Jazoir (arab. الجَزائِر, al-Jazoir); rasmiy nomi — Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi, qisqacha — JXDR (arab. اَلْجُمهُورِيَّة اَلْجَزَائِرِيَّة اَلدِّيمُقرَاطِيَّة اَلشَّعبِيَّة, al-Jumhuriya al-Jazoiriyya ad-Dimuqratiyya ash-Sha’biyya, berber. ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ, Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant) — Shimoliy Afrika ning g‘arbiy qismidagi O‘rta yer dengizi havzasida joylashgan davlat, hududi jihatidan Afrikadagi eng yirik mamlakat. Maydoni 2 381 740 km²bo‘lib, bu Kongo Demokratik Respublikasi maydonidan bir oz katta (qit’ada maydoni bo‘yicha 2-o‘rin).
Jazoir chegaradosh : g‘arbda — Marokash , janubi-g‘arbda — Mavritaniya va Mali , janubi-sharqda — Niger , sharqda esa — Liviya va Tunis bilan. Mamlakat hududining katta qismini Sahroi Kabir cho‘li egallaydi.
Poytaxt — Jazoir shahri. Davlat tillari — arab tili va standart Jazoir berber tili.
Etimologiyasi
Mamlakat nomi uning poytaxti — oykonim , ya’ni Jazoir shahri (arab. مدينة الجزائرnomidan kelib chiqqan. Shahar joylashuvi sababli shunday atalgan: u X asr da qirg‘oq yaqinidagi 4 ta orolda barpo etilgan va shu bois «al-Jazoir» (arabcha «orollar») nomini olgan. O‘z navbatida, al-Jazoir nomi shaharning qadimgi Jazoir Bani Mazg‘anna (جزائر بني مزغنة — « Banu Mazg‘anna[fr.]orollari» nomining qisqargan shakli bo‘lib, bu nomdan Muhammad al-Idrisiy va Yoqut al-Hamaviykabi o‘rta asr geograflari foydalangan. rus tiliga ushbu joy nomi fransuz tili orqali o‘zgargan shaklda kirgan (frans. Algers → «Jazoir shahri» → «Jazoir davlati»).
Davlatning fransuz tilidagi nomi — frans. Algérie; République démocratique populaire algérienne.
Tabiiy-geografik tavsifi


Jazoir hududida ikkita geologik mintaqa ajratiladi: platformali Sahroi Kabirmintaqasi, u hali dokembriy davridashakllangan, hamda burmali Atlasmintaqasi. Ikkinchisi Alp burmalanishi davrida shakllangan.
Sahroi Kabir cho‘li mamlakat hududining 80 foizini egallaydi. U qumli (Katta G‘arbiy Erg, Katta Sharqiy Erg, Igidi, Erg-Shesh) va toshloq (jumladan, Tanezruft, Tingert, Tademait, El-Eglab platolari) cho‘llardaniborat. Jazoir Sahrosining janubi-sharqida Ahaggartog‘ligi ko‘tarilib turadi. Unda Jazoirning eng baland nuqtasi — tog‘ Tahat (2908 m) joylashgan. Ahaggar tog‘ligi Sahroi Kabir platformasining 2 milliard yillik metamorfik poydevori yer yuzasiga chiqib qolgan qismidir. Tog‘lik har tomondan pog‘onali platolar Tassili-n-Ajjer, Tassili-n-Ahaggar va Muydir tog‘lari bilan o‘ralgan. Jazoir Sahrosining shimoliy qismi dengiz sathidan 26 m pastda joylashgan. Bu yerda sho‘r Shott-Melgir ko‘li.
Jazoirning shimolida Atlas tog‘ tizmalari bir-biriga parallel cho‘zilgan: Tell-Atlas va Sahroi Atlas. Ularni baland platolar va chuqur daralar bilan kesilgan tog‘ massivlari ajratib turadi. Atlas tog‘larining Alp davrida hosil bo‘lgani ulardagi yuqori seysmik faollikni belgilaydi. So‘nggi vayronkor zilzila bu yerda 2003-yilda sodir bo‘lgan. Mamlakat aholisining 93 foizi Tell-Atlas sohillari va tog‘ etaklaridagi tor mintaqada yashashi sababli zilzilalar juda katta zarar yetkazadi.
Jazoirning barcha daryolari yomg‘ir mavsumida suvga to‘ladigan vaqtinchalik o‘zanlar (vodiylar)dir. Mamlakatning eng shimolidagi daryolar O‘rta yer dengiziga quyiladi, qolganlari Sahroi Kabir qumlarida yo‘qolib ketadi. Ulardan sug‘orish va suv ta’minotida foydalaniladi; shu maqsadda suv omborlari va gidroelektr stansiyalar qurilgan. Eng yirik daryo — Sheliff (700 km). Ko‘l botiqlari (sebhalar) ham yomg‘irli davrda suvga to‘ladi, yozda esa qurib, qalinligi 60 sm gacha bo‘lgan tuz qatlami bilan qoplanadi. Sahroi Kabirning yer osti suvlari katta zaxiraga ega hududlarida yirik vohalar joylashgan.
Jazoir yer osti boyliklari neft, gaz, qora va rangli metall rudalari, marganes, fosforit.
Tabiiy zonalari: balandlik mintaqalari, chala cho‘l va cho‘llar, qattiq bargli doimiy yashil o‘rmonlar va butazorlar.

