| Pomir | |
|---|---|
| xit. 帕米尔, fors. پامیر, pushtu پامیر, urdu پامیر, toj. Pomir, hindiy पामीर, dungancha Sunlin | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni |
|
| Uzunligi |
|
| Kengligi | 300 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland choʻqqisi | Qoʻngʻur |
| Eng baland nuqta | 7649 m |
| Joylashuvi | |
| 38°35′38″ sh. k. 75°18′48″ shq. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |
Pomir (xit. soddalashtirilgan 帕米尔, pinyin Pàmǐ'ěr; fors. , pushtu va urdu پامیر; toj. Pomir; hindiy पामीर; Pamir; dungancha Sunlin) — togʻ tizimi boʻlib,Markaziy Osiyoning janubida vaHimolay togʻ tizmasining shimolida, asosan Tojikiston (Togʻli Badaxshon muxtor viloyati), Xitoy, Afgʻoniston va Pokiston hududlarida joylashgan. Pomir togʻ tarmoqlarining tutashgan hududida joylashgan. Bu tarmoqlar Markaziy Osiyodagi yirik togʻ tizimlari — Hindukush, Qoraqurum, Kunlun va Tyanshanga mansub.
Yevropaliklar Pomir haqida ilk bor Marko Polodan bilib olishgan. XVIII—XX asrlarda Pomir va uning atrofidagi hududlar geosiyosiy raqobat maydoniga aylangan. Mazkur raqobat Britaniya va Rossiya imperiyalari oʻrtasida kechgan va Britaniya geosiyosati tarixida quyidagicha nom olgan: «Buyuk oʻyin».
Hozirgi vaqtda Pomir bir qator davlatlar oʻrtasidagi hal etilmagan ziddiyatlar tuguni boʻlib, bu mintaqada geosiyosiy keskinlikni yuzaga keltirmoqda.
Etimologiyasi

Miloddan avvalgi 140—135-yillarda Pomir boʻylab xitoylik sayyoh Chjan Syan sayohat qilgan va Pomirni birinchi boʻlib «piyozli togʻlar» (sun-lin, xit. anʼanaviy 蔥嶺, soddalashtirilgan 葱岭) — bu yerda tarixan yovvoyi holda koʻp oʻsgan togʻ piyozlari (anzur) sababli shunday atalgan; biroq u Pomirni Tyanshanning davomi deb hisoblagan.
«Pomir» soʻzi adabiyotda ilk bor VII asrda xitoylik sayyoh va tarjimon, Tan sulolasi davrida yashagan Syuan Szanning qaydlarida uchraydi. U oʻsha vaqtda diplomatik maqsadda Amudaryo (uzunligi 1415 km; 2620 km — Panj va Vahondaryo daryolari boshlanishidan hisoblanganda)) manbalaridagi mamlakatlarga tashrif buyurgan. Syuan Szan mahalliy aholi soʻzlariga koʻra, «ikki qorli togʻ tizmasi orasida Po-mi-lo, boshqa maʼlumotlarga koʻra — Pa-mi-yay deb nomlangan, qahraton sovuq va shamollar hukmron, qishda ham, yozda ham qor yogʻadigan, tuprogʻi shoʻr va tosh bosgan mamlakat choʻzilganini» qayd qilgan. U Po-mi-lo (yoki Pa-mi-yay) nomini xitoy tilida boʻgʻinlarga ajratib yozgan. Bu shubhasiz Pomirga mos keladi, chunki xitoy tilida «r» tovushi talaffuz qilinmaydi.
«Pomir» nomi turlicha yozilgan. IX —X asrlardagi asarlarda bu nom «Famir» yoki «Bamir» shaklida uchraydi. Ayrim fikrlarga koʻra, arablar bu nomni hindlardan oʻzlashtirgan: hind mifologiyasida goʻyoki Meru nomli togʻ olam markazida joylashgan. Buddaviylik geografiyasida esa dunyoning markazi Himolay va Janubiy Tibet deb hisoblangan. Shu bois Upa-Meru, yaʼni «Meru ostidagi mamlakat» maʼnosidagi ibora «(u) pamer (u)» yoki «pomir» (Famir, Bamir arabcha asarlarda) shakliga aylangan, degan taxmin paydo boʻlgan.
Marko Polo — italiyalik savdogar va sayyoh boʻlib, Osiyo boʻylab (jumladan, Pomir orqali) qilgan sayohatini mashhur «Dunyo xilma-xilligi haqida kitob» asarida XIII asrda bayon etgan va bu nomni «Pamer» yoki «Pamiyer» deb yozgan. Hind va Amudaryoning yuqori oqimlaridagi koʻplab geografik nomlar oʻxshash: Pomir, Kashmir, Tirichmir, Aymir va boshqalar. Bu nomlarning asosida sanskritcha mir — «koʻl» maʼnosini anglatuvchi soʻz yotadi, degan fikr mavjud (Pomirda chindan ham koʻllar koʻp). Biroq pomir soʻzining aynan shu yoʻsinda kelib chiqqanini isbotlashning iloji boʻlmagan, chunki uning birinchi boʻgʻini izohsiz qolgan.
Fors tilidagi XVI asrga oid Mirzo Haydar asarida «Pomir» yoki «Bamir» nomlari tilga olingan. Tilshunoslar-eronshunoslar pomir — soʻzini forscha soʻz, yaʼni Bom-yor, «yer tomi» maʼnosini anglatuvchi ibora deb taxmin qilgan. Ehtimol, mashhur «dunyo tomi» taʼrifi shu yerdan kelib chiqqan; uning transliteratsiyasi tojik tilida — Bomi dunyo boʻlib, «dunyo tomi» maʼnosini bildiradi. Fors tilidan boshqa izohlar ham boʻlgan, masalan, Po-i-mor — «oʻlim etagi» yoki Po-i-murg — «qush oyogʻi». Biroq bu nomlarning hech biri geografik mazmunga ega emas.
50-yillarning oxirida dastlab oʻzbek geografi X. K. Hasanov, keyin professor N. G. Malitskiy Afgʻonistonda hanuzgacha Pomir emas, balki Pa-i-mihr deb yozilishini taʼkidlab, yangi taxminni ilgari surgan. «Mihr» yoki «Mitr» qadimgi eronliklarning quyosh xudosi boʻlib, Pai-mihr soʻzi «quyosh etagi» yoki «quyosh xudosining etagi» — yaʼni sharqda, ortidan quyosh chiqadigan togʻli mamlakatni anglatishi kerak. Qadimgi eroniy xalqlar yashagan oʻlkalarga nisbatan Pomir haqiqatan ham shunday joylashgan va bu nom uning mavqeyini yaxshi aks ettiradi. «Pomir» soʻzi aynan shu nomdan kelib chiqqan boʻlishi ehtimoldan xoli emas.
Orografiya




Pomir togʻ tizmalari
- Fanlar akademiyasi tizmasi
- Vanj tizmasi
- Vahon tizmasi
- Vaxsh tizmasi
- Darvoz tizmasi
- Oloyorti tizmasi
- Zulumart
- Ishkoshim tizmasi
- Qalat (togʻ)
- Qorategin tizmasi
- Muzkoʻl
- Pyotr I tizmasi
- Pshart tizmasi
- Roʻshon tizmasi
- Sariqoʻl tizmasi
- Shimoliy Tanimas
- Shimoliy Alichur tizmasi
- Hazrati Shoh
- Shohdara tizmasi
- Shugʻnon tizmasi
- Janubiy Alichur tizmasi
- Yazgʻulom tizmasi
Manba.
| Nomi | Viloyat / mamlakat | Eng yuqori balandligi (dengiz sathidan metr) | Uzunligi (km) | Muzliklar maydoni (kv. km) |
|---|---|---|---|---|
| tizmaShimoliy Tanimas | Sharqiy Pomir | 6018 | 68 | 200 |
| Sariqoʻl tizmasi | Sharqiy Pomir | 6351 | 402 | 132 |
| Vahon tizmasi | Sharqiy Pomir | 6281 | 186 | 96 |
| Shimoliy Alichur tizmasi | Sharqiy Pomir | 5929 | 130 | 70 |
| Ashart tizmasi | Sharqiy Pomir | 4734 | 57 | 0 |
| Muztogʻ Sariqoʻl tizmasi | Sharqiy Pomir | 5821 | 44 | 0 |
| Janubiy Alichur tizmasi | Sharqiy Pomir | 5706 | 150 | 0 |
| Muzkoʻl tizmasi | Sharqiy Pomir | 6233 | 110 | 250 |
| Pyotr I tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 6785 | 200 | 900 |
| Fanlar akademiyasi tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 7495 | 110 | 660 |
| Yazgʻulom tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 6974 | 131 | 438 |
| Darvoz tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 6083 | 200 | 420 |
| Ishkoshim tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 6096 | 79 | 300 |
| Shohdara tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 6726 | 113 | 270 |
| Vanj tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 5000 | 83 | 221 |
| Roʻshon tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 6080 | 120 | 200 |
| Shugʻnon tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 5704 | 99 | 150 |
| Beleuli tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 5358 | 67 | 120 |
| Sari-Bel tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 4030 | 30 | 0 |
| Sari-Aygʻir tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 4867 | 42 | 0 |
| Oloyorti tizmasi | Gʻarbiy Pomir | 7134 | 273 | 1194 |
Pomirning yetti minglik togʻ choʻqqilari
- Qoʻngʻur (balandligi 7649 m) — Pomirning Xitoy hududida joylashgan eng baland nuqtasi. Xitoy.
