Tasvirga raqamli ishlov berish — kompyuter algoritmlaridan foydalanib raqamli tasvirlarga ishlov berish. Raqamli signallarga ishlov berish sohasining bir yo‘nalishi bo‘lib, analog ishlov berish[ingl.] usulidan ko‘ra ko‘plab afzalliklarga ega. Bu usul kirish ma’lumotlariga ancha keng doiradagi algoritmlarni qo‘llash, shuningdek, ishlov berish paytida yuzaga keladigan qo‘shimcha shovqinlar va buzilishlar kabi muammolarning oldini olish imkonini beradi. Tasvirlar ikki yoki undan ortiq o‘lchamli massivlar sifatida ifodalangani sababli, ularga raqamli ishlov berishni modellashtirishda foydalaniladigan yondashuvlardan biri — ko‘p o‘lchamli tizimlar[ingl.].
Tarixi
Tasvirlarga raqamli ishlov berishning dastlabki usullari 1960-yillarda Reaktiv harakat laboratoriyasida, Massachusets texnologiya institutida, Bell laboratoriyalarida, Merilend universitetida hamda boshqa tadqiqot markazlarida sun’iy yo‘ldoshdan suratga olish, fototelegraf standartlariga moslashtirish, tibbiy tasvirlash, videotelefoniya, belgilarni tanib olish va fotosuratlar sifatini yaxshilash uchun ishlab chiqildi. Biroq o‘sha davr uskunalarida tasvirlarga ishlov berish juda qimmatga tushardi. Vaziyat 1970-yillarda arzon kompyuterlar va boshqa qurilmalar paydo bo‘lgach o‘zgardi. Shundan so‘ng ayrim vazifalar, jumladan, televizion standartlarni o‘zgartirish kabi jarayonlarda tasvirlarga real vaqt rejimida ishlov berish imkoni tug‘ildi. Umumiy maqsadli kompyuterlarning hisoblash quvvati oshgani sari ilgari katta resurs talab qiladigan deyarli barcha maxsus amallarni ham ularda bajarish mumkin bo‘ldi. 2000-yillarda tezkor kompyuterlar va signallarga ishlov berishning takomillashgan algoritmlari keng ommalashgach, raqamli ishlov berish tasvirlarni qayta ishlashning eng keng tarqalgan usuliga aylandi. U nafaqat qo‘llaniladigan usullarning moslashuvchanligi, balki arzonligi tufayli ham ishlatiladi.
Tibbiyotda qo‘llaniladigan tasvirlarga raqamli ishlov berish texnologiyasi 1994-yilda AQSH Kosmik jamg‘armasining Shon-sharaf zaliga kiritildi.
Vazifalari
Tasvirlarga raqamli ishlov berish ancha murakkab algoritmlarni qo‘llash imkonini beradi. Natijada oddiy vazifalarda yuqoriroq unumdorlikka erishish hamda analog usullarda amalga oshirib bo‘lmaydigan yondashuvlarni qo‘llash mumkin.
Xususan, tasvirlarga raqamli ishlov berish quyidagi vazifalar uchun amaliy jihatdan yagona maqbul texnologiyadir:
- tasniflash
- belgilarni ajratib olish
- signallarga ishlov berish
- obrazlarni tanib olish
- proyeksiyalash[ingl.]
Tasvirlarga raqamli ishlov berishda quyidagi usullardan foydalaniladi:
- Anizotrop diffuziya (anisotropic diffusion)[ingl.]
- Yashirin Markov modellari
- Tasvirlarni tahrirlash
- Tasvirni tiklash[ingl.]
- Mustaqil komponentlar tahlili
- Chiziqli filtrlash
- Neyron tarmoqlar
- Xususiy hosilali differensial tenglamalar
- Piksellashtirish
- Bosh komponentlar usuli
- Kohonenning o‘z-o‘zini tashkil etuvchi xaritalari
- Veyvletlar (wavelets)
Raqamli tasvirni o‘zgartirish
Filtrlash
Raqamli filtrlar raqamli tasvirlarni xiralashtirish va ularning aniqligini oshirish uchun qo‘llaniladi. Filtrlash fazoviy sohada maxsus ishlab chiqilgan konvolyutsiya (convolution) amali va unga mos yadrolar (filtrlash massivlari) yordamida yoki chastota sohasida (Furye almashtirishi orqali) muayyan chastota oraliqlarini olib tashlash yo‘li bilan bajarilishi mumkin. Quyidagi misollarda ikkala usul ko‘rsatilgan:
| Filtr turi | Yadro yoki niqob | Misol |
|---|---|---|
| Dastlabki tasvir | ||
| Fazoviy past chastotali filtr | ||
| Fazoviy yuqori chastotali filtr | ||
| Furye tasviri | Psevdokod:
image = shaxmat_taxtasi F = tasvirning Furye almashtirishi Tasvirni ko‘rsatish: log(1+Absolute Value(F)) |
|
| Past chastotali Furye filtri | ||
| Yuqori chastotali Furye filtri | ||
Furye fazosida filtrlashda tasvir chetlariga qo‘shimcha maydon qo‘shish
Furye fazosiga o‘tkazishdan oldin tasvir chetlariga odatda qo‘shimcha maydon (padding) qo‘shiladi. Quyidagi yuqori chastotali filtrdan o‘tkazilgan tasvirlar bu maydonni qo‘shishning turli usullari qanday natija berishini ko‘rsatadi:
| Nollar bilan to‘ldirish | Chetki piksellarni takrorlab to‘ldirish |
|---|---|
Nollar bilan to‘ldirilganda filtr tasvirda qo‘shimcha chegaralarni hosil qiladi.
