha qayta ishlay oladi. Kompyuter uchun har qanday masalani yechish — hisoblashlar ketma-ketligidir.

Zamonaviy kompyuterlarning aksariyatida masala avval ular tushunadigan shaklda ifodalanadi (odatda barcha ma’lumotlar ikkilik ko‘rinishda — bir va nollar shaklida bo‘ladi, lekin kompyuter boshqa, jumladan, butun sonli, masalan, uchlik kompyutertizimlari yoki butun son bo‘lmagan asoslarga ham tayanishi mumkin). Shundan so‘ng ma’lumotlarni qayta ishlash harakatlari sodda mantiq algebrasiqoidalariga keltiriladi. Yetarlicha tez ishlaydigan elektron kompyuter ko‘pchilik matematik masalalarni hamda matematik shaklga keltirish mumkin bo‘lgan axborotni qayta ishlash masalalarining katta qismini yecha oladi.

Kompyuterlar har qanday matematik masalani yecha olmasligi aniqlangan. Kompyuter yordamida yechib bo‘lmaydigan masalalarni birinchi bo‘lib tavsiflagan ingliz matematigi — Alan Tyuring.

Qo‘llanishi

Kompyuter dasturi yordamida tuzilgan quruqlikdagi hudud yuzasining uch o‘lchamli xaritasi

Dastlabki kompyuterlar faqat hisoblash uchun yaratilgan (bu «kompyuter» va «EHM» nomlarida ham aks etgan). Hatto eng sodda kompyuterlar ham bu sohada odamlardan bir necha baravar ustun bo‘lgan (ayrim noyob inson-hisoblovchilar bundan mustasno). Birinchi yuqori darajali dasturlash tili aynan Fortranbo‘lgani bejiz emas: u faqat matematik hisob-kitoblarni bajarish uchun mo‘ljallangan.

Ikkinchi yirik qo‘llanish sohasi ma’lumotlar bazalaribo‘lgan. Ular, avvalo, hukumatlar va banklarga zarur edi. Ma’lumotlar bazalari axborotni kiritish-chiqarish va saqlash tizimlari rivojlangan murakkabroq kompyuterlarni talab qiladi. Shu maqsadda Koboltili ishlab chiqilgan. Keyinchalik ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) o‘z dasturlash tillari bilan paydo bo‘lgan.

Uchinchi yirik qo‘llanish sohasi turli qurilmalarni boshqarish edi. Bu yo‘nalish tor ixtisoslashgan (ko‘pincha analog) qurilmalardan boshqaruv dasturlari ishlaydigan standart kompyuter tizimlarini asta-sekin joriy etishgacha rivojlandi. Bundan tashqari, tobora ko‘proq texnik vositalar boshqaruv kompyuteri bilan jihozlana boshladi.

Keyinchalik kompyuterlar shu qadar rivojlandiki, ular ham ofisda, ham uyda asosiy axborot vositasiga aylandi. Endilikda axborot bilan bog‘liq deyarli har qanday ish — matn terish yoki filmtomosha qilish — ko‘pincha kompyuter orqali bajariladi. Bu ma’lumotni saqlashga ham, aloqa kanallari orqali uzatishga ham taalluqli. Zamonaviy uy kompyuterlaridan foydalanishning asosiy yo‘nalishlari internetda kezish va o‘yinlar.

Zamonaviy superkompyuterlar keng qo‘llanadi, xususan, kompyuterda modellashtirish orqali murakkab fizik, biologik, meteorologik va boshqa jarayonlarni hamda amaliy vazifalarni o‘rganishda. Masalan, yadro reaksiyalarini yoki iqlim o‘zgarishlarini modellashtirishda. Ayrim loyihalar taqsimlangan hisoblashlaryordamida amalga oshiriladi. Bunda nisbatan quvvati past bo‘lgan ko‘plab kompyuterlar bir vaqtda umumiy masalaning kichik qismlarini bajarib, birgalikda juda kuchli kompyuter tizimini hosil qiladi.

Kompyuterlardan foydalanishning eng murakkab va kam rivojlangan yo‘nalishi sun’iy intellekt bo‘lib, u aniq belgilangan, nisbatan sodda algoritmi mavjud bo‘lmagan masalalarni kompyuter yordamida yechishni anglatadi. Bunday masalalarga o‘yinlar, mashina tarjimasi (matnni tarjima qilish), ekspert tizimlari.