- Ismoil Somoniy choʻqqisi (sobiq Kommunizm choʻqqisi; balandligi 7495 m) — sobiq SSSRning eng baland nuqtasi. Uni 1880-yillarda Pomirni oʻrgangan rus tadqiqotchilari kashf etgan. Adashib Garmo choʻqqisi bilan bir choʻqqi deb hisoblangan; keyinchalik bu xato tuzatilgan. 1932-yilda Stalin choʻqqisi deb atalgan; 1962-yilda Kommunizm choʻqqisi, 1998-yilda esa Ismoil Somoniy choʻqqisi deb qayta nomlangan.
- Lenin choʻqqisi (Abu Ali ibn Sino choʻqqisi) — balandligi 7134 m. 1871-yilda kashf etilgan va Kaufman choʻqqisi deb atalgan; 1928-yilda Lenin choʻqqisi deb qayta nomlangan; 2006-yilda Avitsenna sharafiga Abu Ali ibn Sino choʻqqisi deb nomlangan. Ibn Sino choʻqqisi deb ham ataladi.
- Korjenevskaya choʻqqisi — balandligi 7105 m, 1910-yilda rus geografi N. L. Korjenevskiy tomonidan kashf etilib, uning rafiqasi sharafiga nomlangan: Yevgeniya Korjenevskaya.
Pomirning boshqa togʻ choʻqqilari
Iqlim
Pomirda qish uzoq va qattiq, yoz esa qisqa boʻladi. Choʻqqilar yil davomida qor bilan qoplangan holda qoladi.

Pomirning baland togʻ iqlimi qattiq va keskin kontinentaldir. Dengiz sathidan 2500 mdan yuqorida joylashgan baland togʻli hududlarga Markaziy va Sharqiy Pomir kiradi. Bu yerlarda iqlim kontinental. Qish va yoz, kun va tun haroratlari oʻrtasidagi farq katta boʻlib, sharqqa tomon ortib boradi. Qishki tongda harorat koʻpincha −20 °C atrofida boʻladi, tushdan keyin esa noldan bir necha darajaga koʻtariladi. Pomir subtropik mintaqada joylashgan; bu yerda qishda moʻtadil kengliklardan kelgan havo massalari, yozda esa tropik havo massalari ustunlik qiladi. Taxminan 3600 m balandlikda yanvarning oʻrtacha harorati −17,8 °C. Qish oktabrdan aprelgacha davom etadi. Eng past mutlaq harorat −50 °C ga yetadi. Yoz qisqa va sovuq. Yozgi harorat 20 °C dan oshmaydi. Iyulning oʻrtacha harorati (yanvardagi kabi balandliklarda) 13,9 °C.
Ayniqsa Sharqiy Pomirning iqlim sharoiti noqulay. Qish uzoq va qattiq kechadi. Oktabrdan aprelgacha oylik haroratlar manfiy boʻladi. Yanvarning oʻrtacha oylik harorati −14 °C dan −26 °C gacha tushadi. Mutlaq minimum nihoyatda past: −63 °C (Bulunkoʻl gidrometeorologiya stansiyasi maʼlumotlariga koʻra). Yoz qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha havo harorati 15 °C dan oshmaydi (Irxt GMS — Sarez koʻli boʻyida joylashgan). Mutlaq maksimum 20 °C dan (GMS — akademik N. P. Gorbunov, nomidagi Fedchenko muzligi) 34 °C gacha (Irxt GMS) oʻzgarib turadi.

Ayozsiz davrning eng uzoq davomiyligi 111 kun (Irxt GMS), eng sovuq ayrim hududlarda esa (Shaymoq, Qorakoʻl, Bulunkoʻl) ayozsiz davr umuman kuzatilmaydi. Togʻli hududlarda turli harorat davrlarining boshlanish va tugash muddatlari hamda davomiyligi keskin farq qiladi. Jumladan, baland togʻlarda harorat 5 °C dan yuqori boʻladigan davr 90−160 kun, harorat 10 °C boʻladigan davr 26−44 kun davom etadi; Qorakoʻlda ham 0 °C dan yuqori harorat kuzatilmaydi, xuddi Fedchenko muzligidagi kabi.
Murgʻob, Oqsu vodiylarida va oqimsiz botiqlarda (Qorakoʻl va boshqalarda) koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari tarqalgan. Yillik yogʻin taqsimotiga, asosan, janubi-gʻarbdan havo massalarini keltiradigan siklon jarayonlari taʼsir qiladi. Relyefning murakkabligi va balandliklarning xilma-xilligi tufayli turli hududlarda yogʻin miqdori juda notekis. Gʻarbdan keladigan nam havo massalari uchun ochiq togʻli hududlarga yogʻinning katta qismi tushadi. Baland togʻlar bu havo massalaridan toʻsib turgan sharqiy hududlarga namlik kam yetib boradi.
Gʻarbiy Pomirda harorat nisbatan yuqori. Masalan, Darvoz meteorologiya stansiyasida yanvarning oʻrtacha oylik harorati musbat boʻlib, 0,2 °C ni tashkil etadi. Havoning eng past mutlaq harorati −34 °C ga yetadi ( Tavildara meteorologiya stansiyasida).).
Gʻarbiy Pomir vodiylarida yillik yogʻin miqdori 92—260 mm, Sharqiy Pomirda esa 60—119 mm. Baland togʻlarda va togʻ yonbagʻirlarida yogʻin koʻpayadi ( Fedchenko muzligida — 1100 mm). Gʻarbiy Pomirda yogʻin eng koʻp mart-aprelda, eng kam yozda; Sharqiy Pomirda esa may-iyun va avgustda tushadi. Yozda Sharqiy Pomirga Hindiston musson aylanishida qatnashadigan nam tropik havo massalari taʼsir qilishi mumkin.
Pomirning tuman markazlari boʻyicha ayrim iqlim maʼlumotlari:
- Yillik oʻrtacha harorat Qalʼai Xumbda 12,3 °C. Yogʻinning oʻrtacha yillik meʼyori 507 mm. Eng quruq oy — avgust, unda 1 mm yogʻin tushadi. Yogʻinning eng katta qismi martda — oʻrtacha 101 mm. Eng issiq oy — iyul, oʻrtacha harorat 25,1 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati −1.8 °C — yil davomidagi eng past oʻrtacha harorat. Eng quruq va eng sernam oylar yogʻini oʻrtasidagi farq 100 mm. Yil davomida oʻrtacha haroratning oʻzgarish amplitudasi 26,9 °C.
- Yillik oʻrtacha harorat Vanjda 9,9 °C. Yiliga taxminan 341 mm yogʻin tushadi. Eng quruq oy — avgust, unda 1 mm yogʻin tushadi. Eng koʻp yogʻin martda — oʻrtacha 64 mm. Eng issiq oy — iyul, oʻrtacha harorat 23,0 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati −4.9 °C — yil davomidagi eng past oʻrtacha harorat. Eng quruq va eng sernam oylar orasidagi yogʻin farqi 63 mm. Yil davomida oʻrtacha harorat 27,9 °C ga oʻzgaradi.
- Yillik oʻrtacha harorat Roʻshonda 9,2 °C. Yillik oʻrtacha yogʻin meʼyori 292 mm. Eng quruq oy — avgust, yogʻin 0 mm. Eng koʻp yogʻin martda — oʻrtacha 54 mm. Eng issiq oy — iyul, oʻrtacha harorat 22,4 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati −6.1 °C — yil davomidagi eng past oʻrtacha harorat. Eng quruq va eng sernam oylar yogʻini oʻrtasidagi farq 54 mm. Yil davomida oʻrtacha harorat 28,5 °C ga oʻzgaradi.
- Yillik oʻrtacha harorat Xorugʻ shahrida 9,3 °C. Oʻrtacha yillik yogʻin meʼyori 276 mm. Eng quruq oy — avgust, yogʻin 0 mm. Yogʻinning katta qismi martda — oʻrtacha 52 mm. Eng issiq oy — avgust, oʻrtacha harorat 22,6 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati −6.2 °C — yil davomidagi eng past oʻrtacha harorat. Eng quruq va eng sernam oylar orasidagi farq 52 mm. Oʻrtacha harorat yil davomida 28,8 °C ga oʻzgaradi.
- Yillik oʻrtacha harorat Ishkoshimda 7,5 °C. Yillik oʻrtacha yogʻin 416 mm. Eng quruq oy — avgust, yogʻin 4 mm. Yogʻinning katta qismi aprelda — oʻrtacha 82 mm. Eng issiq oy — iyul, oʻrtacha harorat 19,5 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati −6.0 °C — yil davomidagi eng past oʻrtacha harorat. Eng quruq va eng sernam oylar orasidagi farq 78 mm. Yil davomida oʻrtacha harorat 25,5 °C ga oʻzgaradi.
- Yillik oʻrtacha harorat Murgʻobda 0,3 °C. Yiliga taxminan 72 mm yogʻin tushadi. Eng quruq oy — noyabr, yogʻin 1 mm. Eng koʻp yogʻin mayda — oʻrtacha 11 mm. Eng issiq oy — iyul, oʻrtacha harorat 13,8 °C. Yanvarning oʻrtacha harorati −15.5 °C — yil davomidagi eng past oʻrtacha harorat. Eng quruq va eng sernam oylar orasidagi farq 10 mm. Yil davomida oʻrtacha harorat 29,3 °C ga oʻzgaradi.