Iqlimi
Jazoirning shimolida iqlim subtropik O‘rta yer dengizi iqlimi, Sahroi Kabirda esa tropik cho‘l iqlimidir. Sohilda qish iliq va seryomg‘ir (yanvarda +12 °C), tog‘larda salqin (qor 2–3 hafta yotadi), Sahroi Kabirda esa harorat sutka vaqtiga bog‘liq (kechasi 0 °C dan past, kunduzi +20 °C). Jazoirda yoz issiq va quruq. Yillik yog‘in miqdori Sahroi Kabirda 0–50 mm dan Atlas tog‘larida 400–1200 mm gacha o‘zgaradi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Jazoirning O‘rta yer dengizi sohilidagi o‘simliklar qattiq bargli doimiy yashil daraxt va butalardan iborat. Atlas tog‘larida po‘kakli va tosh eman, Halab qarag‘ayi, archa, sandarak, Atlas kedri va barg to‘kuvchi daraxtlardan iborat o‘rmonlar o‘sadi. 500 m balandlikkacha zaytun va pista yetishtiriladi. Sahroi Kabir o‘simliklari juda siyrak bo‘lib, asosan efemer o‘simliklar va sho‘ralardan iborat.
Hayvonot dunyosi ham kambag‘al, chunki odamlar tomonidan katta qismi qirib yuborilgan. Atlas o‘rmonlarida quyonlar, yovvoyi cho‘chqalar va makakalar, Sahroi Kabirda esa gepardlar, chiyabo‘rilar, giyenalar, genettalar, fenek tulkilari (u milliy hayvon hisoblanadi), jayronlar,addaksantilopalari, yirtqich qushlar, mayda kemiruvchilar, ilonlar, kaltakesaklar, toshbaqalar; umurtqasizlardan esa chigirtkalar, chayonlarsolpugalar, skolopendralar.
Tarixi



Qadimgi Jazoir
Quyi va o‘rta paleolitga oid (400–300 ming yil oldingi) tosh qurollar topilgan. Qadimda hozirgi Jazoir hududida qadimgi liviyalik qabilalar yashagan. Miloddan avvalgi XII asrda dastlabki finikiyalik mustamlakalar paydo bo‘lgan.
Miloddan avvalgi III asrda massillar[ingl.] va mazazillar[ingl.]qabilalar ittifoqlari paydo bo‘lgan. Massillar sardori Massinissa ikkala ittifoqni yagona Numidiyadavlatiga birlashtirgan. Numidiya podshosi Yugurta (miloddan avvalgi 116–105-yillar) Yugurta urushi da Rim dan mag‘lub bo‘lgan va miloddan avvalgi 46-yilda Numidiya Rim viloyatiga aylantirilgan.
Milodiy 438-yilda Shimoliy Afrikaning qirg‘oq hududi (shu jumladan, hozirgi Jazoir) vandallartomonidan bosib olingan. Milodiy 439-yilda vandallar va alanlar qirolligituzilgan. Milodiy 534-yilda hozirgi Jazoir hududining bir qismi Vizantiya tomonidan egallangan..
VII–XIX asrlar
VII asrda hozirgi Jazoir hududi arablar tomonidan bosib olingan va Arab xalifaligitarkibiga qo‘shilgan. Vizantiyaliklar quvib chiqarilgan. Aholi orasida islom tez tarqalgan.
761–909-yillarda Jazoir hududida xorijiylar imomati — Tahertmavjud bo‘lgan, unda Rustamiylarhukmronlik qilgan. U Fotimiylar zarbalari ostida qulaganidan keyin qochqinlar Sahroi Kabirda o‘rta asrlardagi Mzab davlatiga asos solgan. Fotimiylardan so‘ng Ziriylarhukmronlik qilgan. 1014–1152-yillarda Jazoirning katta qismida Hammadiylar hukmronlik qilgan.
XI asrda Jazoirga ikkita arab qabilasi — Banu Hilol va Banu Sulaym[ingl.]bostirib kirgan. Bu arablashish jarayonini tezlashtirgan. Jazoirning g‘arbiy qismi Murobitlartomonidan egallangan, keyinchalik ularning o‘rniga Muvahhidlar kelgan. Tilimsan Zayyoniylar (Abdulvodiylar) davlatining poytaxti bo‘lgan.).
XVI asr boshida ispanlar Jazoirning qirg‘oq shaharlarini egallagan: Mers-el-Kebir (1505), Oran (1509), Bejaya (1510), Jazoir (1510) va boshqalar. Jazoir feodallari Barbarossa aka-uka qaroqchilaridan yordam so‘ragan. Xayriddin Barbarossa 1519–1546-yillarda Jazoirni boshqargan va o‘zini turk sultonining vassali deb tan olgan. Sulton unga beylerbey unvonini bergan.
XVI asrning 2-yarmida Jazoir Usmonlilar imperiyasi posholigi (viloyati)ga aylangan va 3 ta beylik: Konstantina, Titteri[ingl.] (Madiya) hamda Maskara (Oran)ga bo‘lingan. Barbariya sohilida qaroqchilik avj olgan. 1711-yilda dey Bobo Ali[fr.]* so‘nggi turk poshosini haydab chiqargan va sultonga o‘lpon to‘lashni to‘xtatgan. Yevropa davlatlari Jazoirning amaldagi mustaqilligini tan olgan. XVIII asr oxirida deylar davlati tanazzulga uchragan, dengiz qaroqchiligidan olinadigan daromad keskin kamaygan.
XIX asrning birinchi yarmida fransuz mustamlakachiligi.
- boshlangan. 1830-yil — fransuzlarning mustamlakachilik bosqini boshlangan yil. Qurolli kurash (masalan, Abdulqodir qo‘zg‘oloni) deyarli XIX asr oxirigacha davom etgan.
- 1848-yilda Jazoir Fransiya hududi deb e’lon qilingan (Fransuz Jazoiri), prefektlar boshqaradigan departamentlarga bo‘lingan va Fransiya general-gubernatori boshqaruviga o‘tgan.
