
2 — Shimoliy magnit qutbi.
3 — Shimoliy geomagnit qutbi.
4 — Shimoliy yetib borish qiyin bo‘lgan qutb
Shimoliy qutb, yoki geografik Shimoliy qutb — aylanish o‘qining Yer yuzasi bilan Shimoliy yarimsharda kesishgan nuqtasi. U Shimoliy Muz okeanining markaziy qismida joylashgan.
Shimoliy qutb Janubiy qutbga diametral qarama-qarshi bo‘lib, u quruqlikda joylashgan. Yer yuzasidagi boshqa har qanday nuqta Shimoliy qutbga nisbatan doimo janub tomonda joylashadi. Geografik koordinatalari: Shimoliy qutb 90°00′00″ shimoliy kenglikda; uzunlikka ega emas, chunki u barcha meridianlar tutashadigan nuqtadir. Shimoliy qutb hech bir vaqt mintaqasiga ham tegishli emas. Qutb kuni ham, qutb tuni ham bu yerda taxminan yarim yildan davom etadi.
Shimoliy qutbdagi okean chuqurligi 4261 metr (chuqur suv apparati «Mir» tomonidan 2007 yilda o‘lchangan) yoki 4087 metr (Amerikaning suvosti kemasi «Nautilus» tomonidan 1958-yilda o‘lchangan).
Shimoliy qutbga eng yaqin quruqlik hududi orol Kaffeklubben yoki ATOW1996 oroli; eng yaqin aholi punkti esa Alert manzilgohi bo‘lib, u Elsmir orolida (Nunavut, Kanada hududi) Shimoliy qutbdan 817 kilometr uzoqlikda joylashgan.
Shimoliy qutbda havoning o‘rtacha harorati qishda taxminan −40 °C, yozda esa asosan 0 °C.
Kashf etilishi va zabt etilishi tarixi

Ko‘plab qadimgi madaniyatlarda Yer tekis deb hisoblangan, biroq qadimgi yunon faylasuflari, xususan Pifagor miloddan avvalgi VI asrdayoq Yerning sharsimon shakli haqida fikr bildira boshlagan. Miloddan avvalgi IV asrda pifagorchilar maktabining — Giket va Ekfant ismli ikki vakili birinchi bo‘lib osmon gumbazining sutkalik aylanishini Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi bilan izohlashgan.
Atama «Shimoliy qutb» Yerning aylanish o‘qi uning yuzasi bilan Shimoliy yarimsharda kesishadigan nuqtani ifodalash uchun ilk bor XV asr o‘rtalarida qo‘llangan. Bungacha, XIV asr oxirida, yozma manbalarda u «Arktika qutbi» (Polus Arcticus).
Allaqachon XV asrda Martin Bexaym va boshqa geograflar Shimoliy qutb dengizda joylashgan deb to‘g‘ri hisoblagan. Ayrim geograflar, jumladan Gerard Merkator XVI asrda hatto o‘z tasavvurlariga asoslanib, Shimoliy qutb markazda ko‘rsatilgan Arktika mintaqasi xaritalarini tuzgan.
1900-yilgacha
Shimoliy qutbga yetib borish masalasi XVII asrda Yevropadan Xitoyga eng qisqa yo‘lni topish zarurati tufayli ilk bor yuzaga kelgan. O‘sha paytda qutb kuni davomida Shimoliy qutb hududida muzdan xoli dengiz borligi haqidagi afsona ham paydo bo‘lgan. Bu dengizga yetib borishga birinchi urinishni 1607-yilda ingliz dengiz sayyohi Genri Gudzon amalga oshirgan, uning ekspeditsiyasini «Moskva kompaniyasi» moliyalashtirgan. Grenlandiyaning sharqiy sohiliga yetgan Gudzonning yo‘lini muzlar to‘sgan. Muz chekkasi bo‘ylab ko‘p yillik suzuvchi muzlar bo‘ylab sharqqa yo‘l olib, ekspeditsiya arxipelag Shpitsbergenga yetib bordi, biroq 80°23′ shimoliy kenglikdan nariga o‘ta olmadi.
Mixail Lomonosov Shimoliy qutbga dengiz yo‘li orqali yetib borish imkoniyatini nazariy jihatdan asoslab bergan. Pomorlarning rivoyatlaridan u kuchli shamollar Shpitsbergenning shimoliy qirg‘og‘idan muz maydonlarini uzoqlashtirib, muzsiz dengizni ochadi, degan xulosaga kelgan. Yekaterina II farmoniga ko‘ra, 1765 va 1766-yillarda admiral Vasiliy Chichagov Shpitsbergendan shimolga ikki marta suzishga uringan, ammo faqat 80°30′ shimoliy kenglikkacha yetgan.
1773-yilda Britaniya ekspeditsiyasi baron Konstantin Fipps boshchiligida Shpitsbergen yaqinida 80°48′ shimoliy kenglikka yetgan. 1818-yilda kemalaridan biriga Jon Franklin qo‘mondonlik qilgan Britaniya kemalari guruhi 80°34′ shimoliy kenglikdan nariga o‘ta olmadi. Shundan so‘ng uzoq vaqt Shimoliy qutbga kema bilan yetib borish g‘oyasidan voz kechildi.
Shimoliy qutbga boshqa usullar bilan yetishga uringan ilk ekspeditsiyalardan biri Britaniyaning Uilyam Parri boshchiligidagi 1827-yilgi ekspeditsiyasi edi. Britaniya Admiralligidan zarur mablag‘ni olgan Parri ekspeditsiyasi 1827-yil mart oyida Angliyadan «Xekla[inglizcha]» kemasida yo‘lga chiqdi va kema ekspeditsiyani Shpitsbergenga yetkazdi. Bu yerdan Parri guruhi muz ustida harakatlanish uchun chana sirpanma moslamalari bilan jihozlangan ikkita qayiqda shimolga yo‘l oldi. Ular 23-iyulda 82°45′ shimoliy kenglikka yetib, keyingi yarim asr davomida yangilanmagan rekordni o‘rnatdi. Parri guruhi aʼzolaridan biri Jeyms Ross bo‘lib, u keyinchalik Shimoliy magnit qutbini kashf etdi.
Shimoliy qutbga yetish uchun navbatdagi urinish 1875–1876-yillardagi Britaniya Arktika ekspeditsiyasi bo‘lib, unga Jorj Ners rahbarlik qilgan. Ekspeditsiya qutb tomon Smit bo‘g‘ozi orqali «Alert[inglizcha]» va «Diskaveri[inglizcha]» kemalarida harakatlangan. Ekspeditsiyaning odamlar tortgan chanalarda yo‘lga chiqqan guruhi Albert Markem (inglizcha Albert Markham) 12-may 1876-yilda rekord darajadagi 83°20′26″ shimoliy kenglikka yetib, so‘ng ortga qaytgan.
1882-yilda Lokvud guruhi aʼzolari Grilining Arktika ekspeditsiyasi tarkibida ushbu rekordni yana 4′ shimolga, 83°24′ shimoliy kenglikkacha surishdi.
