
Qurg‘oqchilik — suvning uzoq muddat yetishmasligi hodisasi bo‘lib, bunda suv tanqisligi atmosferadagi (yog‘in miqdori o‘rtachadan kam bo‘lishi), yer usti yoki grunt suvlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Qurg‘oqchilik bir necha oy yoki yillar davom etishi mumkin.
Yuzaga kelishi
Qurg‘oqchilikning boshlanishi odatda kam harakatlanuvchi, yuqori bosimli antitsiklon shakllanishi bilan bog‘liq. Natijada uzoq muddat (bir necha haftadan ikki-uch oygacha) barqaror ob-havo kuzatiladi: havo harorati ushbu hudud uchun yuqori bo‘ladi, yog‘in esa kam yog‘adi. Buning oqibatida tuproqdagi namlik zaxiralari kamayib, madaniy o‘simliklarning o‘sishi susayadi va ular nobud bo‘ladi.
Quyosh issiqligining ko‘pligi va asta-sekin pasayib boradigan havo namligi bug‘lanishni kuchaytiradi (atmosfera yoki havo qurg‘oqchiligi). Natijada yomg‘ir bilan to‘ldirilmaydigan tuproq namligi zaxiralari tugab boradi (tuproq qurg‘oqchiligi). Tuproq qurg‘oqchiligi kuchaygani sari hovuzlar, daryolar, ko‘llar va buloqlar quriydi — gidrologik qurg‘oqchilik boshlanadi.
Qurg‘oqchilikda o‘simliklarga ildiz tizimi orqali suv kirishi qiyinlashadi. Namlikning transpiratsiya uchun sarflanishi uning tuproqdan kelishidan oshib ketadi, to‘qimalarning suvga to‘yinganligi kamayadi, fotosintez va uglerod bilan oziqlanishning me’yoriy sharoitlari buziladi.
Ko‘plab o‘simlik turlari, jumladan Cactaceae oilasi vakillari (ya’ni kaktuslar), qurg‘oqchilikka chidamlilikni ta’minlovchi moslanishlarga ega. Masalan, ularning barg yuzasi kichraygan, mumsimon kutikulasi esa qurg‘oqchilikka bardosh berish qobiliyatini oshiradi. Boshqa ayrim turlar qurg‘oqchil davrlarni tuproqqa ko‘milgan urug‘ holida o‘tkazadi. Yarim doimiy qurg‘oqchilik qurg‘oqchil biomlar, jumladan cho‘llar va dashtlarning shakllanishiga sabab bo‘ladi. Uzoq davom etadigan qurg‘oqchiliklar odamlarning ommaviy ko‘chishiga hamda gumanitar inqirozga olib keladi. Qurg‘oqchil ekotizimlarning aksariyati tabiatan past mahsuldorlikka ega. Insoniyat tarixidagi eng uzoq davom etgan qurg‘oqchilik (400 yil davom etgan) Atakama cho‘lida, Chilida.
Qurg‘oqchilik turlari
- Atmosfera (yoki meteorologik) qurg‘oqchiligi hududga uzoq vaqt davomida o‘rtacha miqdordan kam yog‘in tushganda yuzaga keladi. Meteorologik qurg‘oqchilik odatda qurg‘oqchilikning boshqa turlaridan oldin kuzatiladi.
- Qishloq xo‘jaligi qurg‘oqchiligi ekinlar hosildorligiga yoki muayyan areal ekologiyasiga ta’sir qiladi. Bunday holat yog‘in miqdori o‘zgarmaganda ham yuzaga kelishi mumkin: sug‘orishning kuchayishi, tuproq sharoitlari yoki noto‘g‘ri rejalashtirilgan dehqonchilik faoliyati sababli yuzaga kelgan eroziya ekinlar uchun mavjud suvning yetishmasligiga olib keladi. Biroq odatiy qurg‘oqchilikda bunga uzoq vaqt davomida yog‘inning o‘rtacha miqdordan kam bo‘lishi sabab bo‘ladi.