XX asr

- 1940-yil aprelida, Ikkinchi jahon urushi davrida, Fransiya ning natsistlar Germaniyasi oldida taslim bo‘lganidan keyin Jazoir Germaniya va Italiya uchun xomashyo hamda oziq-ovqat manbayiga aylangan.
- 1942-yil noyabrida Jazoirga ingliz-amerika desanti tushirilgan. Tunisga qarshi ittifoqchilar hujumida fransuz qo‘shinlari ham qatnashgan; ularning katta qismini jazoirliklar, marokashliklar va Afrikadagi boshqa fransuz mustamlakalari aholisi tashkil etgan.
- 1954-yilda Jazoirda Milliy ozodlik fronti (MOF).
- tuzilgan. 1957-yilda Fransiya Jazoirda yadro sinovlari poligonini qurish ishlarini boshlagan. 3-noyabr 1959-yilda general Sharl de Goll Oliy harbiy tadqiqotlar markazida nutq so‘zlab, Fransiya yadro dasturining asosiy maqsadi dunyoning istalgan nuqtasida qo‘llash mumkin bo‘lgan yadro quroliga asoslangan milliy zarba beruvchi kuchlarni yaratish ekanini bildirgan.
Fransiya yadro qurolini ishlab chiqishga Bertran Goldshmidt[ingl.]boshchilik qilgan; u Mariya Kyuri bilan ishlagan va Manxetten loyihasida qatnashgan.
13-fevral 1960-yilda Fransiya atmosferadagi birinchi yadro sinovini Jazoirning janubi-g‘arbida, Adrar viloyatidagi Reggan shahri yaqinidagi poligonda o‘tkazgan (taxminan 70 kilotonna trotil ekvivalenti; taqqoslash uchun, Xirosimada 13–18 kilotonnalik, Nagasakida esa taxminan 21 kilotonnalik yadro zaryadi portlatilgan). Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Fransiya Jazoirda jami 17 marta yadro portlashi o‘tkazgan. In-Ekker[ingl.] — Fransiya 13 ta yadro sinovini 1961–1966-yillar orasida o‘tkazgan poligon.
Keyinchalik, Jazoir mustaqillikka erishgach, Fransiya boshqa sinov poligonini izlashiga to‘g‘ri kelgan. Shu maqsadda 1963-yilda Mururoa va Fangataufa atollari Fransuz Polineziyasida tanlangan.
Jazoir Yadro tadqiqotlari markazi (CRNA) mutaxassisi Ammar Mansurining fikricha, Jazoir 18-mart 1962-yilda mustaqilligini e’lon qilganidan keyin ham Fransiya Evian bitimlarievaziga yashirin sinovlarni davom ettirgan. Ushbu bitimlarga binoan general de Goll Jazoir mustaqilligini tan olgan, asosiy sinovlarga qo‘shimcha ravishda yana 40 tagacha yadro portlashi 1966-yilgacha sodir etilgan. Ammo bu ma’lumotlar hozirgacha maxfiyligicha qolmoqda.
1959-yil sentabrida Fransiya hukumati jazoirliklarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini tan olgan. Biroq bu qaror fransuz mustamlakachilari va o‘ng qanot kuchlarining keskin qarshiligiga uchragan. Siyosiy hokimiyatni mahalliy aholiga topshirish jarayonini to‘xtatish maqsadida ikki marta yirik hukumatga qarshi isyon uyushtirilgan. MOF tomonidan mustaqillik urushiboshlangan. U turli baholarga ko‘ra, 300 mingdan 1 milliongacha odamning halok bo‘lishiga olib kelgan. Urush qurbonlarining katta qismini tinch aholi tashkil etgan. Muzokaralar 18-mart 1962-yilda o‘t ochishni to‘xtatish va referendum orqali Jazoirning o‘z taqdirini belgilashi to‘g‘risidagi bitimlar imzolanishi bilan yakunlangan (Evian bitimlari).
Jazoir referendumida qatnashuv 91 foizni tashkil etgan, ovoz berganlarning 99,7 foizi o‘z taqdirini o‘zi belgilashni qo‘llab-quvvatlagan. Fransiyada esa fikrlar deyarli teng bo‘lingan va yakunda 64 foiz «ha» ovozi olingan. Oldin erishilgan kelishuvlarga binoan Fransiya 1964-yilda qo‘shinlarini olib chiqqan, 1-iyul 1967-yilgacha Sahroi Kabirdagi harbiy bazalarini, 1968-yil fevralda esa Mers-el-Kebirdagi harbiy-dengiz bazasini bo‘shatgan. Evian bitimlariga ko‘ra, Jazoirda faoliyat yuritgan yirik fransuz kompaniyalarining iqtisodiy aktivlari o‘zlarida qolgan, mustamlakachilarning mol-mulki esa milliylashtirilgan. Jazoir NATO.
dan chiqqan. 1961-yilda tuzilgan va yashirin faoliyatga o‘tgan OAS harbiy-fashistik tashkiloti (frans. Organisation armée secrète) shaharlardagi ommaviy terror orqali bitimlar amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilishga uringan, ammo bunga erisha olmagan.
1-iyul 1962-yildagi referendumda jazoirliklarning mutlaq ko‘pchiligi mustaqillikni yoqlagan va Fransiya hukumati uni darhol tan olgan. Bir milliondan ortiq yevropaliklar va mahalliy aholi orasidagi tarafdorlari shoshilinch ravishda mamlakatni tark etgan. fransuz mustamlaka qo‘shinlariga qarshi qonli urush natijasida Jazoir 1962-yilda mustaqil sotsialistik davlatga aylangan.