Amerikalik Jorj De-Long ekspeditsiyasi 8-iyul 1879-yilda bark «Jannetta» kemasida San-Fransiskodan Shimoliy qutbga Bering bo‘g‘ozi orqali yetib borish maqsadida jo‘nab ketdi. Biroq Vrangel oroli yaqinida Shimoliy Muz okeanida ularning kemasini muz o‘rab oldi. Keyingi 21 oy davomida muzga qamalgan kema shimoli-g‘arbga siljib, Shimoliy qutbga asta-sekin yaqinlashdi. 12-iyun 1881-yilda «Jannetta» muz bosimiga bardosh berolmay, suv ola boshladi va 77°15′ sh. k. 154°59′ shq. u.HGЯO Ekipaj qutulib qoldi va oziq-ovqat ortilgan qayiqlarni muz ustida chanalarda sudrab, Yangi Sibir orollariga yetib bordi. U yerdan 12-sentabr 1881-yilda jamoa uchta qayiqda materikka suzishga urindi. Bo‘ron oqibatida qayiqlardan biri ekipaji bilan cho‘kdi. Qolgan ikki qayiq qirg‘oqqa yetdi, ammo bo‘ron ularni ajratib yubordi. Kema mexanigi Jorj Melvill boshqargan qayiq ekipajini mahalliy yoqutlar Lena daryosining quyilish joyida topib olishdi. Daryo quyilish joyining boshqa qirg‘og‘iga tushgan De-Long guruhi manzilgoh topish uchun tundra bo‘ylab materik ichkarisiga uzoq yo‘l yurdi, lekin 14 kishidan faqat ikkitasi odamlar yashaydigan joyga yetib oldi. Qolganlari, jumladan De-Long ham, ochlik va holdan toyishdan birin-ketin vafot etdi.

1884-yilda «Jannetta» jihozlarining qoldiqlari Qaqortoq yaqinida, Grenlandiyaning janubida, halokat joyidan minglab kilometr uzoqda muz ichiga qotib qolgan holda topildi. Meteorolog Xenrik Mon bu topilmaga asoslanib, Shimoliy Muz okeanida muzlarni sharqdan g‘arbga, Sibir qirg‘oqlaridan Amerika tomon olib ketadigan oqim mavjudligini taxmin qildi. Norvegiyalik tadqiqotchi Frityof Nansen ana shu oqim yordamida muzga qamalgan kemada Shimoliy qutbga yetib borish g‘oyasiga qiziqdi. Shu maqsadda Nansen Norvegiya qutb ekspeditsiyasini «Fram» kemasi Nansen buyurtmasi bilan muzlar orasida dreyf qilish uchun maxsus qurilgan edi. Korpus mustahkamlangan va ko‘ndalang kesimi tuxumsimon yumaloq bo‘lgan. Yon tomondan muz siqqanda «Fram» sinmagan, balki asta-sekin yuqoriga, muz yuzasiga ko‘tarilgan. 24-iyun 1893-yilda «Fram» Kristianiyadan jo‘nab ketdi. Shimoliy dengiz yo‘lidan, 28-sentabrda kema Yangi Sibir orollari yaqinidagi muz maydoniga yetib, dreyf qila boshladi. 14-mart 1895-yilda «Fram» 84°4′ shimoliy kenglikka yetganda Nansen va Yalmar Yoxansen kemani tark etib, Shimoliy qutb tomon chang‘ida yo‘lni davom ettirishga qaror qildi. Nansen qutbgacha bo‘lgan 660 km masofani 50 kunda bosib o‘tishni, keyin esa Frans-Iosif Yeriga yo‘l olishni rejalashtirgan edi. 120 kunlik yo‘l uchun oziq-ovqatni uchta it qo‘shilgan chanaga ortishdi. Dastlab muz yuzasi ancha tekis edi va tadqiqotchilar tez harakatlana olishdi. Biroq asta-sekin muzli relyef notekislashib, ularning harakatini ancha sekinlashtirdi. 7-aprelda ikkovlon 86°14′ shimoliy kenglikka yetdi. Ular ko‘ra olgan oldindagi yo‘l uyulib ketgan muzlardan iborat edi. Shimoliy qutbga yetish va ortga qaytish uchun oziq-ovqatlari yetmasligini anglab, ular keyingi urinishdan voz kechib, janubga burildi va oxir-oqibat Frans-Iosif Yeriga.
Italiya Arktika ekspeditsiyasi Savoyya shahzodasi Luiji Amedeo boshchiligida 1899-yilda Norvegiyadan qayta jihozlangan «Qutb yulduzi» kit ovlash kemasida suzib chiqdi. Ular Frans-Iosif Yeriga yetib borish, lager qurish, qutb qishini shu yerda o‘tkazish, qish oxirida esa it qo‘shilgan chanalarda muz ustidan Shimoliy qutbga yo‘l olishni rejalashtirgan. Lagerda qishlash paytida shahzodaning ikki barmog‘ini sovuq urdi va u qutbga yurishda shaxsan qatnasha olmadi. 11-mart 1900-yilda kapitan Umberto Kanyi boshchiligidagi guruh Shimoliy qutbga yo‘l oldi. Katta qiyinchiliklar, jumladan yordamchi guruhning uch aʼzosi halok bo‘lgani sababli, Kanyi otryadidagi to‘rt qutb tadqiqotchisi qutbga yetolmasligini tushuna boshladi. Ular faqat imkon qadar shimolga yurish, bayroq o‘rnatish va mavjud oziq-ovqat ortga qaytish uchun zo‘rg‘a yetadigan holga kelganda qaytishni uddalay olardi. 25-aprelda Kanyi guruhi rekord darajadagi 86°34′ shimoliy kenglikka yetdi. Bu Nansen va Yoxansen rekordidan 35 km shimolroqda edi. Guruh qiyinchilik bilan ikki oy o‘tib, 23-iyunda, barcha oziq-ovqati tugashi kerak bo‘lgan vaqtdan o‘n ikki kun keyin kemaga qaytishga muvaffaq bo‘ldi.
Shimoliy qutbga ekspeditsiyalar shu qadar mashhur bo‘ldiki, ingliz tilida hatto «Farthest North» degan atama paydo bo‘ldi. U ekspeditsiyalar Shimoliy qutb sari yo‘lida yetgan eng shimoliy kenglikni anglatardi. Biroq Shimoliy qutb ekspeditsiyalaridan tashqari, Arktikaga boshqa maqsadlarda, masalan, Shimoli-g‘arbiy dengiz yo‘li yoki Shimoliy dengiz yo‘li orqali o‘tish uchun ham ekspeditsiyalar jo‘natilgan. Ushbu sayohatlarda orttirilgan tajriba Shimoliy qutbga ekspeditsiyalar uchun ham juda foydali bo‘ldi.
1900–1940-yillar

Amerikalik tadqiqotchi Frederik Kuk 21-aprel 1908-yilda ikki eskimos — Avela (Ahwellah) va Etukishuk (Etukishook) bilan birga it qo‘shilgan chanalarda sayohat qilib, Shimoliy qutbga birinchi bo‘lib yetganini daʼvo qilgan. Biroq u ishonchli dalillarni keltira olmagan va uning daʼvolari jamoatchilik tomonidan keng eʼtirof etilmagan.