Glyatsiologiya (muzlikshunoslik)

- Fedchenko muzligi — eng yirik muzlik boʻlib, Pomirda joylashgan. U markaziy Tojikiston (hududida (Togʻli Badaxshon muxtor viloyati) joylashgan. Togʻ-vodiy muzliklari turiga mansub. Qutb mintaqalaridan tashqaridagi dunyoning eng uzun muzligidir. Muzlikning maydoni taxminan 700 km². Yevrosiyo muzliklari orasida Fedchenko muzligi maydoni boʻyicha faqat Qoraqurumdagi Siachen (uzunligi 76 km, maydoni 750 km²) va Baltoro (uzunligi 62 km, maydoni 750 km²) muzliklaridan kichikdir).
- Medvejiy muzligi Togʻli Badaxshonda, Fanlar akademiyasi tizmasining gʻarbiy yonbagʻrida joylashgan. Bu tizma Pomirning asosiy kenglik yoʻnalishidagi geologik tuzilmalarini koʻndalang kesib oʻtadi. Zamonaviy vodiyning Medvejiyga oid qismi bir-biridan keskin farq qiladigan ikki boʻlimdan: vodiyning oʻzi va muzlikning firn hududidan iborat. Medvejiy vodiysi (Xirsdara daryosi vodiysi, Abduqahhor daryosi havzasi, Vanj daryosining chap manbai — Vanj daryosining irmogʻi) — tubi chuqur oʻyilgan dara boʻlib, tektonik yoriq. boʻylab shakllangan. Daraning yoʻnalishi umumiy , daraning chuqurligi 2 km ga, yonbagʻirlarining oʻrtacha qiyaligi esa 40° ga yetadi. YonbagʻirlarYonbagʻirlarda eroziya oʻyiqlari mavjud boʻlib, ular orqali , qor koʻchkilarisellar va tosh koʻchkilari tushadi. Asosiy vodiyning chap yonida oziqlanish hududi boʻlgan ulkan sirkdan Medvejiy oʻzining yagona irmogʻini qabul qiladi. Yonbagʻirlar etagi boʻylab qor koʻchkilari va tosh toʻkilishlaridan hosil boʻlgan qoʻshilib ketgan yotqiziq konuslari deyarli uzluksiz choʻzilgan. Ularga tor, oʻtkir qirrali yon morenalar tutashgan (yoki ular ostida koʻmilib qolgan). Medvejiy muzligining tillari deyarli butun uzunligi boʻylab shu -prolyuvialkollyuvial
–morenali yoylar tizimida joylashgan.Firn hududi Medvejiy muzligining uchta tarmogʻidan iborat boʻlib, ular keng, tubi yassi pastlikda, firnbotigʻida — muzlik sharsharasi yuqori chegarasida birlashadi. Asosiy tarmoq janubiy boʻlib, uning uzunligi 5 km, maydoni taxminan 12,5 km²; sharqiy tarmoqning uzunligi 4,6 km, maydoni taxminan 4,7 km²; shimoliy tarmoqning uzunligi 2 km dan ortiq, maydoni taxminan 4,4 km². Shunday qilib, firn botigʻining umumiy maydoni firn chizigʻidan yuqorida joylashgan muz sharsharasining qismi bilan birga taxminan 22,2 km².
Serjlar (muzlikning tez surilishi) Medvejiy muzligida koʻp marta sodir boʻlgan: 1916-yildan sal oldin, 1937 va 1951-yillarda. Biroq muzlik mutaxassislar eʼtiborini faqat 1963-yilda, Medvejiy oʻz vodiysi (Xirsdara daryosi) boʻylab qariyb 1,75 km pastga siljib, Vanj daryosining yuqori oqimiga yetib borgan va Abduqahhor vodiysini toʻsib qoʻyganida tortgan. 1963-yil bahorida muzlikning siljish tezligi sutkasiga 100 m gacha yetgan, iyul boshida esa serj toʻxtagan. Muzlik uchidan yuqorida muzlik toʻgʻoni hosil qilgan Abduqahhor koʻli paydo boʻlgan. Oldinga siljigan muzlik uchi tezda asosiy tildan ajralib, Vanj vodiysi boʻylab choʻzilgan, morena bilan qoplangan ulkan harakatsiz muz.
Medvejiy muzligining navbatdagi siljishi 10 yil oʻtgach sodir boʻlib, 1973-yilning avgustigacha davom etgan. Bu safar muzlik yanada olgʻa siljigan. Keyinchalik Medvejiy serjlari muntazam takrorlangan; yangi ming yillikda ham turli miqyosdagi muntazam serjlar kuzatilgan.
1989-yil mart—iyul oylarida Tojikiston gidrometeorologiya xizmati xodimlari oʻtkazgan oʻlchovlar natijasida muzlik tilining harakat tezligi uzluksiz qayd etilgan va uning eng yuqori qiymatlari (sutkasiga 50 m dan ortiq, 13–17 iyun kunlari) aniqlangan. aeropsevdo-parallakslar usuli yordamida ayni davrda muzlik old chegarasidan taxminan 2 km yuqorida muzning siljish tezligi sutkasiga 70 m boʻlgani aniqlangan.
1990-yillarning oxiridan boshlab Medvejiy va Pomirning ayrim boshqa muzliklari holati kosmosdan «Mir» orbital stansiyasi ekipajlari tomonidan kuzatilgan, hozir esa Xalqaro kosmik stansiya (XKS).
Koʻllar
Gidrografiya
Gidrografiya: 5 (18 — Grigoriy taqvimi boʻyicha) fevral 1911-yilda zilzila yuz bergan. Uning kuchi 9 ball boʻlib, Rixter shkalasi boʻyicha baholangan. Togʻ yonbagʻridan Murgʻob daryosining oʻzaniga ulkan koʻchki qulagan va uning ostida Usoy qishlogʻi qolib ketgan. Murgʻob daryosining oqimi toʻxtab, oʻzanida tabiiy toʻgʻon hosil boʻlgan. Uning balandligi 567 m boʻlib, u Usoy koʻchkisi.
deb nomlangan. Murgʻob daryosining suvlari koʻchki ortidagi botiqni toʻldira boshlagan va 1911-yil oxiriga kelib Sarez qishlogʻini suv bosgan. Hosil boʻlgan koʻl shu qishloq nomini olgan. 1914-yilda Sarez koʻlidan quyiroqda, Usoy koʻchkisida dastlabki buloqlar paydo boʻlgan. Qulagan togʻ jinslarining bir qismi oʻsha vaqtda Murgʻobga quyiladigan kichik Shodovdaryo oʻzanini ham toʻsib, oʻlchami kichikroq boʻlgan Shodov koʻlining hosil boʻlishiga sabab boʻlgan. Gidrologik rejim 100 yildan ortiq vaqt davomida barqarorlashgan. Hozir Sarez koʻlining uzunligi taxminan 55,8 km, chuqurligi 500 m dan ortiq, suv sathi dengiz sathidan taxminan 3263 m balandda, hajmi esa 16 km3 dan ortiq. Koʻl atrofidagi togʻlar uning ustidan taxminan 2,5 km koʻtarilib turadi. Usoy koʻchkisidan pastda 57 ta buloq birlashib, Murgʻob daryosini qayta hosil qiladi. 1967-yilda koʻlning oʻng qirgʻogʻida hajmi 1,25 km3 boʻlgan boʻshoq choʻkindili tik yonbagʻirning beqaror qismi topilgan. Bu yerda koʻchkining koʻlga tushishi xavfi mavjud. Taxminlarga koʻra, ortiqcha suv ulkan toʻlqin shaklida koʻchki toʻgʻonidan oshib, Murgʻobning quyi oqimiga yopirilishi mumkin. Buning oqibatida halokatli suv toshqini va kuchli sel oqimi Sarez koʻli toʻgʻonidan pastda yuzaga kelishi ehtimoli bor. Potensial xavfli hududda qariyb 6 mln kishi yashaydi va turar joy hamda sanoat inshootlari.
mavjud. 2000-yilda Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston Sarez koʻli muammosini hal etishda yordam soʻrab jahon hamjamiyatiga murojaat qilgan. Jahon banki boshqaruvi ostida «Sarez koʻli: loyiha — xavfni kamaytirish boʻyicha dastur» nomli xalqaro dastur amalga oshirilmoqda.».
—
Daryolar
Geologik tuzilishi
Pomir togʻlari geologik tuzilishining murakkabligi va bir jinsli emasligi bilan ajralib turadi. Ular tarkibida choʻkindi jinslar — ohaktoshlar, qumtoshlar — va kristalli jinslar, jumladan granitlar mavjud. Ular tarkibida togʻ billuri, qimmatbaho toshlar.
uchraydi. Pomir Alp–Himolay harakatchan mintaqasining sharqiy qismida joylashgan burmali-qoplamli togʻ tuzilmasidir. Bu yerda mintaqa torayib, Hindiston platformasining boʻrtigʻiga qarama-qarshi ravishda shimolga yoy shaklida bukiladi. Pomir gʻarb va sharqdan ikkita yirik siljish zonasi — Pomir–Afgʻoniston (gorizontal siljish amplitudasi 200 km dan ortiq) va Pomir–Qoraqurum (amplitudasi taxminan 300 km) bilan chegaralangan. Shimoldan janubga qarab ustsurilmalar bilan ajralgan, geologik tuzilishi turlicha boʻlgan bir necha zona mavjud.