- Gidrologik qurg‘oqchilik suv zaxiralari suvli gorizontlar, ko‘llar va suv omborlari kabi manbalarda mintaqadagi o‘simlik qoplamining hayot faoliyatini ta’minlash uchun zarur chegaradan pastga tushganda yuzaga keladi. Gidrologik qurg‘oqchilik odatda sekinroq namoyon bo‘ladi, chunki u foydalanilayotgan, ammo o‘rni to‘ldirilmayotgan to‘plangan suv zaxiralari bilan bog‘liq. Qishloq xo‘jaligi qurg‘oqchiligi singari, bunga ham faqat yog‘in yetishmasligi sabab bo‘lmaydi. Masalan, 2007-yilda Jahon banki suv zaxiralarini tiklash uchun katta miqdorda mablag‘ni Qozog‘istonga ajratdi. Bu suvlar Sovet hokimiyati davrida Orol dengizidan boshqa mamlakatlarga yo‘naltirilgan edi. Shunga o‘xshash sabablar Qozog‘istonning eng katta ko‘li — Balxashning ham butunlay qurib qolish xavfini kuchaytirmoqda.
Qurg‘oqchilik davom etgani sari atrofdagi sharoit tobora yomonlashadi va uning mahalliy aholiga ta’siri kuchayadi.
Qurg‘oqchilik sabablari
Yog‘in yetishmasligi
Yog‘in hosil bo‘lish mexanizmlari konvektiv, qatlamli (stratiform) va orografik yog‘inlarga bo‘linadi. Konvektiv jarayonlar kuchli vertikal havo harakatlarini o‘z ichiga oladi. Bunday harakatlar muayyan joyda bir soat ichida atmosferaning jadal aralashishiga va kuchli yog‘in yog‘ishiga sabab bo‘lishi mumkin. Qatlamli jarayonlarda esa yuqoriga ko‘tariluvchi havo harakatlari sustroq bo‘ladi, yog‘in kamroq shiddat bilan, ammo uzoqroq davom etadi. Yog‘inlar yerga suyuq suv, yer yuzasiga tekkanda muzlaydigan suv yoki muz shaklida tushishiga qarab uch toifaga bo‘linadi. Qurg‘oqchilik, asosan, odatdagi yog‘in miqdorining o‘zi kam bo‘lgan hududlarda yuz beradi. Agar mazkur omillar yetarlicha uzoq vaqt davomida yer yuzasiga yetib keladigan yog‘in miqdorini ta’minlamasa, qurg‘oqchilik boshlanadi. Qurg‘oqchilikka quyosh nurlarining yuqori darajada qaytishi, odatdagidan kuchliroq yuqori bosim tizimlarining ustunligi, okean havosini emas, quruqlik havo massalarini olib keladigan shamollar sabab bo‘lishi mumkin. Atmosferaning yuqori qatlamlaridagi yuqori bosim tizmalari ham muayyan mintaqada momaqaldiroq faoliyati yoki yog‘inlar rivojlanishini to‘xtatishi yoxud cheklashi mumkin. Mintaqa qurg‘oqchilikka uchraganda mahalliy quruq havo, iliq yuqori bosim tizmalari shakllanishiga yordam beradigan issiq sharoit va juda past evapotranspiratsiya (o‘simliklar transpiratsiyasi hamda bug‘lanishning umumiy jarayoni) kabi teskari aloqa mexanizmlari qurg‘oqchilikni yanada og‘irlashtirishi mumkin.
Quruq mavsum
Tropiklarda har yili bir necha oy davomida atmosfera yog‘inlari kamayadi yoki hatto butunlay to‘xtaydi. Bunga antitsiklonlarning Quyoshning ekvator tekisligidan o‘tishi natijasida siljishi sabab bo‘ladi. Ekvator ajratib turadigan Yer yarimsharlarida fasllar har xil bo‘lib, navbatma-navbat almashadi. Shimoliy yarimsharning tropik mintaqasida quruq mavsum oktabrdan martgacha davom etadi. Bu vaqtda yomg‘ir kam yog‘adi, havo esa issiqroq va quyoshliroq bo‘ladi. Aprelda quruq mavsum o‘rnini yomg‘irli mavsum egallaydi va u sentabrgacha davom etadi. Janubiy tropiklarda esa, aksincha, quruq mavsum boshlanadi.