Uzoq vaqt davomida Shimoliy qutbga birinchi yetgan odam sifatida amerikalik muhandis Robert Piri tan olingan. U Shimoliy qutbga yetganini 6-aprel 1909-yilda afroamerikalik Metyu Xenson va to‘rt eskimos — Uta (Ootah), Egingva (Egingwah), Siglu (Seegloo) va Ukea (Ooqueah) hamrohligida amalga oshirganini bildirgan. Biroq keyinchalik Pirining daʼvosi ham shubha ostiga olingan. Xususan, ayrim tadqiqotchilar Piri qutbgacha bo‘lgan yo‘lning oxirgi qismi (246 km) uchun tanlagan guruhda undan boshqa navigatsiya ko‘nikmalariga ega va Pirining so‘zlarini mustaqil tasdiqlay (yoki rad eta) oladigan odam bo‘lmaganini qayd etishgan. Safarning vaqt hisob-kitobi ham shubha uyg‘otgan. Pirining materikdan Bartlett lagerigacha bo‘lgan o‘rtacha tezligi 17 km/kun edi. Piri taʼkidlashicha, Bartlett lageridan yo‘lga chiqqach, guruh Shimoliy qutbgacha bo‘lgan 246 km masofani besh kunda bosib o‘tgan va har kuni o‘rtacha 50 km yurgan. Bu esa ekspeditsiyaning shu paytgacha bo‘lgan o‘rtacha tezligidan uch baravar ko‘p edi. Qaytish yo‘liga bundan ham kam — uch kun ketgan. Demak, Piri guruhi qutbdan qaytishda kuniga 80 km dan ortiq tezlikda harakatlanishi kerak edi. Ko‘plab tadqiqotchilar buni aql bovar qilmas deb hisoblagan.
Kuk va Pirining yutuqlari yuzasidan shubhalar Rual Amundsenni o‘zining Janubiy qutb ekspeditsiyasiga 1911-yilda yakuniy besh kishilik guruhga to‘rt nafar professional navigatsiya mutaxassisini kiritishga undadi. Bu mutaxassislar kompas, sekstantlar va teodolitlar yordamida puxta, bir-biridan mustaqil kuzatishlar olib borgan.
Shimoliy qutbga birinchi rus ekspeditsiyasi deb Georgiy Sedovning 1912–1914-yillardagi ekspeditsiyasi hisoblanadi. Yaxshi tayyorlanmagan ekspeditsiya Arktikada ikki qish davomida shxuna «Mixail Suvorin» («Avliyo buyuk shahid Foka») bortida qolishga majbur bo‘ldi. 2-fevral 1914-yilda singa bilan kasallangan Sedov dengizchilar Grigoriy Linnik va Aleksandr Pustoshniy hamrohligida Tixaya qo‘ltig‘idan uchta it qo‘shilgan chanada muz ustidan qutbga yo‘lga chiqdi. Bir haftadan keyin Sedov yura olmadi, biroq yurishni davom ettirish uchun o‘zini chanaga bog‘lashlarini buyurdi. 20-fevralda qutbgacha bo‘lgan ikki ming kilometrdan ortiq masofaning yuz kilometrdan sal ko‘prog‘ini bosib o‘tgan Sedov Rudolf oroli. Hamrohlari uning jasadini orolga dafn etib, ortga yo‘l olishdi. Sedovning Fram laqabli itlaridan biri xo‘jayinining qabri yonida qoldi.
Shimoliy qutbni ko‘rganligi birinchi bo‘lib hujjatlar bilan tasdiqlangan sayohatchilar tarixdagi ilk qutblararo parvozni «Norvegiya» dirijablida amalga oshirgan. Unga Rual Amundsen, amerikalik Linkoln Elsuort va italiyalik Umberto Nobile boshchilik qilgan; parvoz 1926-yilda bo‘lib o‘tgan. 1930-yillarda dunyodagi birinchi samolyot Shimoliy qutbdan 30 kilometr naridan uchib o‘tdi («Fokker»), keyin esa sovetlarning ANT-7 samolyoti aviatsiya tarixida birinchi bo‘lib qutbga yetib bordi.
21-may 1937-yilda ushbu samolyot — ANT-6 yordamida Shimoliy qutb yaqinida (qo‘nish paytida taxminan 30 kilometr uzoqda) birinchi ilmiy-tadqiqot dreyf stansiyasi «Shimoliy qutb-1» (SSSR) Ivan Papanin boshchiligida tashkil etildi. Ekspeditsiya aʼzolari — okeanograf Pyotr Shirshov, meteorolog Yevgeniy Fyodorov, radist Ernst Krenkelva rahbar Ivan Papanin stansiyada to‘qqiz oy davomida ilmiy kuzatishlar olib borishdi. Shu vaqt ichida stansiya dreyf natijasida 2850 km masofani bosib, Grenlandiyaning, u yerdan 19-fevral 1938-yilda qutb tadqiqotchilarini «Taymir» va «Murman».
V. P. Chkalov ekipaji boshqargan sovet ANT-25 samolyoti aviatsiya tarixida ilk bor qutb orqali parvozni amalga oshirdi, keyin esa DB-A seriyali ishlab chiqariladigan samolyotlar orasida birinchi bo‘lib qutb ustidan uchib o‘tdi. Parvozdan ko‘p o‘tmay aloqa uzildi; uchuvchi Sigizmund Levanevskiy halok bo‘ldi.
1940–2000-yillar
1941-yilda ANT-6 samolyoti Arktikadagi yetib borish qiyin bo‘lgan qutbga birinchi bo‘lib uchib bordi.
Shimoliy qutbga yetgani shubha ostiga olinmagan ilk odamlar Sovet Ittifoqining Yuqori kengliklardagi havo ekspeditsiyasi «Sever-2» aʼzolari bo‘ldi. Ekspeditsiyaga Bosh shimoliy dengiz yo‘li boshqarmasi rahbari Aleksandr Kuznetsov boshchilik qilgan. Pavel Gordiyenko, Pavel Senko, Mixail Somov, Mixail Ostrekin va boshqalar ham qatnashgan. 23-aprel 1948-yilda ular uchta samolyotda Kotelniy orolidan uchib chiqib, Moskva vaqti bilan 16:44 da deyarli aynan 90°00′00″ shimoliy kenglikdagi muzga qo‘nishdi. Ular qutbda vaqtinchalik lager tuzib, keyingi ikki kun davomida ilmiy kuzatishlar olib borishdi. 26-aprelda materikka qaytib uchishdi.
Bir yil o‘tib, 9-may 1949-yilda ikki sovet olimi — Vitaliy Volovich va Andrey Medvedev — Shimoliy qutbga birinchi bo‘lib parashyut bilan sakrashni amalga oshirdi.

3-avgust 1958-yilda atom suvosti kemasi «Nautilus» (AQSh) Shimoliy qutbga suv ostidan yetib borgan ilk kema bo‘ldi. Amerikaning yana bir atom suvosti kemasi — «Skeyt» 17-martda Shimoliy qutbda suv yuzasiga ko‘tarildi va 1959-yilda u yerda suv yuzasida bo‘lgan birinchi kemaga aylandi. 17-iyul 1962-yilda sovetlarning «Leninskiy komsomol» nomli 627 «Kit» loyihasidagi atom suvosti kemasi Shimoliy qutbga yetgan birinchi sovet va dunyodagi to‘laqonli seriyali ishlab chiqarilgan birinchi suvosti kemasi bo‘ldi.