Pomirning tabiiy-geografik rayonlashtirilishi
Pomirni oʻziga xos xususiyat va qiyofaga ega boʻlgan alohida hududlarga ajratishning bir nechta sxemasi mavjud. Rayonlashtirish orografiya, geologiya, geomorfologiya, gidrologiya, glyatsiologiya, iqlimdagi farqlar, geobotanika maʼlumotlari va boshqa tabiiy belgilar asosida amalga oshiriladi.
XX asrning ikkinchi yarmida Pomir tadqiqotchisi, geograf va geobotanik Oqmir Agaxanyans keng koʻlamli dala tadqiqotlari va ilmiy tahlil asosida Pomirni tabiiy-geografik hududlarga boʻlishning oʻz sxemasini taklif qilgan. Bu sxema «Agaxanyansning Pomirni rayonlashtirish sxemasi» deb atalgan.
Pomirda yashovchi xalqlar
- Pomirliklarning tarqalish hududlariPomirning gʻarbiy, janubiy va sharqiy qismlari janubda Hindukushga tutashadi. Bu hududlar iqlimi ancha qattiq, dengiz sathidan deyarli hech qayerda 2000 m dan pastga tushmaydigan baland togʻli tor vodiylardan iborat. Ularni tik yonbagʻirli, abadiy qor bilan qoplangan va ayrim joylarda balandligi 7000 m ga yaqinlashadigan tizmalar oʻrab turadi. Hindukush suvayirgʻichining shimolidagi vodiylar Amudaryoning yuqori havzasiga (Yuqori Koʻkcha, Panj, Pomir, Vahondaryo) tegishli. Pomirning sharqiy yonbagʻirlari Yarkand daryosi havzasiga kiradi. Hindukush janubida esa Kunar (Chitral) va Gilgit daryolaridan iborat Hind daryosi havzasi boshlanadi. XIX asrda Rossiya, Britaniya va Xitoy imperiyalari hamda ularning qaram davlatlari (Buxoro va Afgʻoniston amirliklari) ekspansiyasi natijasida qadimdan xilma-xil, ammo yagona hududni tashkil etgan bu makon maʼmuriy jihatdan Tojikiston, Afgʻoniston, Pokiston va Xitoy oʻrtasida boʻlinib ketgan. Natijada Pomirning koʻplab subetnoslari sunʼiy ravishda ajratilgan. Pomirda tarixiy Shugʻnon, Roʻshon, Ishkoshim, Vahon, Munjon va Sariqoʻl hududlari etnogeografik birliklar hisoblanadi. Pomir xalqlari ming yillik oʻzaro aloqalar natijasida moddiy va maʼnaviy madaniyat jihatidan bir-biriga ancha yaqinlashgan boʻlsa-da, ularning tillarini oʻrganish turli pomirlik xalqlar bir-biriga uzoq qarindosh boʻlgan va Pomirga mustaqil kelib joylashgan kamida toʻrt qadimgi sharqiy eroniy jamoa negizida shakllanganini koʻrsatadi.
- Togʻli Badaxshon muxtor viloyati aholisining 1939—1989-yillardagi Butunittifoq aholini roʻyxatga olishlar va Tojikistonning 2010-yilgi aholi roʻyxati asosidagi soni hamda milliy tarkibi oʻzgarishini taqqoslash uchun Togʻli Badaxshon muxtor viloyati aholisi.
- maqolasiga qarang. Afgʻoniston Badaxshoni aholisining katta qismini dari tilida gaplashuvchi mahalliy pomirlik tojiklar tashkil etadi. Bundan tashqari, bu yerda Pomir tillari: da, jumladan , roʻshoncha, shugʻnoncha, munjoncha, ishkoshimchavahoncha tillarda soʻzlashuvchi xalqlar yashaydi. Oz sonli , qirgʻizlaroʻzbeklar va .
- pushtunlar — etnik qirgʻizlar 1575-yildan boshlab bir necha bosqichda Pomir baland togʻlariga joylashgan. Qirgʻizlarning ikkinchi koʻchish toʻlqini 1920–1930-yillarda, sovet hokimiyati Qirgʻizistonda oʻrnatilgach chorva mollarining musodara qilinishidan qochish maqsadida yuz bergan.
Pomir xalqlarining tillari
Pomir tillari — sharqiy eroniy guruhga kiruvchi eroniy tillarning hududiy guruhidir. Ularda pomirliklar.
soʻzlashadi. Bu tillar Gʻarbiy Pomirda (Togʻli Badaxshon), yaʼni Tojikiston, Pokiston, Xitoyning janubi-gʻarbidagi Shinjon-Uygʻur muxtor rayoni), va Afgʻoniston oʻrtasida boʻlingan hududda tarqalgan.
Aloqa yoʻllari
Yoʻllar, soʻqmoqlar va ovringlar
Pomir aholi manzillarining aksariyati togʻ soʻqmoqlari va ovringlar orqali oʻzaro bogʻlangan. Pomir yosh togʻli oʻlka boʻlib, relyefi murakkab va kuchli parchalangan. Shu bois bu yerda avtomobil yoʻllarini qurish oʻta murakkab muhandislik vazifasi boʻlib, katta mablagʻ talab qiladi. Yoʻl qurilishi mintaqaning yuqori seysmikligi hamda yer koʻchkilari, qulashlar, tosh koʻchkilari, qor koʻchkilari va qor uyumlari, muz qulashlari, suv toshqinlari va sellar xavfi tufayli ham qiyinlashadi. Shuning uchun Pomirda yaxshi jihozlangan avtomobil yoʻllari kam. Yangi yoʻllar cheklangan miqyosda qurilmoqda.
Bir necha ming yil oldin ham Pomirda mahalliy va tranzit aloqa yoʻllari mavjud boʻlib, ular togʻli hududni kesib oʻtar, Pomirning shimoli hamda janubidagi mamlakat va viloyatlarni bogʻlar edi. Bunday yoʻllar oz boʻlgan. Ulardan piyoda, eshak va otlarda, tuyalarda, baʼzan aravalarda yurilgan. Chidamli va kamtalab eshak hozir ham yuk tashish hamda minish uchun eng koʻp qoʻllanadigan hayvondir. Pomir tuyalar uchun juda sovuq, otlar uchun esa yem-xashak yetishmaydi.
Tik devorli kanyonlar yoki bomlar — koʻl yoxud togʻ daryosi suviga tik tushib boradigan qoyalar boʻylab aholi odatda usta rahbarligida yogʻoch, shox va buta novdalaridan osma «ayvonlar» — ovringlar qurgan. Ular koʻpincha chim yoki yassi slanes plitalari bilan qoplangan. Yoʻllar, soʻqmoqlar va ovringlar doim yaroqli holatda saqlangan. Togʻlar orasidan dovonlar topilib, jihozlangan, jarliklar va daryolar ustiga imkon qadar turli tuzilishdagi koʻpriklar va oʻtish joylari qurilgan. Sayoz joylarda qirgʻoq boʻylab belgilangan kechuvlar boʻlgan. Zarurat tugʻilganda qirgʻoqlari yotiq va oqimi sust daryolardan havo toʻldirilgan echki terisidan yasalgan meshlar yordamida suzib oʻtilgan. Baʼzi joylarda archa yogʻochidan yasalgan ramaga meshlar qator qilib bogʻlangan solga oʻxshash qurilmalar ishlatilgan.
Zoʻrgʻa koʻrinadigan togʻ soʻqmogʻi, dovon, burilish, tarmoq, kechuv va yoʻldagi boshqa muhim joylar obo — qoʻlda taxlab qurilgan tosh piramidalari bilan belgilangan. Obo dam olish, xudo va ruhlarga qurbonlik qilish hamda ibodat joyi ham boʻlgan. Odatga koʻra, yoʻlovchi yoʻlga tushgan toshlarni olib tashlashi, ularning ayrimlarini oboga qoʻshishi kerak edi. Pomirdagi ayrim obolarning yoshi bir necha ming yilga yetadi; ular oʻn minglab toshlardan terilgan juda yirik inshootlardir.
Qish kelib qor yoqqach, aholi manzillari oʻrtasidagi har qanday aloqa koʻpincha uzoq vaqtga, keyingi yozgacha uzilib qolgan.
Aloqa yoʻllari nafaqat kundalik qatnov, ichki va tashqi savdo, balki maʼmuriy boshqaruv, soliq yigʻish, harbiy xizmatga odam olish, haramlarni toʻldirish uchun yosh ayollarni qidirish maqsadlarida ham xizmat qilgan.
Foydali qazilmalar qazib olingan qadimiy konlar, shaxtalar va togʻ lahimlari ham Pomirda soʻqmoq, ovring va yoʻllar tarmogʻining shakllanishiga yordam bergan. Bu yoʻllar orqali lojuvard, sapfirlar, yoqutlar, monometall va polimetall rudalar, qurilish xomashyosi togʻli oʻlkadan tashqariga olib chiqilgan. Eksportning alohida turi moʻmiyo, shifobaxsh va dorivor oʻtlar hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari: kishmish, mayiz, turshak va boshqalar boʻlgan. Togʻlardan tekisliklarga chorvachilik mahsulotlari ham yetkazilgan: echki goʻshti, qoʻy goʻshti, sut mahsulotlari va boshqalar. Archa alohida qadrlangan: u yogʻoch keskin tanqis boʻlgan dasht, chala choʻl va choʻl hududlarida turli maqsadlarda ishlatilgan.
Pomirga, ayniqsa, dunyodagi eng sifatli turlardan biri boʻlgan Badaxshon lojuvardi shuhrat keltirgan.
