




Bosma plata (ingl. printed circuit board, PCB, yoki printed wiring board, PWB) — dielektrikdan tayyorlangan plastina bo‘lib, uning yuzasida va/yoki ichki qatlamlarida elektr o‘tkazuvchi zanjirlar (elektron sxemaning tarkibiy qismlari)hosil qilingan. Bosma plata turli elektron komponentlarni elektr va mexanik jihatdan o‘zaro ulash uchun mo‘ljallangan. Elektron komponentlar bosma platadagi o‘tkazuvchi naqsh elementlariga o‘z chiqishlari orqali, odatda, kavsharlash orqali ulanadi.
Tuzilishi
An’anaviy osma montajdan farqli o‘laroq, bosma platadagi elektr o‘tkazuvchi naqsh qattiq izolyatsiyalovchi asos ustiga joylashtirilgan folgadan tayyorlanadi. Bosma platada chiqishli yoki yassi komponentlarni o‘rnatish uchun montaj teshiklari hamda kontakt maydonchalari mavjud. Bundan tashqari, platadagi turli qatlamlarda joylashgan folga qismlarini elektr jihatdan ulash uchun o‘tish teshiklari bo‘ladi. Plataning tashqi tomonlariga odatda himoya qoplamasi («kavsharlash niqobi») hamda markirovka (konstruktorlik hujjatlariga muvofiq yordamchi tasvir va matn) tushiriladi.
Bosma platalar turlari
Elektr o‘tkazuvchi naqsh joylashgan qatlamlar soniga qarab bosma platalar quyidagilarga bo‘linadi:
- bir tomonlama (OPP): dielektrik varaqning faqat bir tomoniga yopishtirilgan bitta folga qatlami mavjud;
- ikki tomonlama (DPP): ikkita folga qatlami mavjud;
- ko‘p qatlamli (MPP): folga nafaqat plataning ikki tomonida, balki dielektrikning ichki qatlamlarida ham joylashadi. Ko‘p qatlamli bosma platalar bir nechta bir yoki ikki tomonlama platani bir-biriga yopishtirish orqali olinadi.
Loyihalanayotgan qurilmalar murakkablashgani va montaj zichligi oshgani sari platalardagi qatlamlar soni ham ortadi.
Asos materialining xususiyatlariga ko‘ra:
- Qattiq
- Issiqlik o‘tkazuvchi
- Egiluvchan
Bosma platalarning o‘ziga xos xususiyatlari ularning vazifasiga, maxsus foydalanish sharoitlariga (masalan, kengaytirilgan harorat oralig‘i) hamda qo‘llanish sohasiga bog‘liq (masalan, yuqori chastotalarda ishlaydigan qurilmalar).
Materiallar
Bosma plataning asosi dielektrikbo‘lib, ko‘pincha quyidagi materiallar ishlatiladi: shisha tekstolit, getinaks.
Shuningdek, bosma plata asosi sifatida dielektrik bilan qoplangan metall asos (masalan, anodlangan alyuminiy) ishlatilishi mumkin; dielektrik ustiga esa yo‘lakchalarni hosil qiluvchi mis folga yotqiziladi. Bunday platalar kuch elektronikasida elektron komponentlardan issiqlikni samarali olib ketish uchun ishlatiladi. Issiqlik ko‘rsatkichlarini yanada yaxshilash maqsadida plataning metall asosi radiatorga mahkamlanishi mumkin.
O‘ta yuqori chastotalar diapazonida va 260 °C gacha haroratda ishlaydigan bosma platalar uchun ftoroplastishlatiladi; u shisha mato bilan mustahkamlanadi (masalan, FAF-4D); shuningdek, keramikaham qo‘llanadi. Bunday platalarda quyidagi cheklovlar mavjud:
- sof keramikada teshiklar hosil qilish qiyin. Biroq LTCC texnologiyasi platalarni seriyali ishlab chiqarishda muammolarning aksariyatini hal qiladi.
- FAF-4D materialida esa teshiklarni metallash qiyin;[aniqlashtirish kerak]
- bunday platalar katta o‘lchamlarda o‘z-o‘zidan ko‘taruvchi konstruksiya bo‘la olmaydi, shuning uchun ular taglik (asos) bilan birga ishlatiladi.
Egiluvchan platalar ko‘pincha poliimid materiallardan tayyorlanadi, jumladan Kaptondan.
Loyihalash
Platalar maxsus dasturlarda loyihalanadi. Bunda avtomatlashtirilgan loyihalashtizimlaridan foydalaniladi. Eng mashhurlari: PADS Professional, Xpedition, Altium Designer, P-CAD, OrCAD, TopoR, Specctra, Proteus, gEDA, KiCad va boshqalar. Rus tilida loyihalash jarayonining o‘zi ko‘pincha jargon tariqasida yo‘lakchalarni trassalashdeb ataladi; bunda o‘tkazgichlarni joylashtirish jarayoni nazarda tutiladi.