Materikdan Shimoliy qutbgacha quruqlik (muz) ustidan sayohat qilib borganligi isbotlangan ilk odamlar amerikalik Ralf Pleysted[inglizcha] ekspeditsiyasi aʼzolari bo‘ldi. Ular orasida Uolter Pederson (inglizcha Walter Pederson), Jerald Pitsl (inglizcha Gerald Pitzl) va Jan-Lyuk Bombardye (fransuzcha Jean-Luc Bombardier) bor edi. Ular Pleysted takomillashtirgan qor mototsikllarida («Bombardier» firmasining mashinalarida) 19-aprel 1968-yilda Shimoliy qutbga yetib borishdi. Ularning safari Elsmir oroli (Kanada) yaqinidagi orollardan birida boshlanib, Shimoliy qutbda tugagan va 42 kun davom etgan. Yo‘l davomida ularga yoqilg‘i va oziq-ovqat samolyotdan tashlab berilgan.
Dvigatelli transportdan foydalanmay Shimoliy qutbga birinchi yetib kelganlar Britaniya transarktika ekspeditsiyasi aʼzolari bo‘lib, unga Uolter Gerbert rahbarlik qilgan. U Roy Kerner[inglizcha], Allan Jill (inglizcha Allan Gill) va Kennet Xejis (inglizcha Kenneth Hedges) bilan birga Shimoliy qutbga 6-aprel 1969-yilda it qo‘shilgan chanalardan va samolyotlardan tashlab berilgan taʼminotdan foydalanib yetdi. Ularning ekspeditsiyasi jami 5600 km dan ortiq masofani Barrou burnidan G‘arbiy Shpitsbergen oroligacha Shimoliy qutb orqali bosib o‘tdi. Ekspeditsiya 21-fevral 1968-yilda boshlandi. Iyulda ishtirokchilar dreyf muzlari ustidan 1900 km yurib lager qurdilar, ammo muzlar eriy boshlagani uchun to‘xtashga majbur bo‘ldilar. 4-sentabrda yana yo‘lga chiqishdi, biroq tez orada Jillning umurtqasi jarohatlangani sababli yana to‘xtashdi. Kelasi yil fevralida, qutb qishi oxirida, ular yo‘lni davom ettirib, Shimoliy qutbga Yetib borish qiyin bo‘lgan qutb orqali yetishdi va Shpitsbergen tomon davom etishdi. Ekspeditsiya 29-may 1969-yilda tugab, 476 kun davom etdi.

17-avgust 1977-yilda sovet atom muzqayari «Arktika» ekipaji kapitan Yuriy Sergeyevich Kuchiyev boshchiligida dengizchilik tarixida birinchi marta Shimoliy qutbga yetib bordi (suv yuzasida suzgan holda). 7-sentabr 1991-yilda dizel dvigatelli muzqayarlar ilk bor mustaqil suzib Shimoliy qutbga yetdi: xalqaro ilmiy ekspeditsiyalarni olib borgan Germaniyaning «Polarstern» va Shvetsiyaning «Oden» muzqayarlari.
1978-yilda Shimoliy qutbga yakka o‘zi yetgan birinchi odam yapon sayyohi Naomi Uemura bo‘ldi. U 57 kunda 725 km masofani vertolyotdan tashlab berilgan taʼminotdan foydalanib, it qo‘shilgan chanalarda bosib o‘tgan. Sayohati 7-martdan 1-may 1978-yilgacha davom etdi va Elsmir orolida (Kanada) boshlangan.
Shimoliy qutbga chang‘ida birinchi bo‘lib yetib borganlar sovet ekspeditsiyasining ishtirokchilari bo‘lib, unga Dmitriy Shparo rahbarlik qilgan. Guruhda Yuriy Xmelevskiy, Vladimir Ledenyov, Vadim Davidov, Anatoliy Melnikov, Vladimir Raxmanov va Vasiliy Shishkaryov ham bo‘lgan. Ularning safari 77 kun, 16-martdan 31-may 1979-yilgacha davom etgan. Shu davrda ular 1500 km yo‘l bosishgan.
Tashqi yordamsiz (yaʼni samolyot yoki vertolyotdan tashlab berilgan taʼminotsiz) it qo‘shilgan chanalarda qutbga birinchi yetib borgan guruh xalqaro qutb ekspeditsiyasi edi. Unga Uill Steger rahbarlik qilgan. 1986-yildagi bu ekspeditsiya tarkibiga Brent Boddi (inglizcha Brent Boddy), Enn Bankroft, Richard Veber[inglizcha], Joff Kerroll (inglizcha Geoff Carroll) va Pol Sherk (inglizcha Paul Schurke) ham qatnashgan. Ular Shimoliy qutbga 2-may 1986-yilda yetib kelishdi. Enn Bankroft qutbga yurishda qatnashgan ilk ayol bo‘ldi.
Shimoliy qutbga chang‘ida yakka o‘zi birinchi bo‘lib yetgan kishi fransiyalik Jan-Lui Etyen[fransuzcha] edi. U 11-may 1986-yilda qutbga yetgan. Uning sayohati 63 kun davom etgan. Unga samolyotdan taʼminot tashlab berilgan.
Tashqi yordamsiz chang‘ida yakka o‘zi Shimoliy qutbga birinchi yetib borgan odam norvegiyalik Borge Ousland[norvegcha] edi. 1994-yil 2-martda u Arkticheskiy burnidan (arxipelag: Severnaya Zemlya) yo‘lga chiqib, 22-aprel 1994-yilda, 52 kundan keyin, Shimoliy qutbga yetgan.
Qutbga mustaqil ravishda yetib kelgan ilk guruh Vladimir Chukovning «Qutb yoyi» ekspeditsiyasi bo‘ldi. Sakkiz ishtirokchi tashqaridan hech qanday taʼminot olmasdan, o‘z kuchi bilan chang‘ida 64 kunda 1700 km yo‘l bosdi. Bu — dunyoda tashqi yordamsiz to‘liq tarkibda qutbga yetib borgan birinchi jamoa edi.
Arktikaning dreyf qiluvchi muzlari ostiga sho‘ng‘igan birinchi g‘avvos Yuriy Georgiyevich Pirkin bo‘lgan. U Moskva davlat universitetining fizika fakulteti xodimi bo‘lib, 31-dekabr 1958-yilda «SP-6» dreyf stansiyasida sho‘ng‘igan. Sho‘ng‘ishlar Markaziy qutb havzasida muz dreyfi va issiqlik almashinuvini o‘rganishga mo‘ljallangan maxsus o‘lchov va qayd etish uskunalarini o‘rnatish maqsadida o‘tkazilgan. Bu Markaziy Arktikadagi birinchi g‘avvoslik ishlari edi. Ekspeditsiyada muz ostiga professional g‘avvoslar emas, geofizika mutaxassislari tushishgan. Ekspeditsiya davomida bir necha xodim muntazam 10–15 metr chuqurlikkacha sho‘ng‘ishgan; havo harorati −40 ℃ va suv harorati −1,8 ℃ bo‘lgan.
Markaziy Arktikada keng ko‘lamli rejali suvosti sho‘ng‘ishlarini ilk bor Vladimir Dmitriyevich Grishchenko guruhi «SP-18» stansiyasida o‘tkazdi. 20-aprel 1967-yilda Arktika va Antarktika ilmiy-tadqiqot institutining olimlari «Shimoliy qutb» geografik nuqtasida sho‘ng‘ishdi. Ekspeditsiyada asosan kichik chuqurliklarga tushildi, lekin akustik antennani taʼmirlash uchun 60 metr chuqurlikka bir marta sho‘ng‘ish ham amalga oshirildi.[manba 4736 kundan beri ko‘rsatilmagan].
