


Quyosh fotoelektr paneli (yoki fotoelektr modul) — quyosh nurini bevosita elektr energiyasiga aylantiradigan qurilma. Quyosh paneli quyosh fotoelektr elementlaridan iborat bo‘lib, ular o‘zaro ketma-ket yoki parallel ulanadi. Quyosh panellari qattiq va egiluvchan ko‘rinishda ishlab chiqariladi. Qattiq quyosh panellari odatda kremniy asosidagi quyosh elementlaridan tashkil topadi. Bu elementlar germetiklovchi material yordamida ikki shisha plastina orasiga yoki old tomondagi shisha plastina bilan orqa tomondagi plastik plyonka orasiga germetik joylashtiriladi. Bunday tuzilish quyosh elementlarini tashqi muhit ta’siridan himoya qiladi. Egiluvchan quyosh panellari organik materiallar asosida tayyorlanadi.
Quyosh paneli elektr (masalan, salt ishlash kuchlanishi va qisqa tutashuv toki), mexanik va issiqlik xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Quyosh panelining xarakteristik egri chiziqlari ishlatilgan yarimo‘tkazgich materialiga va quyosh elementlarini ishlab chiqarish jarayoniga bog‘liq. Yuqori samaradorlikka erishish uchun o‘zaro ulangan quyosh elementlarining xususiyatlari imkon qadar bir xil bo‘lishi muhim. Shu sababli ishlab chiqaruvchi elementlarni o‘rnatishdan oldin elektr xususiyatlariga ko‘ra saralaydi. Bundan tashqari, panelning tashqi ko‘rinishi bir xil bo‘lishi uchun quyosh elementlari rangiga qarab ham saralanadi.
O‘zaro ulangan quyosh panellari quyosh batareyasini hosil qiladi.
1954-yilda dastlabki fotoelektr panellar paydo bo‘lganidan beri ularning ko‘rsatkichlari doimiy ravishda yaxshilanib bormoqda. Kremniy elementli quyosh panellarining quvvati 42 Vt/m² (1954-yil) dan 230 Vt/m² (2025-yil) o‘rtacha ko‘rsatkichigacha oshgan.
Tarixi

Quyosh panellarining tarixi quyosh fotoelektr elementlari tarixi bilan chambarchas bog‘liq.
1839-yilda fransuz fizigi Aleksandr Edmond Bekkerel birinchi bo‘lib ayrim materiallarning yorug‘lik ta’sirida elektr zaryadi hosil qilish xususiyatini aniqlagan.
Bekkerel kuzatuvi faqat 1873-yilda ingliz elektrotexnika muhandisi Uilloubi Smit tomonidan takrorlandi. U yorug‘lik ta’sirida elektr zaryadi yuzaga kelishini aniqlagan modda — selen.
1940-yilda amerikalik elektrokimyogar, «Bell Laboratories» xodimi» Rassell Ol yarimo‘tkazgich kristallarini tadqiq etayotib, yorug‘lik ta’sirida xususiyatlari keskin o‘zgaradigan kristallga duch keldi. Ma’lum bo‘lishicha, bu kristallda turli aralashmalarga ega ikki soha mavjud bo‘lib, ular keyinchalik «p» va «n» turlari deb atalgan. Ushbu kremniy quyosh elementi selenli elementdan ancha samarali edi va 1941-yilda muvaffaqiyatli patentlangan.
25-aprel 1954-yilda «Bell Laboratories»ning uch xodimi — Kelvin Sauter Fuller (Calvin Souther Fuller), Deril Chapin (Daryl Chapin) va Jerald Pirson (Gerald Pearson) amalda foydalanish mumkin bo‘lgan dastlabki kremniy quyosh elementlarini namoyish etdi. Bunda quyosh elementlari kerakli kuchlanishni olish uchun ketma-ket, kerakli tok kuchini olish uchun esa parallel ulangan. Natijada yaratilgan quyosh panelining foydali ish koeffitsiyenti (FIK) taxminan 6 % ni tashkil qilgan. U quyidagi qurilmalarni elektr energiyasi bilan muvaffaqiyatli ta’minlagan: o‘yinchoq «charxpalak» hamda radio uzatkich.
17-mart, 1958-yilda AQSHda quyosh batareyalari bilan jihozlangan sun’iy yo‘ldosh uchirildi: «Avangard-1».