Qurg‘oqchilik zebralar, gnu antilopalari va fillar kabi hayvon turlarini suv hamda oziq-ovqat izlab ko‘chib yurishga majbur qiladi. Havo namligining pastligi o‘rmonlar va savannalarda yong‘inlar tarqalishiga ham yordam beradi.
El-Ninyo
El-Ninyo — Tinch okeanining ekvatorial qismida suvning sirt qatlami harorati tebranishi bo‘lib, iqlimga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tor ma’noda El-Ninyo Janubiy tebranish (Southern Oscillation) jarayonining iliq yuza suvlari sharqqa siljiydigan bosqichidir. El-Ninyo hodisalari vaqtida Amazonka daryosi havzasining ayrim qismlarida, Kolumbiyada va Markaziy Amerikada havo quruqroq va issiqroq bo‘ladi. El-Ninyo davridagi qishlar AQSHning shimoli-g‘arbiy qismi, O‘rta G‘arbning shimoli va O‘rta Sharqning shimoliy hududlarida odatdagidan iliqroq va quruqroq keladi. Shu bois bu hududlarda qor kamroq yog‘adi. Dekabrdan fevralgacha Janubiy-Markaziy Afrikada, ayniqsa Zambiya, Zimbabve, Mozambik va Botsvanada ham odatdagidan quruqroq sharoit kuzatiladi. El-Ninyoning bevosita ta’siri tufayli Janubi-Sharqiy Osiyoning ayrim qismlari va Shimoliy Avstraliyada havo quruqroq bo‘ladi, bu o‘rmon yong‘inlarini va tutunli xiralikni kuchaytirib, havo sifatini keskin yomonlashtiradi. Odatdagidan quruqroq sharoit Kvinslendda, Viktoriyaning ichki hududlarida, Yangi Janubiy Uelsning ichki hududlarida hamda sharqiy Tasmaniyada iyundan avgustgacha ham ko‘p kuzatiladi. Iliq suv g‘arbiy Tinch okeani va Hind okeanidan Tinch okeanining sharqiy qismiga tarqalgani sari, Tinch okeanining g‘arbiy qismida keng ko‘lamli qurg‘oqchilikni keltirib chiqaradi. 2014-yilda Singapurda 1869-yilda kuzatuvlar boshlanganidan buyon eng quruq fevral qayd etildi: oy davomida atigi 6,3 mm yog‘in tushdi, 26-fevralda harorat 35 °C ga yetdi. 1968 va 2005-yillarning fevral oylarida esa 8,4 mm yog‘in yog‘gan.
Inson faoliyati va eroziya
Inson faoliyati qurg‘oqchilik yuzaga kelishini kuchaytiradigan omillarni bevosita keltirib chiqarishi mumkin. Ularga yerga haddan tashqari intensiv ishlov berish, ortiqcha sug‘orish, o‘rmonlarni kesish va eroziya kiradi. Bular yerning suvni ushlab turish qobiliyatiga salbiy ta’sir qiladi. Qurg‘oqchil iqlimda eroziyaning asosiy omili shamoldir. Eroziya ko‘pincha materiallarning shamol ta’sirida ko‘chishi natijasida yuz beradi. Havoda muallaq zarrachalar qattiq jismlarga urilib, ishqalanish orqali ularni yemiradi. Shamol eroziyasi odatda o‘simliklar siyrak yoki umuman bo‘lmagan hududlarda, ayniqsa o‘simlik qoplamini saqlab turishga yog‘in yetmaydigan joylarda ro‘y beradi.