1977-yilda «Shimoliy qutb-23» stansiyasida Arktika va Antarktika ilmiy-tadqiqot institutining suvosti tadqiqotlari guruhi besh oy davomida muz ostida ishladi. Guruh tarkibida Vladimir Grishchenko, Gennadiy Kadachigov, Nikolay Shestakov va SSSR Fanlar akademiyasi Okeanologiya institutidan Igor Melnikov ham bor edi. Muzning suvosti relyefi shakllari, uning hosil bo‘lishi va yemirilishi jarayonlari kuzatildi. Bundan tashqari, «SP-23»dagi muzosti ishlari suvosti kinotasvirga olish hisobiga kengaytirildi. Shuningdek, 8-sentabr 1977-yilda tajriba tariqasida muz ostiga pnevmatik konstruksiyali «Sprut» suvosti uyi o‘rnatildi.[manba 4736 kundan beri ko‘rsatilmagan].
6-may 1989-yilda sayyoh Fyodor Konyuxov ilk bor Tinchlik bayrog‘ini Shimoliy qutbga «Arktika-89» ekspeditsiyasi tarkibida olib bordi. Ekspeditsiyaga Vladimir Chukov rahbarlik qilgan.
22-aprel 1998-yilda rossiyalik qutqaruvchi va dayver Andrey Rojkov Shimoliy qutbda akvalang bilan sho‘ng‘ishga urindi. U 50 metr chuqurlikka tushmoqchi bo‘lgan, ammo sho‘ng‘ish chog‘ida halok bo‘lgan. Keyingi yil, 24-aprel 1999-yilda xalqaro dayverlar guruhi — Maykl Volf[inglizcha] (Avstriya), Brett Kormik (inglizcha Brett Cormick) (Buyuk Britaniya) va Bob Vass (inglizcha Bob Wass) (AQSh) — Shimoliy qutbda akvalang bilan muvaffaqiyatli sho‘ng‘idi.
1998-yilda Shimoliy qutbga borgan eng yosh sayyoh deb 8 yoshli Alisiya Xempleman-Adams[inglizcha] (Buyuk Britaniya) eʼtirof etildi.
XXI asr
Shimoliy qutbga muzqayarlar va samolyotlarda sayohat qilish sayyohlar uchun qimmat bo‘lsa-da, mumkin bo‘ldi. Rossiya va xorijdagi bir qancha turistik kompaniyalar bunday safarlarni taklif qiladi. «50 let Pobedi» atom muzqayarida Shimoliy qutbga ekspeditsion kruizlarda ota-onasi kuzatuvidagi turli yoshdagi bolalar ham, keksa yo‘lovchilar ham qatnashishi mumkin.
2002-yildan beri Shimoliy qutbda har yili xalqaro marafon o‘tkaziladi.
«Rossiyskaya gazeta» maʼlumotlariga ko‘ra, 19-sentabr 2007-yilga qadar qutbga 66 ta muzqayar va maxsus muz sinfidagi kema borgan, ulardan 54 tasi sovet va Rossiya bayrog‘i ostida suzgan. Shvetsiyaning Oden[inglizcha] muzqayari bu yerda to‘rt marta, Kanadaning Louis S. St Laurent[inglizcha] muzqayari bir marta, Germaniyaning Polarstern kemasi uch marta, Amerikaning Healy va Polar Sea[inglizcha] muzqayarlari uch marta kelgan. Norvegiyaning burg‘ilash kemasi ham qutbga yetib borgan: Vidar Viking[inglizcha].
2-avgust 2007-yilda ilk bor okean tubiga yetib borildi: Shimoliy qutb tubiga ikkita chuqur suv apparati «Mir» tushdi. Ular 4 261 metr chuqurlikka Rossiya bayrog‘ini o‘rnatib, grunt namunalarini olishdi.
Shimoliy qutbga qutb tuni vaqtida borgan ilk guruh rossiyalik Matvey Shparo va Boris Smolin ekspeditsiyasi bo‘lgan. Ularning safari 22-dekabr 2007-yilda Arkticheskiy burnida (arxipelag: Severnaya Zemlya) boshlandi va 14-mart 2008-yilda Shimoliy qutbda yakunlandi. Bu sana qutb kuni boshlanishidan sakkiz kun avval edi.
26-aprel 2009-yilda Rossiya dengiz muzlari bo‘ylab avtomobil ekspeditsiyasining yetti ishtirokchisi (Vasiliy Yelagin, Afanasiy Makovnev, Vladimir Obixod, Sergey Larin, Aleksey Shkrabkin, Aleksey Ushakov va Nikolay Nikulshin) Shimoliy qutbga yo‘l oldi. Ular 38 sutkada 2033 km masofani avtomobil-amfibiyalarda «Yemelya-1» va «Yemelya-2»da Severnaya Zemlya arxipelagidan Shimoliy qutbgacha bosib o‘tdi. 2013-yilda shunga o‘xshash ekspeditsiya birinchi marta Arktikani g‘ildirakli avtomobillarda kesib o‘tdi, Shimoliy qutbga bordi va Shimoliy Muz okeanini kesib o‘tishga 55 kun sarfladi.

2021-yildan boshlab Rossiyaning «Rosatom» har yili iqtidorli o‘quvchilar uchun «Bilim muzqayari» ekspeditsiyasini tashkil etadi. 2025-yilda ekspeditsiyada 66 nafar o‘quvchi 21 mamlakatdan, jumladan Braziliya, Boliviya, Misr, Indoneziya, Xitoy, Turkiya, Vengriya, Hindiston va boshqa davlatlardan qatnashgan. Bu imkoniyat uchun butun dunyodan 67 000 dan ortiq o‘quvchi bellashgan.
18-iyul 2025-yilda 90°00′00″ shimoliy kenglik nuqtasiga Rossiyaning «Qutb sayohatlari klubi» sayyohlik reysi 50-marta yetib bordi. Shimoliy qutbga sayyohlik ekspeditsiyalari har yili iyul va avgust oylarida Murmanskdan jo‘naydigan «50 let Pobedi» atom muzqayarida o‘tkaziladi.
Shimoliy qutb ustidan parvozlar

Shimoliy qutb ustidagi havo hududiga kirishga hujjatlashtirilgan ilk urinishni shvetsiyalik Salomon Andre va uning ikki hamrohi — Nils Strindberg hamda Knut Frenkel[inglizcha] amalga oshirgan. 11-iyul 1897-yilda ular havo sharida «Oryol» bilan Datskiy orolidan — Shpitsbergen arxipelagidan Shimoliy qutb tomon yo‘l olishdi. Maʼlumki, ekspeditsiya 475 kilometr yo‘l bosgan, biroq havo sharidan vodorod sizib chiqqani sababli 14-iyulda muz ustiga qo‘nib, ortga piyoda qaytishga majbur bo‘lgan. Ular Beliy oroliga yetib borishga muvaffaq bo‘lishgan, ammo shu yerda halok bo‘lishgan. Bu haqda faqat 1930-yilda tadqiqotchilarning jasadlari tasodifan topilganida maʼlum bo‘lgan.