Standartlar
Rossiyada bosma platalarning konstruktorlik hujjatlari uchun Konstruktorlik hujjatlarining yagona tizimi:
- GOST 2.123-93 «Konstruktorlik hujjatlarining yagona tizimi. Avtomatlashtirilgan loyihalashda bosma platalar uchun konstruktorlik hujjatlari to‘plamining tarkibi»;
- GOST 2.417-91 «Konstruktorlik hujjatlarining yagona tizimi. Bosma platalar. Chizmalarni bajarish qoidalari» standartlari mavjud.
Bosma platalarga oid boshqa standartlar:
- GOST R 53386-2009 «Bosma platalar. Atamalar va ta’riflar»;
- GOST R 53429-2009 «Bosma platalar. Konstruksiyaning asosiy parametrlari». Rossiyada ushbu milliy standart bosma platalarning aniqlik sinflari va ularga mos geometrik parametrlarni belgilaydi. O‘tkazgichlar hamda dielektriklarning asosiy elektr parametrlari ham me’yorlanadi. Ushbu standart GOST 23751-86 mintaqaviy standartining qayta ishlangan ko‘rinishidir;
- GOST 23752-79 «Bosma platalar. Umumiy texnik shartlar». Standart tayyorlangan bosma platalarga qo‘yiladigan texnik talablar, qabul qilish qoidalari, sinov usullari va boshqalarni tartibga soladi.
Namunaviy jarayon
Tayyor prinsipial elektr sxemasi asosida bosma platani loyihalashning namunaviy jarayonini ko‘rib chiqamiz:
- Loyihalashga tayyorgarlik:
- Tayyor prinsipial elektr sxemasini bosma plata ALT ma’lumotlar bazasiga import qilish. Odatda sxemani tayyorlash alohida sxemotexnik ALTda bajariladi. Ayrim ALT dasturlari sxemotexnika va konstruksiyani loyihalash vositalarini birlashtiradi. Boshqa bosma plata ALTlarida sxemotexnik muharrir bo‘lmaydi; ular faqat keng tarqalgan formatlardagi elektr sxemalarni import qiladi.
- Komponentlarni (har bir komponentning chizmasi, chiqishlarining joylashuvi va vazifasi va boshqalarni) ALTga kiritish. Bunda odatda ALT ishlab chiquvchilari taqdim etadigan tayyor komponent kutubxonalaridan foydalaniladi.
- Bosma platani ishlab chiqaradigan korxonaning texnologik imkoniyatlarini aniqlash (mavjud materiallar, qatlamlar soni, aniqlik sinfi, teshiklarning ruxsat etilgan diametrlari, qoplama qo‘llash imkoniyatlari va hokazo). Ushbu ma’lumotlar asosida plata materiali, metallash qatlamlari soni, material va folga qalinligi hamda aniqlik sinfi dastlabki tarzda tanlanadi. Ular avtomatik trassalashda ham, trassalangan platani tekshirishda ham ishlatiladigan DRC (quyiga qarang) parametrlarini sozlash uchun boshlang‘ich ma’lumot bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pincha folga qoplangan shisha tekstolit , qalinligi 1,5 mm, folga qalinligi esa 18 yoki 35 mkm bo‘lsa, maqbul hisoblanadi.
- Platani konstruktiv loyihalash:
- Bosma plata konstruksiyasini aniqlash (konturi va umumiy o‘lchamlari, mahkamlash teshiklari, komponentlarning maksimal ruxsat etilgan balandligi). Plataning tashqi chegaralari, kesimlari, mahkamlash teshiklari hamda komponent o‘rnatish taqiqlangan hududlarni chizish. Konstruksiyaga bog‘liq qismlarni — ulagichlar, indikatorlar, tugmalar va boshqalarni joylashtirish. Muhim o‘tkazgichlarning joylashuv qoidalarini belgilash: katta tokli o‘tkazgichlar va quvvat shinalari uchun hududlarni ajratish; yuqori chastotali va differensial liniyalarni joylashtirish, xalaqitlarga sezgir zanjirlar hamda xalaqit manbai bo‘lgan zanjirlarni o‘tkazish va ekranlash usullarini aniqlash.
- Komponentlarni avtomatik yoki qo‘lda joylashtirish. Odatda barcha komponentlarni plataning bir tomoniga joylashtirishga intilishadi, chunki komponentlarni ikki tomonga montaj qilish ishlab chiqarishda sezilarli darajada qimmatga tushadi.