Uzoq vaqt Pomir orqali oʻtgan yoʻl Buyuk ipak yoʻlining bir tarmogʻi.
edi. Pomir yoʻllari, soʻqmoqlari va ovringlaridan savdo karvonlari, elchilik missiyalari, harbiy boʻlinmalar, razvedka guruhlari, diniy missionerlar va targʻibotchilar, darveshlar hamda kezib yuruvchi rohiblar foydalangan.
Pomir soʻqmoqlari, ovringlari va yoʻllarida masofa oʻlchovi «chaqirim» boʻlib, odatda yoʻlovchi bir dam olish joyidan boshqasigacha bosib oʻtadigan masofani bildirgan.
Pomirliklar ming yillik tajribani oʻzida mujassamlashtirgan yoʻl, soʻqmoq, ovring va koʻpriklar qurishning oʻziga xos usullarini ishlab chiqqan. Ayrim yoʻllar, soʻqmoqlar va ovringlarning oʻz nomlari boʻlgan.
Pomir togʻli oʻlkasi mustamlaka sifatida bosib olinib, oʻzlashtirilishi bilan bu yerda yoʻllarni obodonlashtirishga Britaniya, Rossiya va Xitoy imperiyalarining professional muhandis va quruvchilari, har biri oʻz nazoratidagi hududda, kirishgan.
Hozirda Pomirda yoʻllar, koʻpriklar, tunnellar va boshqa yoʻl inshootlari milliy yoʻl xizmatlari yoki xorijiy sarmoya hisobidan qurilmoqda.
Eski Pomir trakti
Markaziy Osiyoda yangi mustamlakalarni egallagach, Rossiya maʼmuriyati rus qoʻshinlarini tez koʻchirish va taʼminlash imkonini beradigan strategik yoʻllar tarmogʻini yaratishga kirishdi. Fargʻona va Oloy vodiylarini gʻildirakli transport qatnaydigan togʻ yoʻli bilan bogʻlashga qaror qilindi.
1894-yilda rus sapyor qismlari Oʻsh uyezdi boshligʻi podpolkovnik Bronislav Grombchevskiy rahbarligida Fargʻona vodiysidan Oloy vodiysiga Toldiq dovoni orqali balandligi 3615 metr boʻlgan joydan oʻtuvchi birinchi gʻildirakli transport yoʻlini qurdi. Keyinchalik yoʻl «Eski Pomir trakti» deb ataldi. Pomir traktining dastlabki fotografik tavsifi 1901-yilda Turkiston harbiy okrugi qoʻshinlari qoʻmondoni adyutanti, poruchik P. P. Rodstvenniy tomonidan tayyorlangan.
Harbiy-strategik yoʻlni loyihalash va qurish maxfiy saqlangan, shu sababli uzoq vaqt uning bunyodkorlari nomaʼlum edi. Pomir tadqiqotchisining 1977-yilda oʻqilgan kundaligiga koʻra, Nikolay Leopoldovich Korjenevskiy 1903-yil yozida u Toldiq dovonida yoʻlni loyihalash va qurishda qatnashgan kishilar ismlari bitilgan yodgorlik ustunini topgan. Ular podpolkovnik Bronislav Grombchevskiy, yoʻl muhandislari Mitskevich, Burakovskiy, Zarakovskiy hamda kichik leytenant Irmut boʻlgan. Ungacha dovondan oʻtgan birinchi gʻildirakli transport yoʻlini 1916-yilda Birinchi jahon urushida asirga olingan avstriyaliklar qurgan, deb hisoblangan.
Hayvonot dunyosi
Pomir yashash sharoiti qattiq boʻlishiga qaramay, hayvonot dunyosi ancha boy va oʻziga xos. Bu yerda Tyanshan qoʻngʻir ayigʻi, tulki va boʻrilar, shu jumladan qizil boʻri, quyon, koʻplab sugʻurlar (Arctomys caudatus), qor qoploni, togʻ qoʻylarining katta podalari (arxarlar) uchraydi. Ogʻirligi 11 pudgacha yetadigan bu hayvon Pomirga xos. Bundan tashqari, togʻ echkilari va boshqa hayvonlar yashaydi. Uy hayvonlaridan ayniqsa qoʻtos (qirgʻizcha «qutas») diqqatga sazovor. U sut mahsulotlari beradi va bunday katta balandliklarda yuk tashishda ishlatiladi. Koʻp sonli qushlardan burgut, gʻoz, oʻrdak, gaga va ularlar (Megalepedrix tibetana)ni tilga olish mumkin. Pomirda sudralib yuruvchilar, aftidan, yoʻq; suvda-quruqlikda yashovchilardan oʻtloq baqasi va Eron qurbaqasi (Bufo variabilis) uchraydi. Daryo va koʻllarda baliq moʻl, ayrim joylarda hatto ayiqlar ham panjalari bilan tutgan baliqlarni yeydi.
Chechekti Pomir biologiya stansiyasi
Chechektida joylashgan doimiy Pomir biologiya stansiyasiga (dengiz sathidan balandligi 3860 m), tuman markazidan 25 km uzoqlikda — Murgʻob, shahardan 395 km uzoqlikda — Oʻsh (Qirgʻiziston SSR) — avvalroq, 1934-yilda Javshangoz mavzesida (balandligi 3600 m) tashkil etilgan birinchi biologiya stansiyasi asos boʻlgan. U 2 yil ishlagan va 1936-yil kuzida Murgʻob daryosi vodiysidagi Chechekti mavzesiga koʻchirilgan. Uning tayanch punktlari dengiz sathidan 2860—4750 m balandlikda joylashgan edi.
Pomir biologiya stansiyasi Oʻrta Osiyo davlat universiteti (SAGU)ning Pomir ekspeditsiyasi negizida tashkil etilgan. Ekspeditsiyaga P. A. Baranov (1937—1940-yillarda direktor) va I. A. Raykova (1940—1942-yillarda direktor) rahbarlik qilgan. Ular dastlabki doimiy tadqiqot maskanlarini tashkil etgan: Jamantolda, Qorasuv daryosi boʻyida va Madyan mavzesida (dengiz sathidan mos ravishda 3640 va 3660 m) donli, dukkakli va sabzavot ekinlarining ayrim navlari ekilgan tajriba dalalari; Alichur daryosi vodiysining Boshgumbaz mavzesida oʻtloq va chorvachilik tajriba punkti; Bulunkoʻl qirgʻogʻida ekin maydonlari. Bu yerda oʻsimliklarning sovuq baland togʻ choʻlidagi oʻta noqulay sharoitlarga, haroratning keskin oʻzgarishiga, —15 °C gacha yetadigan yozgi sovuqlarga, tuproq va havoning keskin quruqligiga, doimiy kuchli shamollarga, atmosferadagi karbonat angidrid yetishmasligiga, yuqori quyosh radiatsiyasiga va boshqa tashqi muhit omillariga moslashish imkoniyatlari oʻrganilgan. Yaylovlarning mahsuldorligini oshirish va ularni melioratsiya qilishning agrobiologik usullari ishlab chiqilgan; don, yem-xashak, dukkakli va sabzavot ekinlarining qariyb mingta urugʻ namunasi sinovdan oʻtkazilgan.
1939-yildan O. V. Zalenskiy SSSR Fanlar akademiyasining Tojikiston filiali Pomir biologiya stansiyasida xodim, keyinchalik direktor boʻlib ishlagan (1942—1951)..
1938-yildan Pomir biologiya stansiyasi SSSR Fanlar akademiyasining Tojikiston filiali tizimiga, 1951-yildan esa Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi.
tarkibiga kirgan. 1939-yildan Pomir biologiya stansiyasi Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi (keyinchalik VDNX).
deb atalgan) ishtirokchisiga aylangan. 1946-yilda K. V. Stanyukovich SSSR Fanlar akademiyasi Tojikiston filiali Pomir biologiya stansiyasida katta ilmiy xodim (1946—1951), keyinchalik Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi Pomir biologiya stansiyasi direktori (1951—1959) boʻlib ishlay boshlagan..
1959—1962-yillarda Pomir biologiya stansiyasi direktori Yevgeniya Grigoryevna Kirillova (1911—1993) — oʻsimlikshunos, biologiya fanlari nomzodi boʻlgan. U Pomirda koʻp yillik piyoz, sholgʻom, turneps va dungan turpini yetishtirish mumkinligini isbotlab, bu ekinlarni kolxozlarning ekin maydonlariga joriy etishni tashkil qilgan.
1962-yilda Pomir biologiya stansiyasi direktori etib X. Yu. Yusufbekov tayinlangan. U Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining barcha tumanlarida, shuningdek Oloy vodiysi Qirgʻiziston SSR hududida yaylov va pichanzorlarni yaxshilashga qaratilgan keng koʻlamli tajriba ishlarini boshlagan. Uning rahbarligida 1964-yilda Pomir biologiya stansiyasida uch laboratoriya: oʻsimliklar fiziologiyasi va biokimyosi, oʻsimliklar introduksiyasi, oʻsimliklarning tajribaviy geobotanikasi laboratoriyalari tashkil etilgan. Bu yerda professor O. V. Zalenskiy boshlagan oʻsimliklarning ekologik fiziologiyasi va biokimyosi muammolari bilan bir qatorda, tajribaviy geobotanika, fitomelioratsiya, tuproqni oʻrganish, mikroorganizmlar, iqlimshunoslik hamda Sharqiy Pomirda oʻsimlik yetishtirish masalalari boʻyicha tadqiqotlar rivojlangan. Uning rahbarligi davrida xodimlar soni va ilmiy ishlar hajmi ancha ortgan, bu stansiya faoliyatiga ijobiy taʼsir qilgan. Shu bilan birga, 1965-yildan u Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi Pomir bazasi byurosining raisi etib ham saylangan. 1969-yilda X. Yu. Yusufbekov Pomirdagi barcha biologik ilmiy muassasalarni: Chechektidagi Sharqiy Pomir biologiya stansiyasini (balandligi 3860 m), Xorugʻdagi A. V. Gurskiy nomidagi Pomir botanika bogʻini (dengiz sathidan balandlik 2180-3600 m) va Ishkoshim tayanch punktini (balandligi 2600 m) birlashtirib, Pomir biologiya institutini tashkil etgan. Bugun institut oʻz asoschisi va amalda bunyodkori akademik X. Yu. Yusufbekov nomini olgan..