Iqlim o‘zgarishi
Global iqlim o‘zgarishi butun dunyo qishloq xo‘jaligiga, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan qurg‘oqchiliklarni keltirib chiqarishi kutilmoqda. Ayrim hududlarda qurg‘oqchilik kuchaysa, boshqalarida toshqinlar va eroziya ortishi mumkin. Global isishga qarshi taklif etilayotgan, faolroq usullarga asoslangan ayrim yechimlar — masalan, koinotdagi quyosh soyaboni yordamida quyosh nurlanishini boshqarish — ham qurg‘oqchilik ehtimolini oshirishi mumkin.
Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhining «Iqlim o‘zgarishi va yer resurslari» maxsus hisobotiga ko‘ra, iqlim o‘zgarishi qurg‘oqchilik va cho‘llanishni kuchaytirib, yuz millionlab odamlarga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ta’sir ko‘rayotgan hududlar Afrika, Osiyo, Avstraliya va Janubiy Amerikaning katta qismlarini qamrab oladi.

Oqibatlari
Qurg‘oqchilik va suv tanqisligining oqibatlarini uch guruhga ajratish mumkin: ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy.
- Ekologik oqibatlar — yer usti va yer osti suvlari sathining pasayishi, oqim miqdorining kamayishi (minimal darajadan ham pasayib, suvda hamda quruqlikda yashovchi hayvonlar hayotiga bevosita xavf tug‘dirishi), yer usti suvlarining ko‘proq ifloslanishi, botqoqlik va sernam yerlarning qurishi, yong‘inlar sonining ortishi, deflyatsiya (shamol uchirib ketishi) jadalligining kuchayishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, daraxtlar holatining yomonlashishi, daraxt zararkunandalari va kasalliklarining paydo bo‘lishi.
- Iqtisodiy oqibatlar — dehqonchilik, o‘rmon xo‘jaligi, ovchilik va baliqchilik mahsulotlari hajmining qisqarishi, oziq-ovqat ishlab chiqarish xarajatlarining ortishi, gidroelektr stansiyalarda elektr energiyasi ishlab chiqarishning kamayishi, suv resurslari kamayishi tufayli turizm va transport daromadlarining yo‘qotilishi, energetika tarmog‘i hamda metallurgiya, konchilik, kimyo, qog‘oz, yog‘ochni qayta ishlash, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlaridagi texnologik jarayonlarni suv bilan ta’minlashdagi muammolar, kommunal xo‘jaliklarning suv ta’minoti buzilishi.
- Ijtimoiy oqibatlar — qurg‘oqchilik (haddan tashqari issiqlik) ta’siriga bevosita uchragan odamlar sog‘lig‘iga salbiy ta’sir, suv ta’minotining ehtimoliy cheklanishi, ifloslanishning kuchayishi, oziq-ovqat narxlarining oshishi, hosilsizlik tufayli yuzaga keladigan ruhiy zo‘riqish va boshqa muammolar. Shu sababli qurg‘oqchilik hamda chuchuk suv tanqisligi rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasidagi tafovutni kuchaytiruvchi omillar hisoblanadi.
Oqibatlar aholining zaiflik darajasiga qarab farq qiladi. Masalan, faqat o‘z xo‘jaligi mahsulotlari hisobiga yashaydigan dehqonlar qurg‘oqchilik vaqtida ko‘chib ketishga ko‘proq moyil bo‘ladi, chunki ular uchun muqobil oziq-ovqat manbalari mavjud emas. Oziq-ovqatning asosiy manbai suv resurslariga bog‘liq bo‘lgan hududlar aholisi ocharchilikka ko‘proq moyil.