15-may, 1958-yilda SSSRda ham quyosh batareyalari bilan jihozlangan sun’iy yo‘ldosh uchirildi: «Sputnik-3».
Quyosh batareyalarining turlari

Quyosh batareyalarining uch turi. Ularning har biridagi quyosh elementlari o‘ziga xos usulda tayyorlanadi va tashqi ko‘rinishi bilan farqlanadi.
- Monokristall
- Polikristall
- Yupqa plyonkali quyosh batareyalari
Qo‘llanilishi
Portativ elektronika
Turli maishiy elektronika qurilmalarini elektr energiyasi bilan ta’minlash va/yoki ularning akkumulyatorlarini quvvatlash uchun, jumladan, kalkulyatorlar, radioqabul qilgichlar, pleyerlar, fonarlar va hokazo.
Sayohatlarda PowerBank yoki smartfonlarni USB orqali quvvatlash imkonini beruvchi buklanadigan quyosh batareyalari ham mavjud.
Elektromobillar


Akkumulyatorni quvvatlash, hatto elektr dvigatelini real vaqt rejimida energiya bilan ta’minlash uchun ishlatiladi.
Aviatsiya
Faqat quyosh energiyasidan foydalanadigan samolyot yaratish loyihalaridan biri — Solar Impulse.
Binolarni energiya bilan ta’minlash
Quyosh energiyasidan elektr ishlab chiqarish tizimlari quyoshli kunlari ko‘p bo‘lgan tropik va subtropik hududlarda ham, shimoliy mamlakatlarda ham binolarni elektr energiyasi bilan ta’minlashda keng qo‘llaniladi.
Panellar uy tomlariga va avtomobil turargohlaridagi soyabonlarga, shuningdek, ochiq maydonlarga o‘rnatiladi.
Quyosh panellaridan yasalgan to‘siqlar
Quyosh panellaridan to‘siq sifatida foydalanishga oid tajriba va tijorat yechimlari mavjud. 2025-yilda Syurix aeroporti ikki tomonlama quyosh panellarini to‘siq sifatida qo‘llash loyihasini boshladi.
Yo‘l qoplamasi
Quyosh batareyalari yo‘l qoplamasi sifatida:
- 2014-yilda Niderlandiyada dunyoda birinchi marta quyidagi inshoot ochildi — quyosh panellaridan qurilgan veloyo‘lak.
- 2016-yilda Fransiyaning ekologiya va energetika vaziri Segolen Ruayal zarba va issiqlikka chidamli quyosh panellari o‘rnatilgan 1000 km avtomobil yo‘li qurish rejasini ma’lum qildi.
- 2017-yil fevralda Normandiyadagi Turuvr-o-Persh (Tourouvre-au-Perche) qishlog‘ida Fransiya hukumati quyosh panellaridan iborat yo‘lni foydalanishga topshirdi. Yo‘lning bir kilometrlik qismiga 2880 ta quyosh paneli o‘rnatilgan. Bu yo‘l qoplamasi qishloqdagi ko‘cha chiroqlarini elektr energiyasi bilan ta’minlashi ko‘zda tutilgan. Panellar yiliga 280 megavatt-soat elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Yo‘l uchastkasi qurilishiga 5 million yevro sarflangan.
- Bundan yo‘llardagi avtonom svetoforlarni elektr energiyasi bilan ta’minlashda ham foydalaniladi
Kosmosda qo‘llanilishi


Quyosh batareyalari kosmik apparatlarda elektr energiyasi olishning asosiy usullaridan biridir: ular hech qanday material sarflamasdan uzoq vaqt ishlaydi va shu bilan birga yadroviy hamda radioizotopli energiya manbalaridan farqli ravishda ekologik xavfsiz hisoblanadi. Kosmosda galliy arsenidi.
asosida tayyorlangan quyosh fotoelektr panellari ishlatiladi. Biroq Quyoshdan juda uzoqda uchishda ulardan foydalanish qiyinlashadi, chunki quyosh energiyasi oqimi Quyoshgacha bo‘lgan masofa kvadratiga teskari proporsional ravishda kamayadi. Marsda quyosh batareyalarining quvvati Yerdagiga nisbatan ikki baravar kam, bundan tashqari, chang bo‘ronlari ularning samaradorligini yanada pasaytiradi. Quyosh tizimining uzoqdagi ulkan sayyoralari yaqinida quvvat shunchalik kamayadiki, quyosh batareyalari deyarli foydasiz bo‘lib qoladi. Aksincha, ichki sayyoralar, Venera va Merkuriy tomon uchilganda quyosh batareyalarining quvvati sezilarli oshadi: Venera atrofida 2 baravar, Merkuriy atrofida 6 baravar.