Pomirning mashhur tadqiqotchilari
XIX asr
- Nikolay Seversov (1827—1885) — rossiyalik zoolog olim va sayyoh.
- Aleksey Fedchenko (1844—1873) — rossiyalik olim, biolog, geograf, sayyoh va Oʻrta Osiyo (1868—1871), avvalo yevropaliklar uchun ilmiy jihatdan mutlaqo oʻrganilmagan, sirli Pomir tadqiqotchisi. 1871-yilda Qoʻqon xonligiga qilgan Turkiston ekspeditsiyalari paytida Oloy vodiysiga tushib, Oloyorti tizmasini va undagi eng baland choʻqqi — Kaufman choʻqqisini kashf etgan hamda tavsiflagan. Biroq vaziyat uning Pomirdagi tadqiqotlarni davom ettirishiga imkon bermagan. U bu haqda shunday yozgan:
«Ozuqa va yem-xashak zaxiramiz boʻlmagan holda bir necha kunga kimsasiz joyga qanday borishimiz mumkin edi! Yonimizdagi narsalar hatto Oloydan qaytishga ham yetmadi: biz ikki kun och qoldik»..
— A. P. Fedchenko
.
- Arnold Regel (1856—1917) — rossiyalik bogʻbon va dendrolog. 1876—1884-yillarda Markaziy Osiyoga, jumladan Pomirga bir necha bor sayohat qilgan va Shiva koʻliga borgan birinchi yevropalik (1882) boʻlgan.
- Arminiy Vamberi, yaʼni German Bamberger (1832—1913) — vengriyalik sharqshunos, sayyoh va poliglot; Vengriya Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi. Kambagʻal yahudiy oilasida tugʻilgan. 1861-yilda Rashid afandi degan taxallusni olib, darvesh — faqir voiz qiyofasida Markaziy Osiyoga ilmiy sayohat qilgan. 1864-yilda Vengriyaga qaytib, sayohati haqida kitob nashr etgan. Arminiy Vamberining safari yevropaliklarning Pomirning oʻrganilmagan hududlariga kirib borishidagi dastlabki sayohatlardan biri boʻlgan.
- Mixail Ionov (1846—1919) — rus general-mayori, Turkiston yurishlari ishtirokchisi, Yettisuv kazak qoʻshinining tayinlangan atamani. 1891—1892-yillarda Turkiston batalyonlarining koʻngilli otryadlari va kazaklar bilan Oloy va Pomirga yuborilgan. Yurish davomida Pomir togʻli oʻlkasining geografik tavsiflari va xaritalari tuzilgan. 1893-yildan Oloy zaxira kuchlari hamda «Oloy ortida va Pomirda» joylashgan qoʻshinlar boshligʻi boʻlgan.
- Dmitriy Ivanov (1846—1924) — rossiyalik olim, geograf, Qozogʻiston tadqiqotchisi, kon muhandisi va rassom. 1883-yilda kapitan D. M. Putyata ekspeditsiyasi tarkibida Pomirga borgan. Shu ekspeditsiyada olib borgan tadqiqotlari uchun Rossiya geografiya jamiyatining oltin medali bilan taqdirlangan.
- Ivan Mushketov (1850—1902) — rus sayyohi va olimi, geolog va geograf, Peterburg texnika universiteti professori, Imperator Rossiya geografiya jamiyati aʼzosi. Ural, Kavkaz, Markaziy Osiyo va Sharqiy Sibirda Baykal koʻli boʻylab oʻtadigan Baykal atrofi temir yoʻli yoʻnalishini oʻrgangan. Don kazaklari oilasidan chiqqan. 1867-yilda Novocherkassk gimnaziyasini, 1873-yilda esa Don qoʻshinining stipendiyasi bilan Sankt-Peterburg Konchilik institutini tamomlagan. Talabalik davridayoq geologiya va geografiya sohasida ilmiy izlanish boshlagan. 1874–1877-yillarda Markaziy Osiyoga bir necha marta sayohat qilib, Tyanshan va Pomir-Oloyni oʻrgangan. Toshkoʻmir, marganes, kumush, mis-qoʻrgʻoshin rudalarining bir nechta yirik konlarini kashf etgan. 1880-yilda Turkiston oʻlkasining togʻli qismi, Afgʻonistonning shimoliy chegarasi, Qoraqum va Qizilqum qumliklarini oʻrgangani uchun Rossiya geografiya jamiyatining oliy mukofoti — Konstantin oltin medali bilan taqdirlangan. Turkiston oʻlkasining birinchi geologik xaritasini tuzgan. «Turkistonning geologik tavsifi» va oliy oʻquv yurtlari uchun asosiy akademik darslik boʻlgan «Fizik geologiya» asarlari uchun ikki marta Makariy mukofotini olgan.
- Sergey Korjinskiy (1861—1900) — rossiyalik botanik, evolyutsion genetik, fitotsenologiya asoschilaridan biri, Peterburg Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi (1896), haqiqiy davlat maslahatchisi (1898). Oʻsimliklarning asosiy taksonomik kategoriyasi sifatida «rasa» tushunchasini kiritgan. X. de Friz va A. Kyollikerdan mustaqil ravishda mutatsion nazariyani («geterogenez nazariyasi») asoslab, uni darvinizmga qarshi qoʻygan. Tomsk universitetining botanika kafedrasi professori, Sibir botanika maktabi asoschilaridan biri. Tomsk universiteti tarixidagi «Hayot nima?» deb nomlangan birinchi maʼruzani talabalarga oʻqigan. Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat qilib, oʻrta va janubiy Buxoroda, Darvozda boʻlgan. Pomirning Roʻshon va Shugʻnon hududlariga borgan ilk rus botaniklaridan biri boʻlib, Oʻrta Osiyo oʻsimlik qoplamasining dastlabki tavsifini bergan (1897).
- Fyodor Alekseyenko (1882—1904) — rossiyalik floristik sistematik va sayyoh. 1901-yilda Oʻrta Osiyoga sayohat qilib, Pomir, Vahon tizmasi, Shugʻnon va Darvozning botanikasini oʻrgangan, ekspeditsiyadan 4000 ta gerbariy namunasini olib qaytgan.
- Konstantin fon Kaufman (1818—1874) — rus harbiy arbobi, muhandis-general, general-adyutant; Oʻrta Osiyoni bosib olish va mustamlakaga aylantirishga rahbarlik qilgan. 1867-yildan Turkiston general-gubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻshinlari qoʻmondoni. Isteʼdodli mustamlaka maʼmuri, Pomirni harbiy-strategik va umumilmiy maqsadlarda tizimli oʻrganishni tashkil etgan. 1870-yilda Toshkentda tashkil etilgan ommaviy kutubxona asoschilaridan biri boʻlib, unda Pomir va unga tutash hududlar haqidagi harbiy-geografik hamda umumilmiy maʼlumotlar jamlangan.
XX asr
- Vasiliy Zaysev (1851—1931) — rus va sovet harbiy arbobi, Turkistondagi harbiy yurishlar faxriysi, general-mayor, harbiy sharqshunos, Pomir tadqiqotchisi, Rossiya geografiya jamiyati sharqshunoslarining haqiqiy aʼzosi. Oʻsh uyezdi boshligʻi (1895—1906), Pomir otryadi boshligʻi (1893—1894) boʻlgan. U ziyrak hamda «Oʻrta Osiyoni, avvalo Pomirni chuqur biluvchi mutaxassis» edi. 1903-yilda Zaysev Pomirga «Pomir oʻlkasi — Turkiston markazi» nomli tarixiy-geografik ocherk bagʻishlagan. «Turkiston xabarnomasi» gazetasida, keyinchalik boshqa nashrlarda Pomirga oid materiallarni muntazam chop etgan. Oʻsh uyezdi boshligʻi sifatida Pomirga uyushtirilgan koʻplab ekspeditsiyalarni tayyorlashda qatnashgan. Zaysev boshqargan Oʻsh harbiy yigʻinida Markaziy Osiyo boʻylab sayohat qilgan taniqli tadqiqotchilar maʼruzalar oʻqigan, muntazam maʼrifiy ishlar olib borilgan».
- Grigoriy Shpilko (1872—1936) — rossiyalik va sovet harbiy hamda davlat arbobi, Sankt-Peterburg piyoda askarlar yunkerlik bilim yurti, Harbiy-topografiya bilim yurti huzuridagi kartografiya kurslari va Bosh shtabning Nikolay akademiyasini tamomlagan. 1909-yildan Turkiston harbiy okrugida xizmat qilgan; chegara hududlarini oʻrganish va Xitoy bilan chegarani belgilash uchun Pomirga yuborilgan (1911-yil martdan Rossiya geografiya jamiyati aʼzosi). 1912–1914-yillarda Pomir otryadi boshligʻi boʻlgan. Shu davrda Pomir va Sarez koʻlining taniqli tadqiqotchisiga aylangan.