- Avtomatik trassalash dasturiniishga tushirish. Natija qoniqarsiz bo‘lsa, komponentlar qayta joylashtiriladi. Bu ikki bosqich ko‘pincha ketma-ket o‘nlab, hatto yuzlab marta takrorlanadi. Ayrim hollarda bosma platani trassalash (ya’ni yo‘lakchalarni chizish) to‘liq yoki qisman qo‘lda bajariladi.
- Platani xatolarga tekshirish (DRC, Design Rules Check — loyihalash qoidalarini tekshirish): oraliq masofalar, qisqa tutashuvlar, komponentlarning ustma-ust tushishi va boshqa xatolar tekshiriladi.
- Ba’zi hollarda tayyor bosma plataning mexanik xususiyatlarini: xususiy mexanik rezonans chastotasi va zarbaga chidamliligini hisoblash zarur bo‘ladi. Zarurat tug‘ilsa, plataning tayanch nuqtalari yoki og‘ir komponentlarning joylashuvi o‘zgartiriladi.
- Yakuniy konstruktorlik hujjatlarini yaratish:
- Faylni bosma plata ishlab chiqaruvchisi qabul qiladigan formatga, masalan, Gerber formatiga eksport qilish.
- Amaldagi standartlarga muvofiq bosma platani tayyorlash uchun texnik talablar ko‘rsatilgan konstruktorlik hujjatlarini rasmiylashtirish: folga qoplangan asos materialining nomi, barcha turdagi teshiklarning burg‘ilash diametrlari, o‘tish teshiklarining turi (kavsharlash niqobi bilan yopilgan yoki ochiq, qalaylangan), galvanik qoplama qo‘llanadigan joylar va qoplama turi, kavsharlash niqobining rangi va turi, markirovka zarurati, plata konturiga ishlov berish usuli (frezerlash yoki tirnash orqali ajratish) va hokazo. Ishlab chiqaruvchi bilan kelishilgan holda bu talablar ilova tushuntirish xatida ko‘rsatilishi mumkin.
Loyihalashdagi odatiy xatolar
Bosma plata ishlab chiqaruvchilari yangi boshlagan muhandislarning loyihalashdagi ko‘zga yaqqol tashlanmaydigan xatolariga tez-tez duch keladilar. Eng keng tarqalgan xatolar quyidagilar:
- Komponentlarni o‘rnatish teshiklarining burg‘ilash diametri noto‘g‘ri tanlanishi. Plata ishlab chiqarish jarayonida teshikning ichki bo‘shlig‘i metall qoplama hisobiga torayadi, natijada komponentni to‘g‘ri o‘rnatish imkonsiz bo‘lib qolishi mumkin.
- Bosma plata konturining talab etilgan o‘lchami bilan unga ishlov berish usuli noto‘g‘ri muvofiqlashtirilishi. Turli ishlov berish usullari tegishli ishlov berish zaxirasini talab qiladi.
- O‘tkazgichlar, oraliqlar, teshiklar va teshik atrofi halqalarining ayrim o‘lchamlarini noto‘g‘ri tanlash. Aynan shu o‘lchamlar aniqlik sinfini, demak, platani tayyorlash narxi va muddatini belgilaydi. Xato qilib haddan tashqari kichik tanlangan bitta element ham butun plataning aniqlik sinfini o‘zgartirib yuborishi mumkin.
- Katta o‘lchamli bosma platalarda yo‘lakchalar, mis bilan qoplangan maydonlar va kavsharlash nuqtalarining notekis taqsimlanishi pechda kavsharlashdan keyin plataning qiyshayishiga olib kelishi mumkin.
- Komponentlar ulanadigan nuqtalarda katta mis qoplamali maydonlarga (poligonlar yoki keng yo‘lakchalarga) ulanishda issiqlik ajratuvchi oraliqlarning bo‘lmasligi kavsharlashni qiyinlashtiradi va nuqsonlarga olib keladi: mis issiqlikni samarali olib ketadi va kavsharlash joyini yetarlicha qizdirishga to‘sqinlik qiladi.
- Lak bilan qoplanishi kerak bo‘lgan platalarda ulagichlar va laklanmasligi lozim bo‘lgan boshqa komponentlarni joylashtirish talablarini hisobga olish zarur. Aks holda, lak ulagich kontaktlariga tegishi sabab nuqsonli mahsulotlar ulushi oshadi.