21-may 1925-yilda norvegiyalik Rual Amundsen olti kishilik jamoa bilan Shimoliy qutbga ikkita gidrosamolyotda Dornier Do J N-24 va N-25da yetib borishga urindi. Ammo bu urinish ham muvaffaqiyatsiz tugadi: sayohatchilar yoqilg‘i zaxirasining yarmini sarflab, 87°43′ shimoliy kenglikka (qutbdan taxminan 250 km masofaga) yetgach qo‘nishga majbur bo‘lishdi. Keyingi uch hafta ekipaj uchish-qo‘nish yo‘lagini muzdan tozaladi. Ikkinchi samolyot shikastlangani sababli olti kishi bitta samolyotda qaytishi kerak edi. Bir nechta muvaffaqiyatsiz urinishdan so‘ng ular nihoyat havoga ko‘tarilib, uyga yo‘l olishga erishdi. U yerda ko‘pchilik allaqachon ekspeditsiya butunlay yo‘qolgan, deb o‘ylayotgan edi.
9-may 1926-yilda, «Norvegiya» dirijabli Shimoliy qutbga yetishidan uch kun avval amerikalik Richard Berd uchuvchi Floyd Bennet bilan birga Shimoliy qutbga Fokker F.VII samolyotida yetishga urindi. Ular G‘arbiy Shpitsbergen orolidagi aerodromdan uchib chiqib, yana o‘sha yerga qaytishdi va qutbga birinchi bo‘lib yetganini daʼvo qilishdi. Biroq bu yutuqning haqiqiyligi darhol shubha ostiga olindi. 1996-yilda Berdning parvoz jurnalida o‘chirilgan, ammo hali o‘qish mumkin bo‘lgan maʼlumotlar topildi; ular Berd eʼlon qilgan rasmiy maʼlumotlarni soxtalashtirganini ko‘rsatdi. Ayrim tadqiqotchilarga ko‘ra, Berd Shimoliy qutbgacha yo‘lning 80 % qismini bosib o‘tgach, dvigateldan moy sizishi sababli ortga qaytishga majbur bo‘lgan.

Shimoliy qutb ustidan muvaffaqiyatli parvozning isbotlangan birinchi namunasi 1926-yildagi Rual Amundsen ekspeditsiyasi bo‘ldi. U dirijabl «Norvegiya»da amalga oshirilgan. Ekspeditsiyada 16 kishi, jumladan dirijabl konstruktori va uchuvchisi bo‘lgan italiyalik Umberto Nobile, amerikalik qutb tadqiqotchisi va ekspeditsiya homiysi Linkoln Elsuort,qutb tadqiqotchisi Oskar Visting (dirijablning rulchisi bo‘lgan), shturman Yalmar Riser-Larsen,meteorolog Finn Malmgren va boshqa tadqiqotchilar, shuningdek, Nobilening Titina (Titina) laqabli iti bor edi. Bu it ekspeditsiyaning tumoriga aylandi. Parvoz Shpitsbergenda boshlangan. 12-may 1926-yilda dirijabl Shimoliy qutbga yetib, u yerdan Alyaskagacha parvoz qilgan.

1928-yilda Umberto Nobile Shimoliy qutb ustidan yana parvoz qilishga urindi. Bu safar u «Italiya» dirijablida uchdi. 24-mayda dirijabl Shimoliy qutbga yetdi, ammo qaytishda halokatga uchradi. Ekspeditsiyaning 16 aʼzosidan atigi sakkiz nafari omon qolgan. Ulardan yetti nafarini qutqargan sovet kemasi — muzqayar «Krasin».
3-avgust 1935-yilda sovet uchuvchisi Sigizmund Levanevskiy ikkinchi uchuvchi Georgiy Baydukov va shturman Viktor Levchenko bilan birga bir dvigatelli ANT-25 samolyotida Moskvadan San-Fransiskoga Shimoliy qutb orqali uchishga urindi. Moy quvuridagi nosozlik sababli parvoz Barens dengizi ustida to‘xtatildi. Samolyot Krechevitsi aerodromiga, Novgorod viloyatiga qo‘ndi.
Shimoliy qutb ustidan samolyotda amalga oshirilgan ilk parvozni KR-6 (ANT-7) N-166 muz razvedkachi samolyotining Pavel Golovin boshchiligidagi ekipaji «Shimoliy qutb-1» ekspeditsiyasi davomida bajargan. Ekipaj tarkibi: A. S. Volkov — shturman, N. L. Kekushev va V. D. Terentyev — bortmexaniklar. Ular ekspeditsiyaning Rudolf orolidagi bazasidan 5-may 1937-yilda uchib chiqib, soat 16:32 da qutb nuqtasi ustidan burilib o‘tgan.
Valeriy Chkalov tarixda Shimoliy qutb orqali birinchi muvaffaqiyatli qitʼalararo parvozni samolyotda amalga oshirdi. 18-iyun 1937-yilda u Moskvadan ANT-25 samolyotida ikkinchi uchuvchi Georgiy Baydukov va shturman Aleksandr Belyakov bilan birga uchib chiqdi. 20-iyunda 63 soat 16 daqiqa parvoz qilib, 8504 km masofani bosib o‘tgach, ularning samolyoti Vankuver (AQSh) shahriga qo‘ndi. Bir oy o‘tib (12–14-iyul 1937-yilda) komandir Mixail Gromov,ikkinchi uchuvchi Andrey Yumashev va shturman Sergey Danilin boshchiligidagi ekipaj ANT-25 samolyotida Moskvadan Shimoliy qutb orqali San-Hasinto shahriga (Kaliforniya) 62 soat 17 daqiqada 10 148 km masofani bosib uchdi.
Hozirgi kunda ko‘plab qitʼalararo yo‘lovchi parvozlari yo‘nalishlari Shimoliy qutb ustidan o‘tadi.
Dreyf stansiyalari
Shimoliy qutbda quruqlik bo‘lmagani sababli u yerda doimiy qutb stansiyasini, xuddi Janubiy qutbdagidek, tashkil etib bo‘lmaydi. Biroq SSSR, keyinchalik Rossiya 1937-yildan boshlab 30 dan ortiq dreyf stansiyasini tashkil etgan. Ularning ayrimlari dreyf davomida Shimoliy qutb orqali yoki unga juda yaqin joydan o‘tgan. Bunday stansiyalar tashkil etish g‘oyasi qutb tadqiqotchisi Vladimir Vizega tegishli edi.
Dreyf stansiyalari odatda ular joylashgan muz bo‘lagi Grenlandiyaga yaqinlashguncha ikki-uch yil ishlaydi. Baʼzan stansiya joylashgan muz bo‘lagi parchalanish xavfi tug‘ilganda uni muddatidan oldin evakuatsiya qilishga to‘g‘ri keladi. Stansiyalardagi qutb tadqiqotchilari har yili almashadi. Zamonaviy dreyf stansiyasidagi jamoa odatda 15 kishidan iborat. «Shimoliy qutb» stansiyalarining butun tarixi davomida ularda 800 dan ortiq tadqiqotchi ishlagan. Barcha dreyf stansiyalarini Arktika va Antarktika ilmiy-tadqiqot instituti tashkil etadi. 1950–1991-yillarda Arktikada uzluksiz ravishda ikkita, baʼzan uchta sovet dreyf stansiyasi ishlagan. Rossiyaning birinchi dreyf stansiyasi 2003-yil aprelda ochilgan.