1965-yil dekabrida Hammagir kosmodromidan Fransiyaning birinchi sun’iy yo‘ldoshiuchirilgan, 1967-yilda esa kosmodrom yopilgan.

Mustaqil Jazoirning birinchi hukumatiga (MOF) yetakchisi Ahmad Ben Bella boshchilik qilgan.1965-yilda harbiy to‘ntarish sodir bo‘lgan; hokimiyatga Huari Bumadyen— mudofaa vaziri va Ben Bellaning sobiq safdoshi kelgan. U Jazoirning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan, muayyan andozalarga taqlid qilmaydigan, mohiyatan sotsialistik, ammo amaliy jihatdan pragmatik iqtisodiy-siyosiy tizim qurish yo‘lini e’lon qilgan. Mamlakatda bir partiyali tizimo‘rnatilgan. O‘sha davrda Jazoirning mustaqillik urushi paytida vujudga kelgan SSSR bilan aloqalari mustahkamlanib, kengaygan. Jazoir endilikda «nokapitalistik rivojlanish yo‘li»dan borayotgan SSSR ittifoqchilaridan biri hisoblangan. Keyingi 25 yil Jazoir uchun nisbatan barqarorlik davri bo‘lgan.
Bumadyen vafotidan keyin hukmron partiyaning g‘arbparast va so‘l qanotlari o‘rtasida qisqa kurash boshlangan. Oxir-oqibat mamlakatni (1979-yildan partiyani ham) murosali nomzod Shodli Benjadidboshqargan. Uning davrida avvalgi prezident iqtisodiy siyosatining barcha kamchiliklari yaqqol namoyon bo‘lgan va 1980-yillar oxirida mamlakat iqtisodiy tanazzul yoqasiga kelib qolgan. 1986 va 1988-yillarda turmush darajasi yomonlashgani sababli ommaviy tartibsizliklar yuz bergan; ularni bostirish uchun hukumat armiyani jalb qilishiga to‘g‘ri kelgan.

1980-yillarda diniy sohada mafkuraviy burilish yuz bergan. Jazoir rahbariyati iqtisodiy yordam izlab, konservativ musulmon davlatlari bilan hamkorlik qilish yo‘lini tanlagan va islomiy infratuzilmani rivojlantirishga katta mablag‘ yo‘naltirgan. Ayni vaqtda mahalliy din arboblari mafkuraviy va moliyaviy jihatdan Fors ko‘rfazi davlatlaridagi diniy markazlarga bog‘lanib qolgan. Natijada diniy ulamolar va faollar orasida fundamentalistik qarashlar keskin kuchaygan. Fundamentalistlar jamiyatni shariat qonunlari asosida qayta qurishni talab qilgan va dunyoviy hokimiyatni islomdanchekinishda ayblab, unga izchil qarshi chiqqan. Iqtisodiy va siyosiy inqiroz kuchaygan sharoitda islomchilar to‘liq shariat va Qur’on.
ko‘rsatmalariga asoslangan teokratik davlat qurish uchun hokimiyatga da’vo qilgan. 1980-yillar oxiriga kelib dunyoviy hokimiyat tarafdorlari bilan islomchilar o‘rtasidagi qarama-qarshilik fuqarolar urushigaaylangan va u fundamentalistlar.
mag‘lubiyati bilan tugagan. 1991-yil dekabrida mamlakat tarixidagi ilk ko‘ppartiyali saylovlarning birinchi bosqichida Islomiy najot fronti g‘alaba qozonayotgani ma’lum bo‘lgach, Jazoir harbiylari ikkinchi bosqichni bekor qilgan, prezident Shodli Benjadidni iste’foga chiqishga majburlagan, harbiy rejim o‘rnatgan va Islomiy najot frontini taqiqlagan. Bunga javoban islomchilar yashirin faoliyatga o‘tib, terrorusullarini qo‘llagan. Ekstremistlar taktikasi armiya, politsiya va elita vakillariga hujum qilish, shuningdek, aholini qo‘rqitishga asoslangan edi. Buning eng dahshatli ko‘rinishi mamlakat prezidenti Muhammad Budiafni 1992-yil iyunida o‘ldirish bo‘lgan. Keng ko‘lamli fuqarolar urushi deyarli o‘n yil davom etgan. Shu yillar ichida urush 100 mingdan ortiq odamning umriga zomin bo‘lgan; ular asosan islomchi guruhlarning ommaviy qirg‘inlari va terror hujumlari qurboni bo‘lgan. Davlat iqtisodiyotiga ulkan zarar yetgan.
Faqat 1992–1999-yillarda Jazoir harbiy rahbariyatining qat’iy siyosati terror to‘lqinini susaytirishga va ekstremistlarni milliy yarashuv bo‘yicha muzokaralarga majburlashga imkon bergan. Ekstremistlarga qarshi kurashga mahalliy aholi o‘zini o‘zi mudofaa qilish otryadlari orqali keng jalb etilgan. Bu ekstremistlarning ko‘plab hududlardagi faoliyatini qiyinlashtirib, ularni jamiyatdan siyosiy jihatdan ajratib qo‘ygan hamda katta miqdordagi armiya kuchlari va maxsus bo‘linmalarni faol harakatlar uchun bo‘shatgan. Islomiy infratuzilma ustidan nazorat o‘rnatish, radikal imomlarni masjidlardan izchil chetlashtirish, shuningdek, ekstremistlarning qurolli qanoti va siyosiy tuzilmalarini xorijdan moliyalashtirish yo‘llarini to‘sishga katta e’tibor qaratilgan.