Ishlab chiqarish
Bosma platalarni additiv yoki subtraktiv usulda tayyorlash mumkin. Additiv usulda o‘tkazuvchi naqsh avvaldan himoya niqobi tushirilgan folgasiz materialga kimyoviy usulda mis qoplash orqali hosil qilinadi. Subtraktiv usulda esa folga qoplangan materialdan ortiqcha folga qismlari olib tashlanib, o‘tkazuvchi naqsh shakllantiriladi. Hozirgi sanoatda faqat subtraktiv usul qo‘llanadi.
Bosma platalarni tayyorlashning barcha jarayonlarini to‘rt bosqichga ajratish mumkin:
- Xomaki zagotovka (folga qoplangan material) tayyorlash.
- Kerakli elektr va mexanik shaklni hosil qilish uchun zagotovkaga ishlov berish.
- Komponentlarni montaj qilish.
- Sinovdan o‘tkazish.
Ko‘pincha bosma plata ishlab chiqarish deganda faqat zagotovkaga (folga qoplangan materialga) ishlov berish tushuniladi. Folga qoplangan materialga ishlov berishning namunaviy jarayoni bir necha bosqichdan iborat: o‘tish teshiklarini burg‘ilash, ortiqcha mis folgani olib tashlab o‘tkazgichlar naqshini hosil qilish, teshiklarni metallash, himoya qoplamalarini surish va qalaylash, markirovka tushirish. Ko‘p qatlamli platalar uchun qo‘shimcha ravishda bir necha zagotovkadan yakuniy platani presslab tayyorlash bosqichi ham bajariladi.
Folga qoplangan materialni tayyorlash
Folga qoplangan material — mis folga yopishtirilgan yassi dielektrik varaq. Dielektrik sifatida odatda shisha tekstolitishlatiladi. Eski yoki juda arzon qurilmalarda mato yoki qog‘oz asosli tekstolitdan foydalaniladi, u ba’zan getinaksdeb ataladi. O‘ta yuqori chastotali qurilmalarda tarkibida ftor bo‘lgan polimerlar (ftoroplastlar) ishlatiladi. Dielektrikning qalinligi talab etilgan mexanik va elektr mustahkamlikka qarab tanlanadi. Bir qatlamli va ko‘p qatlamli platalarda eng ko‘p uchraydigan umumiy qalinlik taxminan 1,5 mm; ko‘p qatlamli platalar ichida esa yupqaroq dielektrik qatlamlar qo‘llanadi.
Dielektrikning bir yoki ikki tomoniga yaxlit mis folga varag‘i yopishtiriladi. Folga qalinligi plata mo‘ljallangan tok kuchiga qarab belgilanadi. Eng keng tarqalgan folga qalinliklari 18 va 35 mkm; 70, 105 va 140 mkm qalinlikdagilari ancha kam uchraydi. Bu qiymatlar import materiallaridagi mis qalinligi standartlaridan kelib chiqqan bo‘lib, bunday materiallarda mis folga qalinligi unsiya (oz) hisobida, har kvadrat futuchun ifodalanadi. 18 mkm 1⁄2 oz ga, 35 mkm esa 1 oz ga mos keladi.
Alyuminiy bosma platalar
Materiallarning alohida guruhini alyuminiydan yasalgan metall bosma platalar tashkil etadi. Alyuminiy platalar, masalan, issiqlikni olib ketish plata yuzasi orqali talab qilinganda, yorug‘lik diodli yoritkichlardako‘p qo‘llanadi. Ularni ikki guruhga bo‘lish mumkin.
Birinchi guruh — yuzasi sifatli oksidlangan alyuminiy varag‘idan iborat bo‘lib, unga mis folgayopishtiriladi. Bunday platalarni burg‘ilash mumkin emas, shu sababli ular odatda faqat bir tomonlama tayyorlanadi. Bunday folga qoplangan materiallarga odatiy kimyoviy naqsh hosil qilish texnologiyalari asosida ishlov beriladi. Ba’zan alyuminiy o‘rniga yupqa izolyator va folga bilan laminatsiyalangan mis yoki po‘lat ishlatiladi. Misning issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqoriroq, zanglamaydigan po‘lat esa plataga korroziyaga chidamlilik beradi.
Ikkinchi guruhda tok o‘tkazuvchi naqsh bevosita alyuminiy asosning o‘zida yaratiladi. Buning uchun alyuminiy varag‘i faqat yuzasida emas, balki fotoniqob belgilab bergan tok o‘tkazuvchi sohalar naqshiga muvofiq asosning butun chuqurligi bo‘ylab oksidlanadi.
Zagotovkaga ishlov berish
O‘tkazgichlar naqshini hosil qilish
Platalarni tayyorlashda kerakli tok o‘tkazuvchi naqshni hosil qilishning kimyoviy, elektrolitik yoki mexanik usullari, shuningdek, ularning kombinatsiyalari qo‘llanadi.