2-oktabr 2022-yilda «Shimoliy qutb-41» stansiyasi ochildi. U o‘z-o‘zidan harakatlanuvchi «Shimoliy qutb» muz platformasida ishlagan birinchi stansiya bo‘ldi. U 3-mart 2024-yilgacha faoliyat yuritdi.
Maqoladagi maʼlumotga ko‘ra, eng so‘nggi ochilgan dreyf stansiyasi «Shimoliy qutb-42» bo‘lib, 2-sentabr 2024-yildan beri shu platformada ishlamoqda va 24-noyabr 2025-yil holatiga ko‘ra dreyfni davom ettirmoqda.
Kun va tun
Shimoliy qutbda qutb kuni taxminan 186 sutka va 10 soat davom etadi, taxminan 18-martdan 26-sentabrgacha yoki 17-martdan 25-sentabrgacha[manba 1149 kundan beri ko‘rsatilmagan], ammo yorug‘likning refraksiyasi tufayli aslida kun taxminan 193 sutkagacha davom etadi. Qutb tuni 178 sutka va 14 soat, ammo xuddi shu yorug‘lik refraksiyasi tufayli amalda taxminan 172 sutka davom etadi. Bahorgi tengkunlik (20 yoki 21-mart) arafasida Quyosh ufqdan ko‘tariladi, keyin uch oy davomida kundan kunga yuqorilab, yozgi quyosh turishi kunida (20 yoki 21-iyun) eng yuqori holatiga yetadi. Keyingi uch oyda Quyosh asta-sekin pasayib, kuzgi tengkunlikdan (22 yoki 23-sentabr) biroz keyin ufq ortiga botadi. Sutka davomida Quyosh osmon gumbazi bo‘ylab gorizontal doiralar, aniqrog‘i yotiq spiral bo‘ylab harakatlanadi. Quyosh chiqishidan oldingi va botishidan keyingi 15–16 sutka davomida oq tunlar kuzatiladi. Shimoliy qutbda kun va tun faqat Yerning o‘z o‘qi atrofida emas, balki Quyosh atrofida aylanishi sababli almashadi.
Shimoliy qutbda yil davomida kun va tun almashinuvi:
- 31-yanvar – 18-fevral (19 sutka) — astronomik shafaq (eng xira yulduzlar ko‘rinmaydi, Quyoshning og‘ishi −17° ~ −12°)
- 19-fevral – 6-mart (17 sutka) — navigatsion shafaq (ufqni ajratish mumkin, Quyosh og‘ishi −11° ~ −6°)
- 7–17-mart (11 sutka) — fuqaroviy shafaq (oq tunlar, eng yorqin yulduzlar ko‘rinadi, Quyosh og‘ishi −5° ~ −1°)
- 19-mart – 24-sentabr (190 sutka) — qutb kuni, Quyosh og‘ishi −0,5° dan katta
- 26-sentabr – 9-oktabr (14 sutka) — fuqaroviy shafaq (bulut butunlay bo‘lmasa, sunʼiy yoritishsiz o‘qish, yozish va ishlash mumkin, Quyosh og‘ishi −1° ~ −6°)
- 10–25-oktabr (16 sutka) — navigatsion shafaq (o‘rtacha yorqinlikdagi yulduzlar ko‘rinadi, osmonni yerdan ajratish mumkin, Quyosh og‘ishi −7° ~ −12°)
- 26-oktabr – 13-noyabr (19 sutka) — astronomik shafaq (quyosh nuri eng xira yulduzlarni ko‘rishga imkon bermaydi, Quyosh og‘ishi −13° ~ −18°).
- 14-noyabr – 30-yanvar (78 sutka) — to‘liq qutb tuni. Bu davrda quyosh nurining eng kichik miqdorini ham qayd etish yoki ko‘rish mumkin emas, Quyosh og‘ishi −18° dan kichik
Qutb tuni 176 sutka davom etsa-da, osmonning istalgan qismida quyosh nuri alomati mutlaqo ko‘rinmaydigan vaqt 3 oydan qisqa, yaʼni Quyosh ufq ostida turadigan muddatning yarmidan ham kam.
Vaqt
Yerning aksariyat hududlarida mahalliy vaqt asosan geografik uzunlik bilan belgilanadi. Demak, kun vaqti Quyoshning osmon sferasidagi holatiga (masalan, tush paytida Quyosh ufqdan taxminan eng baland nuqtada turadi) bog‘liq. Biroq bu tizim Shimoliy qutbda ishlamaydi, chunki u yerda Quyosh yiliga bir marta chiqadi va botadi, barcha geografik uzunlik chiziqlari esa bitta nuqtada tutashadi. Shimoliy qutbda doimiy yashovchilar bo‘lmagani uchun u hech qanday muayyan vaqt mintaqasiga biriktirilmagan. Qutb ekspeditsiyalari vaqtni o‘z xohishicha, masalan, Grinvich o‘rtacha vaqti yoki standart vaqt sifatida kelgan mamlakatining vaqtini qo‘llaydi.
Iqlim

Shimoliy qutb Janubiy qutbga qaraganda ancha iliqroq, chunki u dengiz sathida, issiqlikni saqlaydigan okean o‘rtasida joylashgan, balandlikdagi qitʼa markazida emas.
Qishki harorat Shimoliy qutbda −43 °C dan −26 °C gacha o‘zgaradi, o‘rtacha taxminan −40 °C bo‘ladi. Yozgi harorat 0 °C atrofida bo‘lib, ayrim kunlari + 2 °C gacha ko‘tariladi. Shimoliy qutbda qayd etilgan eng yuqori harorat + 5 °C bo‘lib, Janubiy qutbda qayd etilgan eng yuqori −12,3 °C dan ancha iliqdir. Yillik yog‘in miqdori o‘rtacha 100 dan 250 mm gacha.
Shimoliy qutbda muzning qalinligi odatda 2–3 metr bo‘ladi, ammo sezilarli o‘zgarishlar ham uchraydi. Yozda muz bilan qoplangan okean maydoni qishdagidan deyarli ikki baravar kichik. Baʼzan muz massalarining siljishi tufayli Shimoliy qutbda okean yuzasi ochilib qoladi. Tadqiqotlar so‘nggi o‘n yilliklarda Arktikadagi muz qoplamining maydoni va o‘rtacha qalinligi kamayganini ko‘rsatdi. Ko‘pchilik buni global isish oqibatlari bilan bog‘laydi. 2007-yil sentabrda Shimoliy qutbda muz miqdori rekord darajada kamaygani qayd etildi. Ayrim tadqiqotchilar bir necha o‘n yilliklardan keyin Shimoliy Muz okeani yoz oylarida muzdan butunlay xoli bo‘lishini bashorat qilmoqda. Muzlarning erishi vaqt o‘tishi bilan dengiz sathining ko‘tarilishi va boshqa global iqlim o‘zgarishlariga olib kelishi mumkin.