27-aprel 1999-yilda mamlakatning ko‘p yillik tashqi ishlar vaziri, taniqli siyosatchi Abdulaziz Buteflika prezident etib saylangan..
XXI asr
2001-yil bahoridan mamlakatdagi siyosiy vaziyat Kabiliya — poytaxt sharqidagi, asosan berberlar yashaydigan mintaqadagi inqiroz tufayli murakkablashgan. Berberlarning ommaviy chiqishlari qurol ishlatgan jandarmeriya (ichki qo‘shinlar) tomonidan bostirilgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 60 kishi halok bo‘lgan, ikki ming kishi yaralangan. Hokimiyatning qattiq repressiyalari keng ko‘lamli fuqaroviy bo‘ysunmaslik harakatlariga sabab bo‘lgan va berber tumanlarining norasmiy o‘zini o‘zi boshqarish organi — Kabiliya qishloq qo‘mitalari muvofiqlashtiruvchi kengashining tashkil etilishiga olib kelgan. Uning talablaridan biri berberlarning tamazig tiliga arab tilidan keyin ikkinchi rasmiy til maqomini berish edi.
- 2004-yil aprelida Abdulaziz Buteflika prezidentlik saylovida ikkinchi bor g‘alaba qozongach, qisman amnistiya e’lon qilingan. Unga ko‘ra, isyonchilarga ixtiyoriy taslim bo‘lib, qurollarini topshirgan taqdirda afv etilish kafolatlangan.
- 2005-yil sentabrida umumxalq referendumida hukumatning «Tinchlik va totuvlik xartiyasi» loyihasi ma’qullangan. Loyiha hokimiyatga qarshi qurolli kurashni to‘xtatib, tinch hayotga qaytishni xohlagan sobiq qurolli guruh a’zolariga amnistiya berishni nazarda tutgan. Biroq mamlakatdagi eng yirik islomchi guruh — «Salafiylar da’vat va jihod guruhi» (taxminan 1000 jangari), 2004 xalqaro «Al-Qoida» terror tarmog‘iga qo‘shilgan bo‘lib, loyihada qatnashishdan rasman bosh tortgan.
- 2006-yil oktabrida «Salafiylar da’vat va jihod guruhi» rahbari Abu Mus’ab Abdulvadud «Arab Mag‘ribi mintaqasida AQSH va G‘arb manfaatlariga qarshi uzoq muddatli urush» boshlanganini e’lon qilgan.
- 2009-yil sentabrida mamlakat prezidenti lavozimiga 3-marta Abdulaziz Buteflika saylangan..
Jazoir «Arab bahori» davrida
Jazoirdagi tartibsizliklar 2010-yil dekabr boshida, Tunisdagidanoldin boshlangan. Ularga ishsizlik, Jazoir yoshlarining og‘ir ahvoli va uy-joy tanqisligi sabab bo‘lgan. Oziq-ovqat narxlarining keskin oshishi ham kambag‘al qatlamlarga katta zarba bergan. Namoyishlar Tunis inqilobining g‘alabasi ta’sirida kuchayib, 1-yanvar 2011-yildan e’tiboran sezilarli ko‘lam olgan.
- 1-yanvar — poytaxtda oziq-ovqat narxlarining 30 foizga oshishiga qarshi noroziliklar boshlanib, keyinchalik mamlakat hududlariga tarqalgan;
- 22-yanvar — Jazoir shahridaginamoyishda 42 kishi jabrlangan, bir necha kishi hibsga olingan;
- 3-fevral — Jazoir prezidenti A. Buteflika yaqin orada siyosiy islohotlar boshlanishini ma’lum qilgan: 1992-yildan beri amal qilayotgan favqulodda holat bekor qilinishi, partiyalarning radiodan foydalanishi va tinch namoyishlarga (Jazoir shahridan tashqari) ruxsat berilishi;
- 12-yanvar 2011-yilda mamlakat poytaxti ko‘chalarida ko‘p ming kishilik norozilik namoyishi bo‘lib o‘tgan, politsiya taxminan 400 kishini qisqa muddatga ushlab turgan;
- 12-fevral — Jazoir shahridagi maydonda bir necha ming namoyishchi to‘plangan, politsiya bilan to‘qnashuvlar yuz bergan;
- 24-fevral — 19 yil amal qilgan favqulodda holat bekor qilingan.
2019-yilgi norozilik namoyishlari
2019-yil fevralida Jazoirda 82 yoshli prezident Abdulaziz Buteflikaning beshinchi muddatga nomzodini qo‘yishiga qarshi ommaviy namoyishlar boshlangan. Noroziliklar natijasida Buteflika navbatdagi saylovda qatnashishdan voz kechgan, saylovni keyinroqqa qoldirgan va referendum orqali qabul qilinadigan yangi konstitutsiyani ishlab chiqish uchun Jazoir Umummilliy konferensiyasini chaqirgan.
Davlat tuzumi
Konstitutsiyaga ko‘ra, Jazoir prezidentlik-parlament respublikasidir. Davlat boshlig‘i — xalq tomonidan 5 yil muddatga saylanadigan prezident. 2019-yil aprelida ommaviy noroziliklar natijasida prezident vazifasini bajaruvchi etib Abdulqodir Bensalohtayinlangan. Jazoirning davlat tuzumi ko‘pincha avtoritar tizimlar qatoriga kiritiladi.