Filtrlash kodiga misollar
Furye fazosida yuqori chastotali fazoviy filtrlashning MATLAB dasturidagi namunasi.
img=checkerboard(20); % generate checkerboard
% **************** SPATIAL DOMAIN ******************
klaplace=[0 -1 0; -1 5 -1; 0 -1 0]; % Laplacian filter kernel
X=conv2(img,klaplace); % convolve test img with
% 3x3 Laplacian kernel
figure()
imshow(X,[]) % show Laplacian filtered
title('Laplacian Edge Detection')
Affin almashtirishlar
Affin almashtirishlar tasvirning nisbatlarini o‘zgartirish, burish, siljitish, oynaviy akslantirish va qiyshiq siljitish kabi asosiy o‘zgartirishlarni bajarish imkonini beradi. Bular quyidagi misollarda ko‘rsatilgan:
| Almashtirish nomi |
Affin matritsa | Misol |
|---|---|---|
| Ayniy almashtirish | ||
| Akslantirish | ||
| Nisbatlarni o‘zgartirish[ingl.] | ||
| Burish | ||
| Qiyshiq siljitish[ingl.] | ||
Qo‘llanilishi
Raqamli kamera tasvirlari
Raqamli kameralarda odatda tasvirga raqamli ishlov berish uchun maxsus apparat vositalari qo‘llaniladi. Ular alohida mikrosxemalar yoki boshqa mikrosxemalarga qo‘shilgan elektron zanjirlar bo‘lishi mumkin. Bu vositalar fotomatritsadan olingan xom ma’lumotlarni standart formatdagi ranglari tuzatilgan[ingl.] tasvirga aylantiradi.
Raqamli ishlov berish qo‘llanilgan filmlar
G‘arbiy dunyo (1973) tasvirlarga raqamli ishlov berish qo‘llanilgan ilk badiiy film bo‘lib, unda piksellashtirish usuli orqali androidning ko‘rish qobiliyati tasvirlangan.
Adabiyotlar
- Pragnan Chakravorty. What Is a Signal? [Lecture Notes] // IEEE Signal Processing Magazine. — 2018. — Сентябрь (т. 35, № 5).
- Azriel Rosenfeld. Picture Processing by Computer. — New York: Academic Press, 1969.
- Space Technology Hall of Fame:Inducted Technologies/1994. — Space Foundation, 1994. Архивировано из [ оригинала] 4 июля 2011 года.
- Rafael Gonzalez. Digital Image Processing, 3rd. — Pearson Hall, 2008. — ISBN 9780131687288.
- Larry Yaeger. A Brief, Early History of Computer Graphics in Film. — 2002. — Август. Архивировано 17 июля 2012 года.
Qo‘shimcha o‘qish uchun adabiyotlar
- Solomon C. J., Brekkon T. P. Tasvirlarga raqamli ishlov berish asoslari: MATLAB misollari bilan amaliy yondashuv. — Wiley-Blackwell, 2010. — ISBN 978-0470844731. — doi:10.1002/9780470689776.
- Vilgelm Burger, Mark J. Burj. Tasvirlarga raqamli ishlov berish: Java yordamida algoritmik yondashuv. — Springer, 2007. — ISBN 978-1-84628-379-6.
- Fisher R., Douson-Xau K., Fitsgibbon A., Robertson C., Trukko E. Kompyuter ko‘rishi va tasvirlarga ishlov berish lug‘ati. — John Wiley, 2005. — ISBN 978-0-470-01526-1.
- Rafael C. Gonsales, Richard E. Vuds, Stiven L. Eddins. MATLAB yordamida tasvirlarga raqamli ishlov berish. — Pearson Education, 2004. — ISBN 978-81-7758-898-9.
- Tim Morris. Kompyuter ko‘rishi va tasvirlarga ishlov berish. — Palgrave Macmillan, 2004. — ISBN 978-0-333-99451-1.
- Milan Sonka, Vatslav Xlavach, Rojer Boyl. Tasvirlarga ishlov berish, ularni tahlil qilish va mashina ko‘rishi. — PWS Publishing, 1999. — ISBN 978-0-534-95393-5.
- Basim Alhadidi, Muhammad H. Zu’bi, Hussam N. Sulaymon. Tasvirlarga ishlov berish funksiyalari yordamida mammogrammalarda ko‘krak bezi saratonini aniqlash // Information Technology Journal. — 2007. — 6-jild, 2-son. — 217–221-betlar. — doi:10.3923/itj.2007.217.221.
Havolalar
- Tasvirlarga ishlov berish bo‘yicha ma’ruzalar, muallif — Alan Piters. Vanderbilt universiteti. 7-yanvar 2016-yilda yangilangan.
- IPRG Arxiv nusxasi 18-noyabr 2018-yilda Wayback Machine saytida arxivlangan. Tasvirlarga ishlov berish bo‘yicha tadqiqot resurslariga oid ochiq guruh
- Kompyuter algoritmlari yordamida raqamli tasvirlarga ishlov berish
- IPOL tasvirlarga ishlov berish bo‘yicha dasturiy ta’minot va veb-namoyishlarga ega ochiq ilmiy jurnal.