Qurg‘oqchilikning umumiy oqibatlari
Qurg‘oqchilikning umumiy oqibatlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Ekinlar o‘sishi yoki hosildorligining, shuningdek chorva mahsuldorligining kamayishi;
- Chang bo‘ronlari — qurg‘oqchilik cho‘llanish va eroziyadan zarar ko‘rgan hududlarga ta’sir qilganda yuz beradi;
- Quruqlik va suv hayvonlari yashash muhitiga zarar yetishi;
- Hosilsizlik, ekinlarning nobud bo‘lishi va buning oqibatida ocharchilik — qurg‘oqchilik oziq-ovqat ekinlarini yetishtirish uchun suvni juda kamaytiradi;
- To‘yib ovqatlanmaslik, suvsizlanish va ular bilan bog‘liq kasalliklar;
- Sifatsiz suvni ichishga majbur bo‘lish va gigiyena uchun suv yetishmasligi sababli ichak infeksiyalari avj olishi;
- Ommaviy migratsiya — bu ichki ko‘chishlar va xalqaro qochqinlar oqimining ko‘payishiga olib keladi;
- Qurg‘oqchilik natijasida elektr energiyasi ishlab chiqarish kamayadi: gidroelektr stansiya to‘g‘onlaridan o‘tuvchi suv sarfi kamayadi, tabiiy suv havzalaridan yadro reaktorlarini sovitishda, shuningdek, hatto issiqlik elektr stansiyalari ishida foydalanishning imkonsizligi; bu stansiyalarda ham bug‘ ishlab chiqarish va sovitish uchun suv zarur;
- Sanoat iste’molchilari uchun suv yetishmasligi;
- Ilonlarning ko‘chishi va buning oqibatida ilon chaqishi holatlarining ko‘payishi;
- Ijtimoiy beqarorlik;
- Urush — suv va oziq-ovqat kabi tabiiy resurslar uchun;
- O‘rmon yong‘inlari — masalan, Avstraliyadagi o‘rmon yong‘inlari qurg‘oqchilik davrida ko‘proq uchraydi va odamlarning halok bo‘lishiga olib kelishi mumkin;
- Yer usti va grunt suvlari sathi pasayishi tufayli kislotali sulfatli tuproqlarning ochilib qolishi va oksidlanishi;
- Oziq zanjirlari va suv ta’minotida sianotoksinlarning to‘planishi (ularning ayrimlari fan ma’lum qilgan eng kuchli toksinlar qatoriga kiradi) uzoq muddat past dozalarda ta’sir qilib, saratonni hatto past darajadagi ta’sir sharoitida ham keltirib chiqarishi mumkin. Yuqori miqdordagi mikrotsistin mollyuskalar va chuchuk suv manbalarida, San-Fransisko shahrida, Kaliforniya shtatida, 2016-yilda aniqlangan.
Faqat Afrikaning o‘zida 1970–2010-yillarda qurg‘oqchilikdan 1 million kishi halok bo‘lgan.
Markaziy Rossiyada 1972, 1992, 2002 va 2010-yillarda uzoq davom etgan jazirama va qurg‘oqchilik tufayli ko‘plab o‘rmon va torf yong‘inlari sodir bo‘ldi. Natijada Moskva va ko‘plab boshqa shaharlar tutun bilan qoplanib, ko‘plab odamlarning sog‘lig‘ida muammolar yuzaga keldi.
Himoya va oqibatlarni yumshatish
Qishloq xo‘jaligida sug‘orish va almashlab ekish yordamida qurg‘oqchilik oqibatlarining katta qismini samarali yumshatish mumkin. Hozirgi davrda qurg‘oqchilik oqibatlarini kamaytirish bo‘yicha yetarli strategiyalar ishlab chiqilmasligi ko‘plab insonlar qurbon bo‘lishiga sabab bo‘ladi; aholining doimiy ortib borayotgan zichligi bu xavfni yanada kuchaytiradi. AQSH prezidenti Franklin Ruzvelt 27-aprel, 1935-yilda Tuproqni muhofaza qilish xizmatini — hozirgi Tabiiy resurslarni muhofaza qilish xizmati[ingl.]ni — tashkil etish to‘g‘risidagi hujjatlarni imzoladi. Qonun loyihasining namunalari qabul qilish uchun barcha shtatlarga yuborildi. Bular kelajakda qurg‘oqchilikka nisbatan zaiflikni kamaytirishga qaratilgan dastlabki izchil amaliy dasturlar edi. Shu maqsadda tashkil etilgan idoralar qishloq xo‘jaligi yerlarini himoyalash uchun tuproqni saqlash choralariga birinchilardan bo‘lib alohida e’tibor qaratdi. Faqat 1950-yillarga kelibgina amaldagi qonunlarda suv resurslarini muhofaza qilishning ahamiyati aks ettirildi.