Jazoir parlamenti — qonun chiqaruvchi (vakillik) organidir. Millat kengashi — 174 o‘rin; a’zolarning uchdan birini prezident tayinlaydi, uchdan ikki qismi bilvosita saylovlarda 6 yil muddatga saylanadi. Xalq milliy majlisi — Jazoir parlamentining quyi palatasi bo‘lib, 407 o‘rindan iborat. Uning deputatlari aholining ovoz berishi orqali 5 yil muddatga proporsional saylov tizimi asosida 59 ta ko‘p mandatli saylov okrugidan saylanadi; ular 58 ta viloyatga (viloyetlarga) va xorijdagi diasporani ifodalovchi yana bitta okrugga mos keladi. Har bir okrugga aholisi soniga qarab o‘rin ajratiladi: har 120 ming aholiga bitta o‘rin va qolgan har 60 ming aholiga qo‘shimcha bitta o‘rin; har bir saylov okrugiga kamida uch o‘rin beriladi. Partiya ro‘yxatlari ochiq, ustuvor ovoz berish va saylov to‘sig‘i berilgan ovozlarning 5 foizi etib belgilangan. Ovozlar hisoblangandan so‘ng o‘rinlar «eng katta qoldiq» usuli asosida taqsimlanadi.
Parlamentdagi eng yirik partiyalar — so‘l markazchi Milliy ozodlik fronti (208 o‘rin), konservativ Milliy demokratik birlashma (68 o‘rin), islomchi «Yashil Jazoir» bloki (48 o‘rin). Ushbu uch partiya prezident Buteflikaga.
sodiq «Prezidentlik alyansi» tarkibiga kiradi. Parlament muxolifatini Kabiliyadagi Sotsialistik kuchlar fronti (27 o‘rin), trotskichi Mehnatkashlar partiyasi (24 o‘rin) va qator kichik partiyalar tashkil etadi.
Ma’muriy bo‘linishi

Jazoir quyidagilarga bo‘linadi:
- 48 viloyatlar (arab. ولاية),
- 553 tumanlar (arab. دائرة; «doira»)
- 1541 kommunalar (frans. commune, arab. بلديات, birlik shakli بلدية baladiyya).
Quyida barcha 48 ta viloyat sanab o‘tilgan. Ro‘yxatdagi raqamlar xaritadagi raqamlarga mos keladi.
- Adrar
- Ash-Sheliff
- Lag‘uat
- Umm al-Bavoqiy
- Batna
- Bejaya
- Biskra
- Bashar
- Blida
- Buira
- Tamanrasset
- Tebessa
- Tilimsan
- Tiyaret
- Tizi-Uzu
- Jazoir
- Jalfa
- Jijel
- Setif
- Saida
- Skikda
- Sidi-Bel-Abbes
- Annoba
- Gelma
- Konstantina
- Madiya
- Mostaganem
- Msila
- Maskara
- Uargla
- Oran
- Al-Bayad
- Illizi
- Borj-Bu-Arrerij
- Bumerdes
- At-Tarf
- Tinduf
- Tissemsilt
- Al-Vod
- Xanshela
- Suq-Ahras
- Tipaza
- Mila
- Ayn-Defla
- Naama
- Ayn-Temushent
- G‘ardaya
- G‘alizon (Relizon)
Iqtisodiyoti

Jazoir — rivojlanish darajasi past bo‘lgan, agrar-industrial va neft eksport qiluvchi davlat. Iqtisodiyotining asosi — gaz hamda neft. Ular YAIMning 30 foizini, davlat budjeti daromadlarining 60 foizini va eksport tushumlarining 95 foizini ta’minlaydi. Gaz zaxiralari bo‘yicha Jazoir dunyoda 8-o‘rinda, gaz eksporti bo‘yicha 4-o‘rinda turadi. Neft zaxiralari bo‘yicha dunyoda 15-o‘rinda, eksporti bo‘yicha 11-o‘rinda. Jazoir hukumati iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishga, boshqa tarmoqlarga xorijiy va ichki investitsiyalar jalb etishga harakat qilmoqda. Bank sektorini rivojlantirish va infratuzilma qurilishi kabi tarkibiy o‘zgarishlar, qisman korrupsiya va byurokratiya sababli, sust kechmoqda.
2012-yilda aholi jon boshiga YAIM 8,7 ming dollarni tashkil etgan (dunyoda 91-o‘rin). Aholining 17 foizi kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. Ishsizlik — 15,8 foiz (2008-yilda). Jini koeffitsiyenti — 0,33. 2009-yilda o‘rtacha ish haqi 510 AQSH dollarini tashkil etgan.
Ish bilan bandlarning sohalar bo‘yicha taqsimlanishi: davlat xizmatida — 32 foiz, savdoda — 14,6 foiz, qishloq xo‘jaligida — 14 foiz, sanoatda — 13,4 foiz, qurilish va kommunal xo‘jalikda — 10 foiz, boshqa sohalarda — 16 foiz (2003-yil).

Sanoat (YAIMning 62 foizi, 2008-yil) — neft va gaz qazib olish, yengil sanoat, tog‘-kon, energetika, neft-kimyo va oziq-ovqat sanoati.
Qishloq xo‘jaligi (YAIMning 8 foizi, 2008-yil) — bug‘doy, arpa, suli, uzum, zaytun, sitrus mevalar va boshqa mevalar yetishtiriladi; qo‘y va qoramol boqiladi.
Eksport (37,4 mlrd dollar, 2017-yil) — tabiiy gaz (42 foiz), xom neft (34 foiz), neft mahsulotlari (18 foiz), kimyoviy moddalar (3 foiz), shuningdek, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (shakar, sharbatlar, mevalar va boshqalar).
Asosiy xaridorlar — Italiya (5,36 mlrd dollar), Ispaniya (4,72 mlrd dollar), Fransiya (4,23 mlrd dollar), AQSH (3,7 mlrd dollar) va Turkiya (2,27 mlrd dollar).