- Nikolay Korjenevskiy (1879—1958) — Belarusda tugʻilgan mashhur sayyoh, geograf va glyatsiolog, geografiya fanlari doktori, Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi, Toshkentdagi Oʻrta Osiyo davlat universiteti (SAGU) professori.
- Nikolay Vavilov (1887—1943) — rossiyalik va sovet genetik olimi, botanik, seleksioner, kimyogar, geograf, jamoat va davlat arbobi, SSSR, Ukraina SSR Fanlar akademiyalari va VASXNIL akademigi, VASXNIL prezidenti, Butunittifoq geografiya jamiyati (VGO) prezidenti (1931—1940), VIR asoschisi va direktori (1930—1940), SSSR Fanlar akademiyasi Genetika instituti direktori (1930—1940), SSSR Fanlar akademiyasi Ekspeditsiya komissiyasi aʼzosi, SSSR Yer ishlari xalq komissarligi hayʼati, VNAV prezidiumi aʼzosi, SSSR Markaziy ijroiya qoʻmitasi aʼzosi (1926—1935), Butunrossiya markaziy ijroiya qoʻmitasi va IPPO aʼzosi. (1927—1929).
- Pavel Baranov (1892—1962) — sovet va rossiyalik botanik, oʻsimliklar morfologiyasi (embriologiyasi), anatomiyasi va biologiyasi mutaxassisi, yovvoyi va madaniy oʻsimliklarni oʻrganuvchi tadqiqotchi, botanika tarixchisi, SSSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Oʻrta Osiyo davlat universitetida (1920—1944) ishlagan, Butunittifoq paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti laboratoriyasiga (1930—1938) rahbarlik qilgan, Oʻrta Osiyo boʻylab koʻplab botanika ekspeditsiyalarini boshqargan.
- Ilariya Raykova (1896—1981) — Rossiya, SSSR va Oʻzbekiston bilan bogʻliq olima, biolog, geograf, sayyoh, taniqli botanik va pedagog, biologiya fanlari doktori, Oʻrta Osiyo davlat universiteti professori, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi, Rossiya botanika jamiyati va Rossiya geografiya jamiyatining faxriy aʼzosi boʻlgan. RSFSR Bosh botanika bogʻining Botanika muzeyida ishlagan (1-toifali ilmiy xodim, Rossiya Fanlar akademiyasi Botanika instituti) (1919—1920).
- Kirill Stanyukovich (1911—1986) — sovet va tojikistonlik olim, botanik, geograf, geobotanik, yozuvchi, sayyoh, biologiya fanlari doktori, professor, Tojikiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, Tojikiston SSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi; Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi Pomir biologiya stansiyasi direktori (1951—1959), Fanlar akademiyasi Ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganish kengashining (SOPS) «Tojikiston SSR atlasi» sektori mudiri (1965—1969), Pomir biologiya instituti tajribaviy geobotanika sektori mudiri (1969—1970), Fanlar akademiyasi Ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganish kengashi sektori mudiri (1971—1975), Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi Tabiiy resurslarni muhofaza qilish va oqilona foydalanish boʻlimi geografiya sektori mudiri (1975—1986). Pomir, Tyanshan, togʻli Qozogʻiston va Sibirga koʻplab ekspeditsiyalarda qatnashgan.
- Anatoliy Gurskiy (1911—1967) — sovet va tojikistonlik botanik, oʻsimlik introduksiyasi mutaxassisi, tabiatshunos, dendrolog, biologiya fanlari doktori (1951), professor (1951), Pomir botanika bogʻi direktori (1940—1965), Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi Pomir bazasining birinchi raisi (1960—1965), Moskva oʻrmon texnikasi instituti umumiy botanika kafedrasi mudiri (1965—1967). 1940-yilda professor P. A. Baranov taklifi bilan Pomirga kelib, SSSRdagi eng baland togʻli botanika bogʻini tashkil qilish ishlariga boshchilik qilgan.
- Nikolay Gvozdetskiy (1913—1994) — sovet va rossiyalik sayyoh, geograf, karstshunos, kartograf, geografiya tarixchisi, geografiya fanlari doktori, M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti professori. SSSR geografiya jamiyatining Katta oltin medali, N. M. Prjevalskiy nomidagi oltin medal, xorijiy universitet va jamiyatlarning oltin medallari bilan taqdirlangan. Pomirga qisqa sayohat qilgan. Keyinchalik boshqa olim va sayyohlar toʻplagan Pomir haqidagi geografik maʼlumotlarni yigʻish, tizimlashtirish va umumlashtirish bilan shugʻullangan. Koʻp yillik ishlari natijalarini ilmiy asarlarida bayon qilgan.
- Oleg Zalenskiy (1915—1982) — sovet va tojikistonlik oʻsimliklar fiziologi, biologiya fanlari doktori, professor, SSSR Fanlar akademiyasi Tojikiston filiali Pomir biologiya stansiyasi direktori (1942—1951), SSSR Fanlar akademiyasi Botanika institutining yetakchi ilmiy xodimi, K. A. Timiryazev nomidagi mukofot sohibi (1988).
- Oqmir Agaxanyans (1927—2002) — sovet va belaruslik sayyoh, geobotanik, geograf, Kavkaz va Markaziy Osiyoning mintaqaviy geosiyosati hamda strategik geografiyasi mutaxassisi, geografiya fanlari doktori; Belarus davlat pedagogika universitetining Minsk shahridagi professori. Bir necha yil ilmiy maqsadda Pomir boʻylab sayohat qilgan. Pomir togʻli oʻlkasini oʻrganish boʻyicha dunyoning yetuk mutaxassislaridan biri. Sarez koʻlini tadqiq qilgan. Pomir togʻ tizimini rayonlashtirishning oʻz sxemasini taklif etgan. Pomir tabiatini 1960-yilgacha oʻrganish tarixi haqida asar yozgan. Pomir haqidagi ilmiy ishlar va ommabop kitoblar muallifi. Oqmir Yegishevich Agaxanyans nomi Janubiy Shugʻnon tizmasidagi Agaxanyans dovoniga (balandligi 5080 m) berilgan.
- Xudoyor Yusufbekov (1928—1990) — sovet olimi, Pomirda tugʻilgan, qishloq xoʻjaligi fanlari doktori, Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi akademigi, professor, Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi, SSSR geografiya jamiyatining haqiqiy aʼzosi, Tojikiston SSR Fanlar akademiyasi Biologiya fanlari boʻlimi ilmiy faoliyatni muvofiqlashtirish kengashi raisi, SSSR Fanlar akademiyasi Umumiy biologiya boʻlimi muvofiqlashtirish kengashi aʼzosi, SSSR botanika bogʻlarining Butunittifoq va Oʻrta Osiyo kengashlari aʼzosi (1972), «Oʻrta Osiyo togʻli hududlarini oʻzlashtirishning biologik asoslari» kengashi aʼzosi, SSSR Fanlar akademiyasining «Oʻsimlik dunyosidan oqilona foydalanish va uni muhofaza qilishning biologik asoslari» muammosi kengashi aʼzosi. Pomirda ilm-fanni tashkil etgan.
- Vladimir Kotlyakov (1931-yilda tugʻilgan) — rus sayyohi, glyatsiolog va geograf, Rossiya Fanlar akademiyasi akademigi, geografiya fanlari doktori, Rossiya geografiya jamiyatining faxriy prezidenti, Tbilisi davlat universitetining faxriy doktori (Doctor Honoris Causa). 1968-yildan Geografiya institutining glyatsiologiya boʻlimi mudiri, 1986-yildan institut direktori. Novaya Zemlya oroli, Antarktida, Elbrus vulqoni va Iliorti Olatovida ekspeditsiya va tadqiqotlarda ishtirok etgan hamda ularga ilmiy rahbarlik qilgan. 1968—1974-yillarda Pomir muzliklarini oʻrgangan. Ilmiy ishlari uchun Rossiya geografiya jamiyatining Fyodor Litke oltin medali va Nikolay Prjevalskiy medali bilan taqdirlangan. Jungʻoriya va Iliorti Olatovidagi muzliklarga Kotlyakov nomi berilgan.
XXI asr
- Aleksey Postnikov (1939-yilda tugʻilgan) — kartografiya va geografik tadqiqotlar tarixi sohasidagi sovet va rus olimi, texnika fanlari doktori, professor. 1980-yildan Rossiya Fanlar akademiyasining Tabiatshunoslik va texnika tarixi institutida ishlagan, 2004—2009-yillarda direktor, 2010-yildan Yer haqidagi fanlar tarixi boʻlimining bosh ilmiy xodimi. Xalqaro fan tarixi va falsafasi ittifoqi Fan va texnika tarixi boʻlimi Ijroiya qoʻmitasi aʼzosi (assessor), Xalqaro Rerixlar markazining sobiq prezidenti. Uning qator fundamental ishlari Markaziy Osiyo, Pomir va Tyanshandagi geografik izlanishlar, topografik, geodezik hamda umumiy kartografik ishlar tarixiga bagʻishlangan. «Dunyo tomidagi toʻqnashuv» kitobida Britaniya va Rossiya imperiyalarining mintaqadagi geosiyosiy raqobatining sabab va oqibatlarini batafsil xronologiya asosida tasvirlaydi.