Tibbiyotda qo‘llanilishi
Janubiy koreyalik olimlar teri ostiga o‘rnatiladigan quyosh batareyasini ishlab chiqdi. Bu mitti energiya manbaini, masalan, yurak stimulyatori kabi tanaga implantatsiya qilingan qurilmalarning uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun odam terisi ostiga joylashtirish mumkin. Bunday batareya soch tolasidan 15 baravar yupqa bo‘lib, teriga quyoshdan himoyalovchi vosita surtilganida ham quvvatlana oladi.
Elektromobillarni quvvatlash stansiyalari
Tajriba namunasi sifatidagi quvvatlash stansiyalari mavjud. Ular quyosh energiyasidan elektr ishlab chiqarish orqali elektromobillarni va tashqi akkumulyatorlarni o‘zgarmas tok bilan ta’minlaydi (DC-to-DC solar EV charger). Sotuvda mavjud tizimlardan farqli o‘laroq, bunday qurilmada quyosh panellaridan olingan energiyani o‘zgaruvchan tokka, so‘ng yana o‘zgarmas tokka aylantirish talab etilmaydi. Bu samaradorlikni 20-30 % ga oshirish imkonini beradi.
Fotoelementlar va modullarning samaradorligi
Yer atmosferasi chegarasiga tushadigan quyosh nurlanishi oqimining quvvati (AM0) taxminan 1330—1390 vatt/kvadrat metrni tashkil etadi (shuningdek, AM1, AM1.5, AM1.5G, AM1.5D ga qarang). Ayni paytda Yevropada bulut juda qalin bo‘lgan ob-havoda, hatto kunduzi ham quyosh nurlanishining solishtirma quvvati 100 Vt/m² dan kam bo‘lishi mumkin[manba 4064 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ommaviy ishlab chiqariladigan quyosh batareyalari yordamida bu energiyani 5-22 % samaradorlik bilan elektr energiyasiga aylantirish mumkin. 2020-yilda quyosh panellarining narxi turi va quvvatiga qarab 0,15 — 0,33 dollar/Vt gacha pasaydi. 2019-yilda sanoat quyosh elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining tannarxi 0,068 USD/kVt·soatga yetdi. 2021-yilda quyosh elementlarining ulgurji narxi 0,07 — 0, 08 dollar/Vt gacha pasaydi.
Fotoelementlar va modullar turiga ko‘ra monokristall, polikristall va amorf (egiluvchan, plyonkali) turlarga bo‘linadi.
2009-yilda Boeing kompaniyasining sho‘ba korxonasi Spectrolab 41,6 % samaradorlikka ega quyosh elementini namoyish etdi. 2011-yil yanvarda mazkur kompaniyaning 39 % samaradorlikdagi quyosh elementlari bozorga chiqarilishi kutilgan edi. 2011-yilda Kaliforniyadagi Solar Junction kompaniyasi 5,5×5,5 mm o‘lchamli fotoelementda 43,5 % FIKga erishdi. Bu avvalgi rekorddan 1,2 % yuqori edi.
2012-yilda Morgan Solar kompaniyasi polimetilmetakrilat (organik shisha), germaniy va galliy arsenididan foydalangan holda Sun Simba tizimini yaratdi. Tizimda konsentrator fotoelement o‘rnatilgan panel bilan birlashtirilgan. Panel harakatsiz turganida tizimning FIKi yil fasli va Quyoshning joylashish burchagiga qarab 26—30 % ni tashkil etdi, bu kristall kremniy asosidagi fotoelementlarning amaliy FIKidan ikki baravar yuqori edi.