Import (46,9 mlrd dollar, 2017-yil) — mashina va uskunalar (25,5 foiz), transport vositalari (11,3 foiz), qishloq xo‘jaligi xomashyosi va qayta ishlanmagan oziq-ovqat (13,8 foiz), metallar va qotishmalar (12,6 foiz), kimyoviy mahsulotlar, jumladan dori vositalari (9,1 foiz), tayyor oziq-ovqat mahsulotlari (6 foiz).
Asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy (7,78 mlrd dollar), Fransiya (5,12 mlrd dollar), Italiya (3,62 mlrd dollar), Ispaniya (3,21 mlrd dollar) va Germaniya (2,93 mlrd dollar).
Tabiiy gaz, suyultirilgan neft gazi, gaz kondensati va xom neftni tashishga mo‘ljallangan quvurlar umumiy uzunligi 15,7 ming km.
Ichki magistral gaz quvurlari tarmog‘ining umumiy uzunligi 8,4 ming km. Uzunligi 2,6 ming km (shundan 550 km Jazoir hududida) bo‘lgan Transmed (Jazoir — Tunis — Italiya) va uzunligi 1365 km bo‘lgan Mag‘rib — Yevropa (Jazoir — Marokash — Ispaniya) gaz quvurlari ishlaydi.
Neft quvurlarining umumiy uzunligi 5,9 ming km bo‘lib, ular orqali har yili sohilga 84 mln tonna neft uzatilishi mumkin. Asosiy neft quvurlari: Haud-el-Hamra — Arzev, Haud-el-Hamra — Bejaya, In-Amenas — Sexira (Tunis), Haud-el-Hamra — Mesdar — Skikda.
Transporti
Jazoir orqali ikkita transafrika avtomobil yo‘nalishi o‘tadi:
Ichki yo‘lovchi tashishlarning 85 foizi va yuk tashishlarning 73 foizi avtomobil transporti hissasiga to‘g‘ri keladi.
Avtomobil yo‘llari:
- umumiy uzunligi — 104 000 km;
- qoplamali — 71 656 km;
- qoplamasiz — 32 344 km.
Temiryo‘l tashuvlari hajmi: yuklar — 2082 mln t/km, yo‘lovchilar — 2077 mln yo‘lovchi/km (2005-yil).
Temiryo‘llar:
- umumiy uzunligi — 3973 km;
- standart iz kengligidagi yo‘llar — 2888 km (iz kengligi — 1,432 m; 283 km elektrlashtirilgan);
- tor izli — 1085 km (iz kengligi — 1,055 m) (2014-yil).
Dengiz transporti tashqi savdo yuk tashuvlarining 70 foizini amalga oshiradi (temiryo‘l transporti — 20 foiz, avtomobil transporti — 10 foiz).
Savdo floti:
- jami — 114 ta kema;
- kema turlari: balkerlar — 2, quruq yuk tashuvchi kemalar — 11, neft tankerlari — 10 ta, boshqa kemalar — 91 ta (2019-yil).
Portlar va terminallar: Jazoir, Annoba, Arzev, Bejaya, Oran, Mostaganem, Skikda.
Havo transporti yiliga o‘rtacha 3,5 mln yo‘lovchi tashiydi (2863 mln yo‘lovchi/km). Asosiy xalqaro aeroport — Dar-el-Bayda. Yana 6 ta aeroport, jumladan, Konstantina va Orandagi aeroportlar xalqaro reyslarni qabul qiladi.
Aeroportlar — 149 (2020).
Qattiq qoplamali uchish-qo‘nish yo‘laklariga ega aeroportlar:
- jami — 67 ta;
- 3047 m dan uzun — 14 ta;
- 2438 m dan 3047 m gacha — 27 ta;
- 1524 m dan 2437 m gacha — 18 ta;
- 914 m dan 1523 m gacha — 6 ta;
- 914 m dan qisqa — 2 ta (2020-yil).
Qattiq qoplamasiz uchish-qo‘nish yo‘laklariga ega aeroportlar:
- jami — 82 ta;
- 2438 m dan 3047 m gacha — 2 ta;
- 1524 m dan 2437 m gacha — 16 ta;
- 914 m dan 1523 m gacha — 36 ta;
- 914 m dan qisqa — 28 ta (2020-yil);
- Vertolyot maydonchalari — 3 (2013).
Quvurlar: kondensat — 2600 km, gaz — 16 415 km, suyultirilgan neft gazi — 3447 km, neft — 7036 km, neftni qayta ishlash mahsulotlari — 144 km (2013-yil).
Aholisi


Jazoirda so‘nggi aholini ro‘yxatga olish 16–30-aprel 2008-yilda o‘tkazilgan. Ro‘yxat natijalariga ko‘ra, 2008-yilda mamlakat aholisi 34 080 030 kishini tashkil etgan. Yillik o‘sish — 1,2 foiz (tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 1,8 ta tug‘ilish). Shahar aholisi — 65 foiz (2008-yilda). Savodxonlik darajasi: erkaklarda 79 foiz, ayollarda 60 foiz (2002-yilgi baholash).
Etnik tarkibi: arablar va arablashgan berberlar — taxminan 83 foiz, berberlar — taxminan 17 foiz, boshqalar — 1 foizdan kam.
2020-yil holatiga aholisi 43,94 million kishi bo‘lgan (dunyoda 34-o‘rin).
Tillari
Adabiy arab tili Jazoirning rasmiy tilidir. Standart Jazoir berber tili milliy til sifatida tan olingan. Aholining katta qismi (11,2 mln kishi 2008-yilda bu tilda kamida o‘qish va yozishni bilgan) fransuz tilini (lingva franka — xalqaro muloqot tili) sifatida ham biladi. Turli berber shevalari va arab tilining jazoir shevasi.