Kimyoviy usul
Tayyor folga qoplangan materialdan bosma plata tayyorlashning kimyoviy usuli ikki asosiy bosqichdan iborat: folgaga himoya qatlamini tushirish va himoyalanmagan joylarni kimyoviy usulda yemirish.
Sanoatda himoya qatlami fotolitografik usulda, ultrabinafshanurlarga sezgir fotorezist, fotoniqob va ultrabinafsha nurlanish manbaidan foydalanib tushiriladi. Mis folga butunlay fotorezist bilan qoplanadi, so‘ng fotoniqobdagi yo‘lakchalar tasviri yoritish orqali fotorezistga ko‘chiriladi. Yorug‘lik ta’sir qilgan fotorezist yuvilib ketadi va yemirish uchun mis folga ochiladi; yoritilmagan fotorezist esa folgada mahkamlanib, uni yemirilishdan himoya qiladi.
Fotorezist suyuq yoki plyonkali bo‘ladi. Suyuq fotorezist surish texnologiyasiga qat’iy rioya qilishni talab etgani sababli sanoat sharoitida ishlatiladi. Plyonkali fotorezist platalarni qo‘lda tayyorlashda keng tarqalgan, biroq qimmatroq. Fotoniqob — ustiga yo‘lakchalar tasviri bosilgan, ultrabinafsha nurlarni o‘tkazadigan material. Yoritilgandan keyin fotorezist oddiy fotokimyoviy jarayondagidek ochiltiriladi va mustahkamlanadi.
Havaskorlik sharoitida lak yoki bo‘yoq ko‘rinishidagi himoya qatlami trafaretli ipak bosma usulida yoki qo‘lda surilishi mumkin. Radiohavaskorlar folga yuzasida yemirishdan himoyalovchi niqob hosil qilish uchun lazer printerida bosilgan tasvirdagi tonerni ko‘chirish usulidan foydalanadilar («lazer-dazmol texnologiyasi»).
Folgani yemirish — misni eruvchan birikmalarga aylantiradigan kimyoviy jarayon. Himoyalanmagan folga odatda temir(III) xlorid eritmasida yoki boshqa kimyoviy moddalar, masalan, mis kuporosi, ammoniy persulfat,ammiakli mis-xlorid, ammiakli mis-sulfat, shuningdek, xloritlaryoki xrom angidridiasosidagi eritmalarda yemiriladi. Temir(III) xloriddan foydalanilganda plataning yemirilish reaksiyasi quyidagicha kechadi: FeCl3 + Cu → FeCl2 + CuCl. Eritmaning odatiy konsentratsiyasi 400 g/l, harorati 35 °C gacha. Ammoniy persulfatdan foydalanilganda plataning yemirilish reaksiyasi quyidagicha kechadi: (NH4)2S2O8 + Cu → (NH4)2SO4 + CuSO4.
Yemirish tugagach, folgadagi himoya naqshi yuvib tashlanadi.
Mexanik usul
Mexanik usulda belgilangan joylardagi folga qatlamini mexanik ravishda olib tashlash uchun frezerlash-gravirovka stanoklari yoki boshqa asboblardan foydalaniladi.
Lazerli gravirovka
Yaqin vaqtlargacha bosma platalarni lazer yordamida o‘yib ishlash keng tarqalmagan edi, chunki mis eng ko‘p qo‘llanadigan kuchli gazli CO-lazerlarning to‘lqin uzunligida nurni yaxshi qaytaradi. Lazer texnologiyalari rivojlanishi tufayli hozir lazerlar asosidagi sanoat prototiplash uskunalari paydo bo‘la boshladi.
Teshiklarni metallash
O‘tish va montaj teshiklarini burg‘ilash, mexanik usulda teshib ochish (getinaks kabi yumshoq materiallarda) yoki lazer bilan kuydirib ochish (juda ingichka o‘tish teshiklari) mumkin. Teshiklarni metallash odatda kimyoviy, kamroq hollarda esa mexanik usulda bajariladi.
Teshiklarni mexanik metallash maxsus parchinlar, kavsharlangan sim bo‘laklari yoki teshikni elektr o‘tkazuvchi yelim (qotadigan pasta) bilan to‘ldirish orqali bajariladi. Mexanik usul ishlab chiqarishda qimmatga tushgani sababli nihoyatda kam, odatda yuqori ishonchlilik talab etiladigan yakka buyumlarda, katta tokli maxsus qurilmalarda yoki radiohavaskorlar tomonidan yakka tartibda tayyorlashda qo‘llanadi.