2013-yilda Sharp kompaniyasi indiy-galliy-arsenid asosida 4×4 mm o‘lchamli, FIKi 44,4 % bo‘lgan uch qatlamli fotoelement yaratdi. Fraungofer jamiyatining Quyosh energetikasi tizimlari instituti, Soitec, CEA-Leti kompaniyalari va Helmgols nomidagi Berlin markazi mutaxassislari esa Frenel linzalaridan foydalanib, FIKi 44,7 % bo‘lgan fotoelement yaratdi va o‘zlarining 43,6 % lik avvalgi natijasidan o‘zib ketdi [ishonchsiz manba]. 2014-yilda Fraungofer quyosh energetikasi tizimlari instituti linza yordamida yorug‘likni juda kichik fotoelementga jamlash orqali FIKi 46 % ga yetadigan quyosh batareyalarini yaratdi[ishonchsiz manba].
2014-yilda ispaniyalik olimlar Quyoshning infraqizil nurlanishini elektr energiyasiga aylantira oladigan kremniy fotoelektr elementini ishlab chiqdi.
Istiqbolli yo‘nalishlardan biri nanoantennalar asosida fotoelementlar yaratishdir. Ular kichik o‘lchamli antennada (taxminan 200—300 nm) yorug‘lik (ya’ni taxminan 500 TGts chastotali elektromagnit nurlanish) ta’sirida induksiyalanadigan toklarni bevosita to‘g‘rilash tamoyili asosida ishlaydi. Nanoantennalarni ishlab chiqarish uchun qimmat xomashyo talab qilinmaydi va ularning nazariy FIKi 85 % gacha yetishi mumkin.
Shuningdek, 2018-yilda flekso-fotovoltaik effekt kashf etilgach, fotoelementlarning FIKini oshirish mumkinligi aniqlandi. Issiq zaryad tashuvchilar (elektronlar)ning yashash vaqtini uzaytirish hisobiga ularning nazariy samaradorlik chegarasi 34 foizdan birdaniga 66 foizgacha ko‘tarildi.
2019-yilda rossiyalik olimlar — Skolkovo fan va texnologiyalar instituti (Skoltex), A. V. Nikolayev nomidagi noorganik kimyo instituti Rossiya Fanlar akademiyasining Sibir bo‘limi (RFA SB) va RFA Kimyoviy fizika muammolari instituti tadqiqotchilari quyosh batareyalari uchun hozir qo‘llanilayotgan materiallarning aksariyat kamchiliklaridan xoli, mutlaqo yangi yarimo‘tkazgich materialini yaratdi. Rossiyalik tadqiqotchilar guruhi Journal of Materials Chemistry A[ingl.] jurnalida o‘zlari ishlab chiqqan yangi yarimo‘tkazgich material — vismutning kompleks polimer yodidi ({[Bi3I10]} va {[BiI4]}) ning quyosh batareyalarida qo‘llanilishi bo‘yicha tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Bu material tuzilishi jihatidan perovskitga (tabiiy kalsiy titanati) o‘xshash bo‘lib, yorug‘likni elektr energiyasiga aylantirishning rekord darajadagi koeffitsiyentini namoyish etdi. Xuddi shu olimlar guruhi perovskitga o‘xshash tuzilishga ega surmaning kompleks bromidi asosida ikkinchi shunga o‘xshash yarimo‘tkazgichni ham yaratdi.
| Turi | Fotoelektrik
o‘zgartirish koeffitsiyenti, % |
|---|---|
| Kremniy asosidagilar | 24,7 |
| Si (kristall) | |
| Si (polikristall) | |
| Si (yupqa plyonkali uzatish) | |
| Si (yupqa plyonkali submodul) | 10,4 |
| III-V | |
| GaAs (kristall) | 25,1 |
| GaAs (yupqa plyonkali) | 24,5 |
| GaAs (polikristall) | 18,2 |
| InP (kristall) | 21,9 |
| Xalkogenidlarning yupqa plyonkalari | |
| CIGS (fotoelement) | 19,9 |
| CIGS (submodul) | 16,6 |
| CdTe (fotoelement) | 16,5 |
| Amorf/nanokristall kremniy | |
| Si (amorf) | 9,5 |
| Si (nanokristall) | 10,1 |
| Fotokimyoviy | |
| Organik bo‘yoqlar asosida | 10,4 |
| Organik bo‘yoqlar asosida (submodul) | 7,9 |
| Organik | |
| Organik polimer | 5,15 |
| Ko‘p qatlamli | |
| GaInP/GaAs/Ge | 32,0 |
| GaInP/GaAs | 30,3 |
| GaAs/CIS (yupqa plyonkali) | 25,8 |
| a-Si/mc-Si (yupqa submodul) | 11,7 |
Fotoelementlar samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar
Fotoelementlarning tuzilish xususiyatlari panellarning unumdorligi harorat oshishi bilan pasayishiga olib keladi.