Galereya
Adabiyotlar
- Регель А. Э. Поездка в Каратегин и Дарваз / [А. Регель, чл. с. Р. Г. О. primo.nlr.ru. Дата обращения: 22 апреля 2020.. — [Санкт-Петербург] : тип. В. Безобразова, [1882] — 5 c.
- Регель А. Э. 1884. Путешествие в Шугнан // Изв. РГО. — Т. 20. вып. 3. — c. 268—274. cyberleninka.ru. Дата обращения: 22 апреля 2020. Архивировано 30 октября 2020 года.
- Вавилов Н. И. Пять континентов. — Л.: Наука, 1987. — 213 с.
- Агаханянц О. Е. Между Гиндукушем и Тянь-Шанем. История изучения природы Памира. — Душанбе: Таджикгосиздат, 1962. — 128 с. — 3000 экз.
- Агаханянц О. Е. Сарез : [Озеро на Памире]. — Л.: Гидрометеоиздат, 1989. — 110 с. — 40 000 экз.
- Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. Переведено с китайского монахом Иакинфом. Части I и II. — Санкт-Петербург: 1829.
- Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено монахом Иакинфом. — Санкт-Петербург: 1834.
- Китай, его жители, нравы, обычаи, просвещение. Сочинение монаха Иакинфа. az.lib.ru. Дата обращения: 22 апреля 2020. Архивировано 20 февраля 2020 года.. — СПб., 1840.
- Статистическое описание Китайской империи. Сочинение монаха Иакинфа. Тома I и II. — Санкт-Петербург: 1842.
- Китай в гражданском и нравственном состоянии. Сочинение монаха Иакинфа в четырёх частях. Санкт-Петербург: 1848.
- Географический указатель мест на карте к истории древних среднеазийских народов. Сочинение монаха Иакинфа. — Санкт-Петербург: 1851.
- Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. В трёх частях с картою на трёх больших листах. Сочинение монаха Иакинфа, удостоенное императорской Академией наук Демидовской премии. — Санкт-Петербург: 1851.
- Собрание сведений по исторической географии Восточной и Срединной Азии / Составители Л. Н. Гумилёв, М. Ф. Хван. — Чебоксары: 1960.
- Ради вечной памяти: Поэзия, статьи, очерки, заметки, письма [Иакинф Бичурин] / Составитель и автор Предисловия В. Г. Родионов. — Чебоксары: 1991.
- Российского унтер-офицера Ефремова, ныне коллежского асессора девятилетнее странствование и приключение в Бухарии, Хиве, Персии и Индии и возвращение оттуда чрез Англию в Россию. Писанное им самим // Путешествия по Востоку в эпоху Екатерины II. — Москва, 1995.
- Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру: Итоги Памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 годов. — Москва-Ленинград: Издательство АН СССР, 1935. — 326 с.
- Юсуфбеков Х. Ю. Улучшение пастбищ и сенокосов Памира и Алайской долины. — Душанбе: Дониш, 1968. — 320 с. — 1910 экз.
- Юсуфбеков Х. Ю. Методы возделывания полезных растений в условиях Памира. — Душанбе: Дониш, 1972. — 159 с. — 1620 экз.
- Юсуфбеков Х. Ю., Касач. А. Е. Терескен на Памире. — Душанбе: Дониш, 1972. — 132 с. — 1395 экз.
- Юсуфбеков Х. Ю. Памир. — Душанбе: Дониш, 1973. — 166 с. — 1200 экз.
- Юсуфбеков Х. Ю. Кормовые ресурсы Джаушангоза, их использование и улучшение. — Душанбе: Дониш, 1974. — 37 с. — 800 экз.
- Юсуфбеков Х. Ю., Агаханянц О. Е. Растительность Западного Памира и опыт её реконструкции. — Душанбе: Дониш, 1975. — 310 с. — 1200 экз. (— Горчаковский П. Л. www.ipae.uran.ru. Дата обращения: 22 апреля 2020. Архивировано 28 февраля 2021 года. п/п 199. [Рецензия] // Экология. —1976. — № 3. — С. 108—109.)
- Юсуфбеков Х. Ю. Проблемы биологии и сельского хозяйства Памира. — Душанбе: Дониш, 1975. — 363 с. — 1200 экз.
- Станюкович К. В. Растительный покров Восточного Памира. — М.: Государственное издательство географической литературы («Географгиз»), 1949. — 160 с. — 5000 экз. с 1963 г. «Мысль». — (Новая серия / Записки Всесоюзного географического обществва; Т. 10).
- Станюкович К. В. Растительность высокогорий СССР. Ч. 1. — Сталинобад: Изд-во Академии наук Таджикской ССР, 1960. — 169 с. — 500 экз.
- Басханов М. К., Колесников А. А., Матвеева М. Ф. Дервиш Гиндукуша. Дневники центральноазиатских экспедиций генерала Б. Л. Громбчевского. СПб., Нестор-История, 2015. — 376 с., ил. — ISBN 978-5-4469-0557-7.
- Басханов М. К., Колесников А. А., Матвеева М. Ф., Глухов А. И. Памир, Хунза и Кашгария в экспедиционных фотографиях генерала Б. Л. Громбчевского. М., ПЕЛИКАН, 2017. — 188 с. — ISBN 978-5-9500502-0-6.
- Басханов М. К. «У ворот английского могущества». А. Е. Снесарев в Туркестане, 1899—1904. СПб., Нестор-История, 2015. — 328 с., ил., карты. — ISBN 978-5-4469-0728-1.
- Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира» (политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX в.): Монография в документах / Общ. ред. и предисловие академика В. С. Мясникова, Ин-т истории естествознания и техники им. С.И. Вавилова РАН. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — 1200 экз. — ISBN 5-88451-100-0. (в пер.)
- Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: Политики, разведчики, географы в борьбе за Памир в XIX веке / Общ. ред. и предисловие акад. В. С. Мясникова. — Изд. 2-е. — М.: Рипол-классик, 2005. — 512 с. — 2000 экз. — ISBN 5-7905-3465-1. (в пер.)
- Постников А. В. Становление рубежей России в Центральной и Средней Азии (XVIII—XIX вв.). — М.: Памятники исторической мысли, 2007. — 464 с. — 800 экз. — ISBN 5-88451-216-0. (в пер.)
- Джура Шовалиев: «Горы приоритет будущего», журнал «Огонёк» статья Р.Ф 2010 город Москва — ISBN 7-231-21454-7
- Постников А. В. История географического изучения и картографирования Сибири и Дальнего Востока в XVII — начале XX вв. в связи с формированием русско-китайской границы. — М.: Ленанд, 2013. — 364 с. — ISBN 978-5-9710-0699-2.
- Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic sites. — London: McFarland & Company, 1997 — ISBN 0-7864-0172-9
- Северцов Н. А. Орографический очерк Памирской горной системы. elib.shpl.ru. Дата обращения: 22 апреля 2020. Архивировано 15 апреля 2020 года. — СПб., 1886. — 384 с.
- Большая Советская Энциклопедия / Н. И. Бухарин, В. В. Куйбышев, M. Н. Покровского, В. П. Затонского и др. Гл. редактор О. Ю. Шмидт. — М.: Акционерное общество „Советская энциклопедия", 1930. — Т. XVII. — 813 с.
- Космическая информация в геологии Памир. Docplayer. Дата обращения: 28 февраля 2019. Архивировано 28 февраля 2019 года.
- Хуршед Юсуфбеков. Экспедиции Михаила Ионова и вхождение Памира в состав России. Vatnikstan.ru. Познавательный журнал о русскоязычной цивилизации (Интернет-издание об общественной жизни и культуре Российской империи, СССР и современной России) (15 октября 2020).
- Хуршед Юсуфбеков. Памирский отряд и его герои на страже границ Российской империи. Vatnikstan.ru. Познавательный журнал о русскоязычной цивилизации (Журнал об общественной жизни и культуре Российской империи, СССР и современной России) (10 февраля 2021).
- Хуршед Юсуфбеков. Исследование природы Памира: от энтузиазма в Российской империи к науке в СССР : [рус.] // vatnikstan.ru. — VATNIKSTAN: Познавательный журнал о русскоязычной цивилизации, 2021. — 24 марта. — Дата обращения: 03.08.2023.
- Юсуфбеков Хуршед. Начальник Памирского отряда Василий Зайцев // VATNIKSTAN Познавательный журнал о русскоязычной цивилизации (Журнал об общественной жизни и культуре Российской империи, СССР и современной России). — 2023. — 15 декабря.
Havolalar
- Pomir — dunyo tomi. Pomir haqidagi asarlar va fotosuratlar toʻplami. skitalets.ru. Murojaat sanasi: 22-aprel 2020-yil. Arxivlangan 2-aprel 2019-yil.
- Pomir: «Tarixi, madaniyati, dini, turmush tarzi va urf-odatlari». Arxivlangan asl nusxadan 9-mart 2008-yil.
- Nadejda Yemelyanova. Pomir va Hindukush xalqlari. lit.lib.ru. Murojaat sanasi: 22-aprel 2020-yil. Arxivlangan 22-fevral 2020-yil.
- Pomir: afsonalardan bilim sari. Pomir tarixidan ayrim maʼlumotlar. chakhma.narod.ru. Murojaat sanasi: 22-aprel 2020-yil. Arxivlangan 30-yanvar 2020-yil.
- Pomir-Oloy. tapemark.narod.ru. Murojaat sanasi: 22-aprel 2020-yil. Arxivlangan 27-may 2020-yil. / kitobda: N. A. Gvozdetskiy, N. I. Mixaylov. SSSRning tabiiy geografiyasi. — M., 1978.