Kimyoviy metallashda folga qoplangan zagotovkada dastlab teshiklar burg‘ilanadi, keyin ularga mis cho‘ktirib metall qoplama hosil qilinadi va shundan keyingina o‘tkazgichlar naqshini yaratish uchun folga yemiriladi. Teshiklarni kimyoviy metallash — reaktivlar sifatiga va texnologik talablarga rioya qilinishiga juda sezgir bo‘lgan murakkab, ko‘p bosqichli jarayon. Shu sababli u radiohavaskorlik sharoitida deyarli ishlatilmaydi. Soddalashtirilgan holda u quyidagi bosqichlardan iborat:
- Teshik devorlaridagi dielektrikka elektr o‘tkazuvchi taglik qatlami tushiriladi. Bu qatlam juda yupqa va mustahkam emas. U metallning beqaror birikmalaridan, masalan, palladiy xlorididan kimyoviy cho‘ktirish orqali hosil qilinadi.
- Hosil qilingan taglikka elektrolitik yoki kimyoviy usulda mis cho‘ktiriladi.
- Ishlab chiqarish siklining oxirida cho‘ktirilgan, nisbatan g‘ovak misni himoyalash uchun issiq qalaylash qo‘llanadi yoki teshik lak (kavsharlash niqobi) bilan qoplanadi. Sifatsiz, qalaylanmagan o‘tish teshiklari elektron qurilmalar ishdan chiqishining eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biridir.
Ko‘p qatlamli platalarni presslash
Ko‘p qatlamli platalar (o‘tkazgich qatlamlari soni 2 tadan ortiq) an’anaviy usulda tayyorlangan yupqa ikki yoki bir qatlamli bosma platalar to‘plamidan yig‘iladi (to‘plamning tashqi qatlamlari bundan mustasno — bu bosqichda ulardagi folga o‘z holicha qoldiriladi). Ular maxsus oraliq qatlamlar (prepreglar) bilan «sendvich» ko‘rinishida yig‘iladi. Keyin pechda presslash, o‘tish teshiklarini burg‘ilash va metallash bajariladi. Oxirgi bosqichda tashqi qatlamlardagi folga yemiriladi. O‘tish teshiklari metallanganda galvanik yo‘l bilan cho‘ktirilgan mis hisobiga tashqi qatlamlardagi mis qalinligi ortadi, shu sababli yo‘lakchalar kengligi va ular orasidagi masofalarga qo‘shimcha cheklovlar qo‘yiladi.
Bunday ko‘p qatlamli platalarda o‘tish teshiklari presslashdan oldin ham tayyorlanishi mumkin. Agar teshiklar presslashdan oldin ochilsa, «yopiq» va «ko‘r» deb ataladigan teshikli platalarni olish mumkin (bunda teshik «sendvich»ning faqat bitta qatlamida bo‘ladi). Bu murakkab platalarda komponentlar va o‘tkazgichlarni zichroq joylashtirish imkonini beradi. Ammo bunday hollarda ishlab chiqarish tannarxi sezilarli oshadi, shuning uchun bunday platalarni loyihalashda oqilona muvozanatni topish kerak.
Qoplamalarni tushirish
Quyidagi turdagi qoplamalar qo‘llanishi mumkin:
- Himoya va bezak vazifasini bajaruvchi lak qoplamalari («kavsharlash niqobi»). Odatda o‘ziga xos yashil rangda bo‘ladi. Kavsharlash niqobini tanlashda ayrim turlarining shaffof emasligini va ostidagi o‘tkazgichlar ko‘rinmasligini hisobga olish lozim.
- Bezak va axborot qoplamalari (markirovka). Odatda ipak bosmausulida, kamroq hollarda esa purkagichli bosma yoki lazer yordamida tushiriladi.
- O‘tkazgichlarni qalaylash. Bu mis yuzasini himoyalaydi, o‘tkazgich qalinligini oshiradi va komponentlarni montaj qilishni osonlashtiradi. Odatda kavshar solingan vannaga botirish yoki kavshar to‘lqini bilan bajariladi. Asosiy kamchiligi — qoplamaning sezilarli qalinligi, bu zich joylashgan komponentlarni o‘rnatishni qiyinlashtiradi. Qalinlikni kamaytirish uchun qalaylash chog‘ida ortiqcha kavshar havo oqimi bilan puflab olib tashlanadi.
- O‘tkazgichlar folgasini inert metallar (oltin, kumush, palladiy, qalay va hokazo) bilan kimyoviy, immersion yoki galvanik usulda qoplash. Bunday qoplamalarning ayrim turlari misni yemirish bosqichidan oldin tushiriladi.