Qurg‘oqchilikdan himoyalanish strategiyalari
Qurg‘oqchilikdan himoyalanish, uning oqibatlarini yumshatish yoki yordam ko‘rsatish strategiyalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Yangi to‘g‘onlar qurish — ko‘plab to‘g‘onlar va ularga bog‘liq suv omborlari qurg‘oqchilik paytida qo‘shimcha suv bilan ta’minlaydi.
- Bulutlarni sun’iy urug‘lantirish — yomg‘ir yog‘dirish uchun ob-havoni ataylab sun’iy o‘zgartirish usuli. Bu masala hanuzgacha qizg‘in muhokama qilinadi, chunki AQSH Milliy tadqiqot kengashi 2004-yilda chop etgan hisobotida o‘sha vaqtgacha ob-havoni ataylab o‘zgartirish samaradorligini tasdiqlovchi ishonchli ilmiy dalillar mavjud emasligini bildirgan.
- Dengiz suvini chuchuklashtirish va undan sug‘orish yoki iste’mol qilish uchun foydalanish.
- Qurg‘oqchilik monitoringi — yog‘in miqdorini muntazam kuzatish va uni suvdan foydalanishning joriy darajasi bilan taqqoslash inson faoliyati oqibatidagi qurg‘oqchilikning oldini olishga yordam berishi mumkin. Masalan, Yamanda suvdan foydalanish holati tahlil qilinganda, grunt (yer osti) suvlari darajasi haddan tashqari foydalanish tufayli jiddiy xavf ostida ekani aniqlandi. Namlik darajasini sinchiklab kuzatish ham o‘rmon yong‘inlari xavfining ortishini bashorat qilishga yordam beradi. Bunda quyidagi ko‘rsatkichlardan foydalanish mumkin: Kitch–Bayram qurg‘oqchilik indeksi[ingl.] yoki Palmer qurg‘oqchilik indeksi[ingl.].
- Yerdan foydalanish — puxta rejalashtirilgan almashlab ekish tuproq eroziyasini kamaytirishi va fermerlarga qurg‘oqchil yillarda suvga kamroq talabchan ekinlarni yetishtirish imkonini berishi mumkin.
- Ochiq hududlarda suvdan foydalanishni cheklash. Ochiq maydondagi o‘simliklarni sug‘orishda purkagich, shlang va chelaklardan foydalanishni, basseynlarni to‘ldirishni hamda suv ko‘p sarflanadigan boshqa uy-ro‘zg‘or ishlarini tartibga solish.
- Yomg‘ir suvini yig‘ish — tomlar yoki suv to‘plash uchun mos boshqa yuzalardan yomg‘ir suvini yig‘ib, saqlash.
- Qayta ishlatiladigan suv — ilgari oqova suvlar bo‘lgan, qayta foydalanish uchun ishlov berilib, tozalangan suv.
- Yangi kanallar qurish yoki qurg‘oqchilikka moyil hududlarni keng ko‘lamda sug‘orish maqsadida daryolar oqimini boshqa yo‘nalishga burish.
Adabiyotlar
- Qurg‘oqchilik // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
- Tabiiy ofatlar va texnogen halokatlar. Oldini olish choralari = Natural Hazards. UnNatural Disasters: The Economics of Effective Prevention. — Moskva.: «Alpina Pablisher», 2012. — 312 bet — (Jahon banki kutubxonasi). — ISBN 978-5-9614-1527-8.
- Ulyanov (Lenin). Qurg‘oqchilikka qarshi kurash haqida 1921