2024-yilda harorat ko‘tarilishi kuzatila boshladi. Arktika va Antarktika ilmiy-tadqiqot instituti olimlari fikricha, bu jarayon 2027-yilgacha davom etishi mumkin. Harorat ko‘tarilishiga qaramay, Arktikada dengiz muzlari saqlanib qoladi. Institut olimlarining «Rossiya qutb tadqiqotlari» jurnalida keltirilgan hisob-kitoblari tropiklarda okean yuzasi harorati va sathining anomal qiymatlari Shimoliy dengiz yo‘li bo‘ylab kuzgi havo haroratiga 2025–2027-yillarda taʼsir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Odatda oq ayiqlar oziq-ovqat tanqisligi sababli 82° shimoliy kenglikdan nariga kamdan-kam o‘tadi, deb hisoblansa-da, ularning izlari Shimoliy qutb yaqinidan topilgan, «Grinpis» ekspeditsiyasi 2006-yilda qutbdan bir yarim kilometr uzoqlikda oq ayiq ko‘rilganini maʼlum qilgan. Halqali tyulen ham Shimoliy qutbda (1992-yilda) kuzatilgan, qutb tulkisi esa qutbdan 60 km masofada ko‘rilgan.
Shimoliy qutbda yoki uning bevosita yaqinida quyidagi qushlar: qor chumchug‘i (1987), fulmar (1991, 1992, 2001-yillarda) va oddiy kittiveyk chag‘alay (1992-yilda) uchragan. Ehtimol, qushlar muzqayarlar ortidan ergashib, kemaning kilvater izi bo‘ylab baliq ovlagan bo‘lishi mumkin.
Shimoliy qutb suvlarida kichik (5–8 sm) baliqlar uchragan. «Arktika-2007» ekspeditsiyasi ishtirokchilari Shimoliy qutbda sho‘ng‘ish paytida okean tubida aktiniyalar, ofiuralar, qisqichbaqalar, dengiz nilufarlari va suvo‘tlarni ham topgan.
Hududiy mansublik

Amaldagi xalqaro huquqqa ko‘ra, hozir Shimoliy qutb va unga tutash Shimoliy Muz okeani hududi hech bir davlatga tegishli emas. Hududni o‘rab turgan Arktikadagi besh mamlakat — Rossiya, Kanada, Norvegiya, Daniya (Grenlandiya orqali) va AQSh — o‘z sohillaridan 370 kilometrlik maxsus iqtisodiy zona huquqiga ega, undan tashqaridagi hudud esa BMTning Xalqaro dengiz tubi organi (International Seabed Authority).
vakolatiga kiradi. BMTning Dengiz huquqi bo‘yicha konvensiyasi ratifikatsiya qilingach, mamlakatlarga o‘zining 370 kilometrlik zonasini kengaytirish uchun daʼvo kiritishga o‘n yillik muddat beriladi. Konvensiyani ratifikatsiya qilgan davlatlar (Norvegiya 1996-yilda, Rossiya 1997-yilda, Kanada 2003-yilda va Daniya 2004-yilda) Arktikaning ayrim sektorlariga hududiy daʼvolarini asoslash loyihalarini allaqachon boshlagan.
1907-yilda Kanada o‘z qirg‘oqlaridan Shimoliy qutbgacha cho‘zilgan sektor ustidan suverenitetni tan olish uchun «sektor tamoyili»ni ilgari surgan. Bu tamoyildan voz kechilmagan bo‘lsa-da, uni tasdiqlatish yo‘lida faol harakatlar ham qilinmagan.
Astronomik xususiyatlar

- Shimoliy qutbda Quyoshning ufqdan eng baland ko‘tarilish burchagi yozgi quyosh turishi kunidagi Quyosh og‘ishidan oshmaydi: ≈23°26′, yaʼni zenitning choragidan biroz ko‘proq. Bu nisbatan kichik balandlik bo‘lib, Moskvada tush paytida Quyosh taxminan shunday balandlikda 21-fevral yoki 21-oktabr.
- kunlari bo‘ladi. Oyning qutb osmonidagi ko‘rinma harakati Quyoshnikiga o‘xshaydi. Farqi shundaki, to‘liq davr bir yil emas, balki tropik oy (taxminan 27,32 sutka) davom etadi. Oy ufqdan ko‘tarilib, bir hafta davomida yotiq spiral bo‘ylab eng yuqori nuqtaga ko‘tariladi, keyingi haftada pasayadi va so‘ng deyarli ikki hafta ufq ostida qoladi. Qutbda Oyning ufqdan ko‘tarilishi mumkin bo‘lgan eng yuqori burchagi 28°43′ ga teng.
- Shimoliy qutbda Oyning ko‘rinadigan fazasi yil fasliga bog‘liq:
- Qishda Oy birinchi chorak fazasida chiqadi, to‘lin oy vaqtida eng yuqori nuqtadan o‘tadi va oxirgi chorakda botadi.
- Bahorda Oy yangi oy fazasida (Quyosh yaqinida) chiqadi, birinchi chorakda eng yuqori nuqtaga ko‘tariladi va to‘lin oyda botadi.
- Yozda Oy oxirgi chorakda chiqadi, yangi oyda eng yuqori nuqtaga ko‘tariladi va birinchi chorakda botadi.
- Kuzda Oy to‘lin oyda chiqadi, oxirgi chorakda eng yuqori nuqtaga ko‘tariladi va yangi oyda botadi.
- Osmon ekvatori Shimoliy qutbda ufq chizig‘iga mos keladi. Yulduzlarning osmon ekvatoridan shimoldagilari hech qachon botmaydi, janubdagilari esa chiqmaydi, chunki yulduzlarning ufqdan balandligi o‘zgarmaydi. Zenitda joylashgan Qutb yulduzi (aniqrog‘i, Dunyoning shimoliy qutbi), nadirda esa Dunyoning janubiy qutbi joylashadi. Yulduzlarning ufqdan balandligi doimiy bo‘lib, ularning og‘ishiga teng (refraksiyani hisobga olmaganda). Quyosh, Oy va sayyoralarning ufqdan balandligi ham shunday, ammo u doimiy emas: ularning muayyan paytdagi ufqdan balandligi son jihatidan o‘sha paytdagi og‘ishiga teng.
Adabiyotlar
- Yer qutblari // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Kalvert J. [militera.lib.ru/memo/usa/kalvert_j/index.html Muz ostidan qutbga] = Surface at the Pole / Ingliz tilidan N. G. Kuznetsovning qisqartirilgan tarjimasi. — Moskva: Voyenizdat, 1962. — 208 bet — 15 000 nusxa
- Koryakin V. S. Frederik Albert Kuk. — Moskva: Nauka, 2002. — 248 bet — (Ilmiy-biografik adabiyotlar). — ISBN 5-02-022730-7.
- Laktionov A. F. Shimoliy qutb. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Dengiz transporti, 1960. — 525 bet — 9000 nusxa
- Nansen F. «Fram» qutb dengizida = Fram over Polhavet / Norveg tilidan A. Filippov va A. Kruber tarjimasi. — Moskva: Drofa, 2008. — 992 bet — (Sayohatlar kutubxonasi). — 3000 nusxa — ISBN 978-5-358-05627-5. (havola mavjud emas)
- Papanin I. D. Muz ustidagi hayot. — Moskva: Misl, 1977. — 312 bet — 80 000 nusxa
- Shparo D. I., Shumilov A. V. Qutb sari. — Moskva: Molodaya gvardiya, 1987. — 367 bet — 100 000 nusxa
Havolalar
- Videoyozuv — 2010-yil apreldan sentabrgacha Shimoliy qutbga o‘rnatilgan veb-kameradan.
- Tinchlik bayrog‘i harakati