- Ulagichlar va membranali klaviaturalar kontaktlarining xususiyatlarini yaxshilash yoki o‘tkazgichlarning qo‘shimcha qatlamini hosil qilish uchun elektr o‘tkazuvchi laklar bilan qoplash.
Komponentlar o‘rnatilgach, bosma plata, kavsharlangan ulanishlar va komponentlarni himoyalash uchun qo‘shimcha himoya qoplamalari tushirilishi mumkin.
Mexanik ishlov berish
Bitta zagotovka varag‘ida ko‘pincha ko‘plab alohida platalar joylashadi. Folga qoplangan zagotovkaga ishlov berishning barcha bosqichlaridan ular bitta plata sifatida o‘tadi va faqat oxirida ajratishga tayyorlanadi. Platalar to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda bo‘lsa, keyinchalik ularni sindirib ajratishni osonlashtiruvchi chuqur bo‘lmagan ariqchalar frezalanadi (skraybirlash, ingl. scribe — «tirnash» degan ma’noni anglatadi). Platalar murakkab shaklda bo‘lsa, to‘liq chuqurlikda frezalanadi, biroq ular ajralib ketmasligi uchun ingichka ko‘prikchalar qoldiriladi. Metallanmagan platalarda frezerlash o‘rniga ba’zan kichik qadam bilan ketma-ket teshiklar burg‘ilanadi. Mahkamlash uchun mo‘ljallangan (metallanmaydigan) teshiklar ham shu bosqichda burg‘ilanadi.
Shuningdek qarang: GOST 23665-79 «Bosma platalar. Konturga ishlov berish. Namunaviy texnologik jarayonlarga qo‘yiladigan talablar».
Namunaviy texnologik jarayonga ko‘ra, platalar zagotovkadan komponentlar o‘rnatilgandan keyingina ajratiladi.
Komponentlarni montaj qilish
Kavsharlash bosma platalarga komponentlarni montaj qilishning asosiy usuli hisoblanadi. Kavsharlash qo‘lda kavsharlagichbilan ham, guruhli kavsharlash uchun maxsus ishlab chiqilgan texnologiyalar yordamida ham bajarilishi mumkin.
Komponentlarni o‘rnatish
Komponentlar qo‘lda yoki maxsus avtomatik o‘rnatish uskunalarida joylashtiriladi. Avtomatik o‘rnatish xatolik ehtimolini kamaytiradi va jarayonni sezilarli tezlashtiradi (eng yaxshi avtomatlar bir soniyada bir nechta komponentni o‘rnatadi).
To‘lqinli kavsharlash
Bu chiqishli komponentlarni avtomatlashtirilgan guruhli kavsharlashning asosiy usuli. Mexanik faollashtiruvchilar yordamida uzun to‘lqin holatidagi erigan kavshar hosil qilinadi. Plata to‘lqin ustidan shunday o‘tkaziladiki, to‘lqin uning pastki yuzasiga salgina tegadi. Bunda oldindan o‘rnatilgan chiqishli komponentlarning oyoqchalari erigan kavshar bilan ho‘llanib, plataga kavsharlanadi. Flyus plataga gubkali shtamp yordamida suriladi.
Pechlarda kavsharlash
Bu yassi komponentlarni guruhli kavsharlashning asosiy usuli. Bosma plataning kontakt maydonchalariga trafaret orqali maxsus kavsharlash pastasi (pastasimon flyusichidagi kavshar kukuni) surtiladi. So‘ng yassi komponentlar o‘rnatiladi. Keyin komponentlar o‘rnatilgan plata maxsus pechga yuboriladi. Unda kavsharlash pastasidagi flyus faollashadi, kavshar kukuni erib, komponentni plataga kavsharlaydi.
Agar komponentlar plataning ikki tomoniga montaj qilinsa, ushbu jarayon ikki marta — har bir tomon uchun alohida bajariladi. Og‘ir yassi komponentlar teskari o‘girilgan plataning ikkinchi marta kavsharlanishida tushib ketmasligi uchun yelim tomchilariga o‘rnatiladi. Yengil komponentlar esa kavsharning sirt tarangligi tufayli platada ushlanib turadi.
Kavsharlashdan keyin flyus qoldiqlari va boshqa iflosliklarni olib tashlash uchun plata erituvchilar bilan tozalanadi. Agar yuvishni talab qilmaydigan kavsharlash pastasi ishlatilgan bo‘lsa, plata ayrim foydalanish sharoitlari uchun darhol tayyor bo‘ladi.
Yakuniy qoplamalar
Kavsharlashdan keyin komponentlar o‘rnatilgan bosma plata gidrofoblovchi moddalar, laklar (masalan, UR-231) va ochiq kontaktlarni himoyalash vositalari bilan qoplanadi. Ba’zi hollarda kuchli tebranish sharoitida ishlashi uchun plata butunlay rezinaga o‘xshash kompaund bilan to‘ldirilishi mumkin.