Panelning qisman soyalanishi yoritilmagan elementdagi yo‘qotishlar tufayli chiqish kuchlanishini pasaytiradi: bu element parazit yuklama vazifasini bajara boshlaydi. Mazkur kamchilikni paneldagi har bir fotoelementga baypasni o‘rnatish orqali bartaraf etish mumkin. Bulutli ob-havoda to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurlari bo‘lmaganda nurlanishni jamlash uchun linzalardan foydalanadigan panellar nihoyatda samarasiz bo‘lib qoladi, chunki linzaning jamlash effekti yo‘qoladi.
Fotoelektr panelning ish xarakteristikasidan ko‘rinadiki, eng yuqori samaradorlikka erishish uchun yuklama qarshiligini to‘g‘ri tanlash zarur. Shu sababli fotoelektr panellar yuklamaga bevosita ulanmaydi, aksincha, panellarning optimal ish rejimini ta’minlovchi fotoelektr tizimlarni boshqarish kontrolleridan foydalaniladi[manba 1031 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Yana bir omil — fotoelementlarning eskirishi[manba 1031 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Quyosh elektr energetikasining kamchiliklari

- Katta yer maydonlaridan foydalanish zarurati.
- Quyosh elektr stansiyasi tunda ishlamaydi, oqshomgi shafaq paytida esa yetarlicha samarali ishlamaydi. Holbuki, elektr energiyasi iste’molining eng yuqori darajasi aynan kechki soatlarga to‘g‘ri keladi.
- Olinadigan energiya ekologik toza bo‘lishiga qaramay, fotoelementlarning o‘zida zaharli moddalar bo‘lishi mumkin.
Quyosh elektr stansiyalari yuqori xarajatlari, shuningdek, qo‘rg‘oshinning murakkab galogenidlari barqarorligining pastligi va bu birikmalarning zaharliligi sababli tanqid qilinadi. Hozirda quyosh batareyalari uchun qo‘rg‘oshinsiz yarimo‘tkazgichlar, masalan, vismut va surma asosidagi materiallarni yaratish bo‘yicha faol tadqiqotlar olib borilmoqda.
Samaradorligi past bo‘lgani, eng yaxshi holatda 20 foizga yetgani sababli quyosh batareyalari kuchli qiziydi. Quyosh nuri energiyasining qolgan 80 foizi quyosh batareyalarini o‘rtacha 55 °C haroratgacha qizdiradi. Fotovoltaik element harorati 1° ga oshganda uning samaradorligi 0,5 % ga kamayadi. Sovitish tizimlarining sovituvchi suyuqlikni aylantiradigan faol qismlari (ventilyatorlar yoki nasoslar) katta miqdorda energiya iste’mol qiladi, vaqti-vaqti bilan texnik xizmat talab etadi va butun tizim ishonchliligini pasaytiradi. Passiv sovitish tizimlarining unumdorligi juda past bo‘lib, ular quyosh batareyalarini yetarli darajada sovita olmaydi.
Quyosh modullarini ishlab chiqarish
Ko‘pincha alohida fotoelementlar yetarlicha quvvat ishlab chiqara olmaydi. Shu sababli ma’lum miqdordagi fotoelementlar fotoelektr quyosh modullari deb ataluvchi tuzilmalarga birlashtiriladi va shisha plastinalar orasiga mustahkamlovchi qism o‘rnatiladi. Bunday yig‘ish jarayoni to‘liq avtomatlashtirilishi mumkin.
Eng yirik olti ishlab chiqaruvchi
2020-yilda fotoelektr elementlarning eng yirik ishlab chiqaruvchilari (umumiy quvvati bo‘yicha).
Havolalar
- Fotoelektr invertor modellari tavsifi (ingliz tilida) VisSim diagrammasining dastlabki kodi (ingl.)
- Kremniy asosidagi fotoelektr o‘zgartirgichlarni ishlab chiqarish jarayoni (ingl.)
- Oq quyosh panellari — quyosh energetikasidagi kichik «inqilob» // NashaGazeta.ch, 30.10.2014