Din
Din: musulmonlar, asosan sunniylar — 99 foiz, boshqalar (shu jumladan, xristianlar va yahudiylar) — 1 foizdan kam.
Madaniyati
- Mamlakat poytaxtida fransuz me’morchiligi belgilari saqlanib qolgan
- Lag‘uat shahri
- Jazoirning an’anaviy kiyimlari
- Kartinada tasvirlangan musiqachilar
- Kuskus — Jazoirning milliy taomi
Oshxonasi
Bayramlari
Ta’lim

Jazoir ta’lim sohasida sezilarli yutuqlarga erishgan. Hozir mamlakatda 8 ta universitet (jumladan, Jazoir, Annoba, Oran va Konstantina shaharlarida), boshqa 172 ta oliy ta’lim muassasasi, 700 ta kasb-hunar ta’limimarkazi faoliyat yuritmoqda. Fransiya hukmronligi tugagach, aholining savodxonlik darajasi oshgan. Xususan, mustaqillikka erishilgan paytda bu ko‘rsatkich atigi 10 foiz bo‘lgan bo‘lsa, 2016-yilga kelib 87,6 foizga yetgan.
Jazoir neft instituti kabi ayrim universitetlar SSSR ishtirokida tashkil etilgan..
Qurolli kuchlar
Jazoir qurolli kuchlari tarkibida boshqaruv organlari, quruqlik qo‘shinlari, harbiy-havo kuchlari, harbiy-dengiz kuchlari, hududiy havo mudofaasi qo‘shinlari, jandarmeriya va Respublika gvardiyasi mavjud[ingl.]. Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi Qurolli kuchlarining oliy bosh qo‘mondoni — mamlakat prezidenti. Qurolli kuchlarni to‘ldirish aralash tartibda amalga oshiriladi: quruqlik qo‘shinlari chaqiruv asosida, harbiy-havo kuchlari, havo mudofaasi, harbiy-dengiz kuchlari, jandarmeriya va Respublika gvardiyasi ixtiyoriy asosda shakllantiriladi. Muddatli xizmat 18 oy (6 oy tayyorgarlik, 12 oy xizmat), zaxirada turish yoshi 50 yoshgacha.
Baholashlarga ko‘ra, 2020–2024-yillarda qurolli kuchlar xarajatlari YAIMning 4,8 foizidan 8 foizigacha bo‘lgan; 2025-yilda armiyada 200 ming kishi xizmat qilgan.
2016–2020-yillarda Jazoir qurol-yarog‘ import qiluvchi dunyoning eng yirik mamlakatlari ro‘yxatida oltinchi o‘rinni egallagan. 2013/2014-yillardan boshlab Jazoir Germaniyada ishlab chiqarilgan texnikani katta hajmda sotib olmoqda; 2017-yildan u Germaniyadan eng ko‘p qurol import qiluvchi 10 davlat qatoriga kiradi.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat telekompaniyasi — EPTV (Établissement public de télévision — «Jamoat televideniyesi muassasasi»; 24-aprel 1991-yilgacha ENTV (Entreprise nationale de télévision — «Milliy televideniye boshqarmasi»)), davlat radiokompaniyasi esa ENRS (Entreprise nationale de radiodiffusion sonore — «Milliy ovozli radioeshittirish boshqarmasi»). Uning tarkibiga Chaîne 1 (1944-yilda ishga tushirilgan, arab tilida efirga uzatiladi), Alger Chaîne 2 (1948-yilda ishga tushirilgan, berber tilida), Alger Chaîne 3 (1926-yilda, fransuz tilida), Radio Coran (12-iyul 1991-yilda ishga tushirilgan), Radio Culture, Radio Algérie Internationale (19-mart 2007-yilda ishga tushirilgan, arab, fransuz, ingliz va ispan tillarida efirga uzatiladi), Jil FM (2-fevral 2008-yilda ishga tushirilgan) kiradi.
ENRS va EPTV 1-iyul 1986-yilda RTA davlat teleradiokompaniyasini (Radiodiffusion télévision algérienne — «Jazoir radioeshittirish va televideniyesi») ajratish yo‘li bilan tashkil etilgan. RTA 28-oktabr 1962-yilda Fransiya davlat teleradiokompaniyasi tarkibidagi Radio Alger radiostansiyasi negizida tuzilgan — RTF.
OAV to‘g‘risidagi qonunlarga rioya etilishini Audiovizual faoliyatni tartibga solish boshqarmasi (Autorité de régulation de l’audiovisuel, سلطة ضبط السمعي البصري, Ṣulṭat Ḍabṭ as-Sam‘ī al-Baṣarī) nazorat qiladi. Uni prezident tayinlaydi.
Astronomiyada
Jazoir sharafiga asteroid (1213) Jazoirnomi berilgan. Bu asteroidni 6-dekabr 1931-yilda fransuz astronomi Gi Reyss[ingl.] Jazoir rasadxonasida kashf etgan.
Adabiyotlar
- Glavsa M. «Uxlab yotgan odam uyg‘onadi. Jazoir bo‘ylab sayohat». — Moskva: Geografgiz, 1959.
- Landa R. G. «1954–1962-yillardagi Jazoir inqilobi tarixi». — Moskva, 1983.
- Landa R. G. «Jazoir tarixi. XX asr». — Moskva, 1999.
- Pospelov Ye. M. «Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at» / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- Jazoir — Afrikadagi fransuz mustamlakasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Vikimedia ombori: Atlas: Алжир
- Jazoir konstitutsiyasi (1963) Arxiv nusxasi 10-aprel 2014-yildagi nusxasi Wayback Machine (ingl.)