Sinov va nazorat
Bosma platalarni ommaviy sanoat miqyosida ishlab chiqarish uchun avtomatlashtirilgan sifat nazorati usullari ishlab chiqilgan.
Montaj ulanishlarining to‘g‘riligini nazorat qilishda elektr ulanishlarda uzilishlar va o‘zaro qisqa tutashuvlar yo‘qligi tekshiriladi.
Elektron komponentlarni montaj qilish sifatini tekshirishda optik nazorat usullariqo‘llanadi. Montaj sifati yuqori aniqlikdagi videokameralar bilan jihozlangan maxsus stendlarda optik usulda tekshiriladi. Bunday stendlar texnologik liniyaning quyidagi bosqichlariga o‘rnatiladi:
- o‘tkazgichlar naqshi, bosma plata konturi va teshik diametrlarini nazorat qilish;
- kavsharlash pastasi bir tekis va kerakli miqdorda surilganini tekshirish;
- komponentlarning o‘rnatilish aniqligini tekshirish;
- kavsharlash (kavsharni eritish yoki to‘lqinli kavsharlash) natijalarini tekshirish.
Optik tizimlar aniqlaydigan odatiy kavsharlash nuqsonlari:
- Kavsharlash jarayonida komponentlarning siljishi.
- Qisqa tutashuvlar.
- Kavsharning kamligi yoki ortiqchaligi.
- Bosma platalarning qiyshayishi.
O‘xshash texnologiyalar
Odatda gibrid mikrosxemalarning tagliklari keramik bosma platalarga o‘xshaydi, biroq ularni tayyorlashda boshqa texnologik jarayonlardan foydalaniladi:
- Qalin plyonkali texnologiya: ipak bosma usulida metallangan pastadan o‘tkazgichlar naqshini tushirish va keyin pastani pechda pishirish. Ushbu texnologiya o‘tkazgichlar qatlami ustiga aynan shu ipak bosma usulida izolyator qatlami tushirish imkoniyati tufayli ko‘p qatlamli o‘tkazgichlar tarmog‘ini, shuningdek, qalin plyonkali rezistorlarni yaratish imkonini beradi.
- Yupqa plyonkali texnologiya: o‘tkazgichlarni fotolitografik usullarda hosil qilish yoki metallni trafaret orqali cho‘ktirish.
Elektron mikrosxemalarning va ayrim boshqa komponentlarning keramik korpuslarini ishlab chiqarishda ham gibrid mikrosxemalar texnologiyalaridan foydalaniladi.
Membranali klaviaturalar ko‘pincha plyonkada ipak bosma va past haroratda eriydigan metallangan pastalarni pishirish usulida tayyorlanadi.
Adabiyotlar
- Pirogova Ye. V. Bosma platalarni loyihalash va ishlab chiqarish texnologiyasi: darslik. — Moskva: FORUM: INFRA-M, 2005. — 560 bet. — (Oliy ta’lim). — ISBN 5-16-001999-5. — ISBN 5-8199-0138-X.
- Arenkov A. B., Krotov S. T., Kuzmin N. A., Lipatov Yu. N. Bosma montaj texnologiyasi. — Sudostroyeniye, 1972. — 326 bet. — 1000 nusxa.
Havolalar
- Bosma platalarni loyihalash, trassalash, ishlab chiqarish va montaj qilish haqidagi maqolalar Arxiv nusxasi 3-mart 2020-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan.
- Uy sharoitida bosma plata ishlab chiqarishning batafsil tavsifi Arxiv nusxasi 26-aprel 2009-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan.
- Uy sharoitida bosma plata ishlab chiqarishga oid videodars Arxiv nusxasi 2-aprel 2009-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan (video)
- Teshiklarga montaj qilish texnologiyasi asoslari Arxiv nusxasi 13-iyul 2015-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan I qism
- Teshiklarga montaj qilish texnologiyasi asoslari Arxiv nusxasi 23-fevral 2008-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan II qism
- NASAning bosma platalar va montajga qo‘yadigan talablari Arxiv nusxasi 12-iyul 2009-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan
- GOST 21000-81 «Folga qoplangan, mustahkamlangan va mustahkamlanmagan ftoroplast listlar. Texnik shartlar» Arxiv nusxasi 28-mart 2014-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan
- Bosma platalar: nega Xitoyda ular shunchalik arzon? Arxiv nusxasi 31-yanvar 2013-yilda Wayback Machine arxivida saqlangan // Elektronika NTB. 5-son, 2006-yil